๔. อนุราธสูตร เล่ม ๑๗

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันไม่เที่ยงว่า ‘ไม่เที่ยง’

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นทุกข์ว่า ‘เป็นทุกข์’

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นอนัตตาว่า ‘เป็นอนัตตา’

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันปัจจัยปรุงแต่งว่า ‘อันปัจจัยปรุงแต่ง’

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นผู้ฆ่าว่า ‘เป็นผู้ฆ่า’

เขาย่อมไม่ยึดมั่นถือมั่นซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณว่า ‘เป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อันอริยสาวกนั้นไม่เข้าไปยึดมั่นถือมั่นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อสุขตลอดกาลนาน”

ยมกภิกษุกราบเรียนว่า “ข้าแต่ท่านสารีบุตร ข้อที่เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เช่นนั้นของท่านผู้มีอายุทั้งหลายเป็นผู้อนุเคราะห์ ประสงค์ประโยชน์ เป็นผู้ว่ากล่าวพร่ำสอน ย่อมเป็นอย่างนั้นแท้ ก็แลจิตของผมหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเพราะได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านสารีบุตร”

๔. อนุราธสูตร

ว่าด้วยพระอนุราธะพยากรณ์เรื่องสัตว์บุคคลไม่มีในขันธ์ ๕

{๒๐๘} [๘๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอนุราธะอยู่ที่กุฏิในป่าไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้น อัญเดียรถีย์ปริพาชกเป็นอันมากพากัน

เข้าไปหาท่านพระอนุราธะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอนุราธะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านอนุราธะว่า “ดูก่อนท่านอนุราธะ พระตถาคตทรงเป็นอุดมบุรุษ เป็นยอดบุรุษ ทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยมแล้ว เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ นี้ คือ(๑) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก

(๒) สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก

(๓) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี

(๔) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่”

เมื่อพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกล่าวอย่างนั้นแล้ว ท่านพระอนุราธะได้ตอบว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตทรงเป็นอุดมบุรุษ ทรงเป็นยอดบุรุษ ทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยม เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัตินอกจากฐานะ ๔ เหล่านี้ คือ

(๑) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก

(๒) สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก

(๓) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี

(๔) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่”

เมื่อท่านพระอนุราธะกล่าวอย่างนั้นแล้ว อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวว่า “ภิกษุรูปนี้คงเป็นพระใหม่ บวชได้ไม่นาน หรือไม่ก็เป็นพระเถระ แต่โง่เขลา ไม่ฉลาด” จึงครั้งนั้น พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้กล่าวรุกรานท่านพระอนุราธะด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และเป็นผู้โง่เขลา แล้วพากันลุกจากอาสนะหลีกไป{๒๐๙} เมื่ออัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นหลีกไปแล้วไม่นาน ท่านพระอนุราธะได้มีความคิดว่า “ถ้าอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นพึงถามเราต่อไป เราจะ

พยากรณ์อย่างไร จึงจะไม่เป็นผู้กล่าวตามที่อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นกล่าวแล้ว แต่เป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วได้ จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำไม่จริง แต่จะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรมได้ ทั้งการคล้อยตามวาทะที่มีเหตุผลบางประการจะไม่ถึงฐานะอันวิญญูชนจะตำหนิเอาได้”

ต่อจากนั้น ท่านพระอนุราธะจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ข้าพระองค์อยู่ที่กุฏิในป่าไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้น พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเป็นอันมากพากันเข้าไปหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘ดูก่อนท่านอนุราธะ พระตถาคตเป็นอุดมบุรุษ เป็นยอดบุรุษ ทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยมแล้ว เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ นี้ คือ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ๑ ย่อมไม่เกิดอีก ๑ ย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๑ ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ ๑’เมื่อพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกล่าวอย่างนั้นแล้ว ข้าพระองค์ได้ตอบว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตทรงเป็นอุดมบุรุษ ทรงเป็นยอดบุรุษ ทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยม เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัตินอกจากฐานะ ๔ เหล่านี้ คือ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ๑ ย่อมไม่เกิดอีก ๑ ย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๑ ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ ๑’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนั้นแล้ว พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวว่า ‘ภิกษุรูปนี้คงเป็นพระใหม่ บวชได้ไม่นาน หรือไม่ก็เป็นพระเถระ แต่โง่เขลา ไม่ฉลาด’ จึงครั้งนั้น พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้กล่าวรุกรานข้าพระองค์ด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และเป็นผู้โง่เขลา แล้วพากันลุกจากอาสนะหลีกไป

เมื่อพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นหลีกไปแล้วไม่นาน ข้าพระองค์ได้มีความคิดว่า ‘ถ้าอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นพึงถามเราต่อไป เราจะ

พยากรณ์อย่างไร จึงจะไม่เป็นผู้กล่าวตามที่อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นกล่าวแล้ว แต่เป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วได้ จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำไม่จริง แต่จะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรมได้ ทั้งการคล้อยตามวาทะที่มีเหตุผลบางประการจะไม่ถึงฐานะอันวิญญูชนจะตำหนิเอาได้”{๒๑๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”ท่านพระอนุราธะกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” …

“เพราะเหตุนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ … ย่อมรู้ชัดว่า… กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้{๒๑๑} ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอย่อมเห็นรูปว่า เป็นสัตว์เป็นบุคคลหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณว่าเป็นสัตว์เป็นบุคคลหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๑๒} “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอย่อมเห็นว่าสัตว์บุคคลมีในรูปหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์บุคคลเป็นอย่างอื่นจากรูปหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์บุคคลมีในเวทนาหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์บุคคลเป็นอย่างอื่นจากเวทนาหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์บุคคลมีในสัญญาหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์บุคคลเป็นอย่างอื่นจากสัญญาหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์บุคคลมีในสังขารทั้งหลายหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์บุคคลเป็นอย่างอื่นจากสังขารทั้งหลายหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์บุคคลมีในวิญญาณหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์บุคคลเป็นอย่างอื่นจากวิญญาณหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๑๓} “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอย่อมเห็นว่าสัตว์บุคคลมีรูป มีเวทนา มีสัญญา มีสังขาร มีวิญญาณ อย่างนั้นหรือ”

‘‘ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๑๔} “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอย่อมเห็นว่าสัตว์บุคคลนี้ไม่มีรูป … ไม่มีเวทนา … ไม่มีสัญญา … ไม่มีสังขาร … ไม่มีวิญญาณอย่างนั้นหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอนุราธะ ก็โดยที่จริงโดยที่แท้ เธอจะค้นหาสัตว์บุคคลในขันธ์ ๕ เหล่านี้ในปัจจุบันไม่ได้เลย ควรแลหรือที่เธอจะพยากรณ์ว่า ‘พระตถาคต ทรงเป็นอุดมบุรุษ เป็นยอดบุรุษ ทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยมแล้ว เมื่อจะบัญญัติ ย่อมบัญญัตินอกจากฐานะ ๔ เหล่านี้ คือ สัตว์หลังจากตายไป ย่อมเกิดอีก ๑ ย่อมไม่เกิดอีก ๑ ย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๑ ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ ๑”“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ถูกละ ๆ อนุราธะ ทั้งเมื่อก่อนและทั้งบัดนี้ เราย่อมบัญญัติเฉพาะทุกข์และความดับทุกข์เท่านั้น”

๕. วักกลิสูตร

ว่าด้วยการปรินิพพานของพระวักกลิ

{๒๑๕} [๘๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล ท่านพระวักกลิเกิดอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา พักอยู่ที่บ้านของช่างหม้อ ครั้งนั้น ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วสั่งการว่า “มานี่เถิด อาวุโส ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ