๓. ยมกสูตร เล่ม ๑๗

ดูก่อนติสสะ เราทำอุปมานี้ขึ้นเพื่อให้เข้าใจเนื้อความนี้ ในข้อนี้มีอธิบายดังนี้

คำว่า บุรุษผู้ไม่รู้จักทาง นั้นเป็นชื่อแห่งปุถุชน

คำว่า บุรุษผู้รู้จักทาง นั้นเป็นชื่อแห่งตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

คำว่า ทางสองแยก นั้นเป็นชื่อแห่งวิจิกิจฉา

คำว่า ทางซ้าย นั้นเป็นชื่อแห่งมรรคที่ผิดอันประกอบด้วยองค์ ๘ คือ มิจฉาทิฏฐิ… มิจฉาสมาธิ

คำว่า ทางขวา นั้นเป็นชื่อแห่งอริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ… สัมมาสมาธิ

คำว่า ราวป่าที่ทึบ นั้นเป็นชื่อแห่งอวิชชา

คำว่า ที่ลุ่มใหญ่ที่มีเปือกตม นั้นเป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย

คำว่า หนองบึง นั้นเป็นชื่อแห่งความโกรธและความคับแค้น

คำว่า ภูมิภาคที่ราบเรียบ นั้นเป็นชื่อแห่งนิพพาน

เธอจงยินดีเถิด ติสสะ เธอจงยินดีเถิด ติสสะ ตามโอวาทของเรา ตามความอนุเคราะห์ของเรา ตามคำพร่ำสอนของเรา”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระติสสะยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

๓ ยมกสูตร

ว่าด้วยยมกภิกษุเกิดความคิดเห็นที่ตํ่าช้า

{๑๙๘} [๘๕] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ยมกภิกษุได้เกิดความคิดเห็นที่ต่ำช้าเห็นปานนี้ว่า “เราย่อมรู้ทั่วถึงธรรมตามที่พระผู้มี

พระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วว่า ‘พระขีณาสพหลังจากมรณภาพไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก’ ดังนี้

ภิกษุหลายรูปได้ฟังกันว่า “ได้ยินว่า ยมกภิกษุได้เกิดความคิดเห็นที่ต่ำช้าเห็นปานนี้ว่า ‘เราย่อมรู้ทั่วถึงธรรมตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วว่า ‘พระขีณาสพหลังจากมรณภาพไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก’ ดังนี้” จึงภิกษุเหล่านั้นได้พากันเข้าไปหาท่านยมกภิกษุถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านยมกภิกษุ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านยมกภิกษุว่า ‘ดูก่อนท่านยมกะ ทราบว่า ท่านได้เกิดความคิดเห็นที่ต่ำช้าเห็นปานนี้ว่า ‘เราย่อมรู้ทั่วถึงธรรมตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วว่า ‘พระขีณาสพหลังจากมรณภาพไป ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก’ ดังนี้ จริงหรือ”“จริงอย่างนั้น อาวุโสทั้งหลาย”

“ดูก่อนท่านยมกะ ท่านอย่าได้พูดอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะไม่ตรัสอย่างนี้ว่า ‘พระขีณาสพหลังจากมรณภาพไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก’ ดังนี้เลย”

ท่านยมกะแม้ถูกภิกษุเหล่านั้นว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ก็ยังขืนถือมั่นกล่าวถึงความคิดเห็นที่ตํ่าช้านั้นอย่างหนักแน่นอย่างนั้นว่า “เรารู้ทั่วถึงธรรมตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วว่า ‘พระขีณาสพหลังจากมรณภาพไป ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก” ดังนี้

ภิกษุเหล่านั้นไม่อาจที่จะยังท่านยมกะให้ถอนความคิดอันชั่วช้านั้นได้ จึงลุกจากอาสนะเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรจนถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรว่า “ข้าแต่ท่านสารีบุตร ยมกภิกษุได้เกิดความคิดเห็นที่ต่ำช้าเห็นปานนี้ว่า ‘เรารู้ทั่วถึงธรรมตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วว่า

พระขีณาสพหลังจากมรณภาพไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก’ ดังนี้ ขอโอกาสเถิด นิมนต์ท่านพระสารีบุตรอาศัยความอนุเคราะห์ไปหายมกภิกษุถึงที่อยู่ด้วยเถิด”

ท่านพระสารีบุตรรับโดยดุษณีภาพ

{๑๙๙} ต่อมาท่านพระสารีบุตรออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็นแล้วเข้าไปหาท่านยมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านยมกะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านยมกะว่า “ดูก่อนท่านยมกะ ทราบมาว่าท่านได้เกิดความคิดเห็นที่ต่ำช้าเห็นปานนี้ว่า ‘เรารู้ทั่วถึงธรรมตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วว่า ‘พระขีณาสพหลังจากมรณภาพไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก’ ดังนี้ จริงหรือ”“จริงอย่างนั้นแหละ ท่าน”

“ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง ท่าน”

“เวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง ท่าน”

“เพราะเหตุนั้นแล ยมกะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่าง นี้มิได้มีอีก’ ดังนี้

{๒๐๐} ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเห็นรูปว่าเป็นสัตว์เป็นบุคคลหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น ท่าน”

“ท่านเห็นเวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณว่าเป็นสัตว์เป็นบุคคลหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น ท่าน”

{๒๐๑} “ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเห็นว่าสัตว์บุคคลมีในรูปหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น ท่าน”

“ท่านเห็นว่าสัตว์บุคคลเป็นอย่างอื่นจากรูปหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น ท่าน”

“ท่านเห็นว่าสัตว์บุคคลมีในเวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น ท่าน”

“ท่านเห็นว่าสัตว์บุคคลเป็นอย่างอื่นจากเวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น ท่าน”

“ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเห็นรูปว่าเป็นสัตว์เป็นบุคคลหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น ท่าน”

{๒๐๒} “ดูก่อนท่านยมกะ ท่านเห็นเวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณ ว่าเป็นสัตว์เป็นบุคคลหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น ท่าน”

{๒๐๓} “ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเห็นว่าสัตว์บุคคลนี้นั้นไม่มีรูป ไม่มีเวทนา ไม่มีสัญญา ไม่มีสังขาร ไม่มีวิญญาณหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น ท่าน”

“ดูก่อนท่านยมกะ ก็โดยที่จริงโดยที่แท้ ท่านจะค้นหาสัตว์บุคคลในขันธ์ ๕ เหล่านี้ในปัจจุบันไม่ได้เลย ควรแลหรือที่ท่านจะยืนยันว่า ‘เรารู้ทั่วถึงธรรมตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วว่า ‘พระขีณาสพหลังจากมรณภาพไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก’ ดังนี้”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เมื่อก่อนผมไม่รู้อย่างนี้ จึงได้เกิดความคิดเห็นที่ต่ำช้าอย่างนั้น แต่เดี๋ยวนี้ผมละความคิดอันตํ่าช้านั้นได้แล้ว และผมก็ได้บรรลุธรรมแล้ว เพราะฟังธรรมเทศนานี้ของท่านพระสารีบุตร”

{๒๐๔} “ดูก่อนท่านยมกะ ถ้ามีคนทั้งหลายมาถามท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านยมกะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้วหลังจากมรณภาพไปย่อมเป็นอะไร ท่านถูกถามอย่างนั้นจะพึงตอบเขาว่าอย่างไร”

“ข้าแต่ท่านสารีบุตร ถ้าเขาถามอย่างนั้น ผมพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘รูปแลไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับไปแล้ว ถึงแล้วซึ่งการตั้งอยู่ไม่ได้ เวทนา … สัญญา … สังขารทั้งหลาย … วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับไปแล้ว ถึงแล้วซึ่งการตั้งอยู่ไม่ได้’ ข้าแต่พระสารีบุตร ผมถูกเขาถามอย่างนั้นพึงตอบดังนี้”{๒๐๕} “ดีละ ๆ ท่านยมกะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำการเปรียบเทียบให้ท่านฟังเพื่อหยั่งรู้ความข้อนั้นให้ยิ่ง ๆ ขึ้น ดูก่อนท่านยมกะ เปรียบเหมือนคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และเขามีอารักขาพร้อม เกิดมีคนบางคนประสงค์ความพินาศ ไม่ประสงค์ความเกษมจากโยคะ อยากจะปลงชีวิตเขาเสีย เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีผู้นั้น

เป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และเขามีอารักขาพร้อม การที่จะอุกอาจไปปลงชีวิตผู้นี้ไม่ใช่ทำได้ง่ายเลย อย่ากระนั้นเลย เราพึงใช้อุบายปลงชีวิตเขา’ บุรุษนั้นจึงเข้าไปหาคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผมขอรับใช้ท่าน’ คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีนั้นก็รับบุรุษนั้นไว้ใช้ เขาก็รับใช้เรียบร้อยดีทุกประการ คือ ตื่นก่อน นอนภายหลัง คอยฟังคำสั่ง ประพฤติให้เป็นที่พอใจ กล่าวแต่วาจาเป็นที่รักใคร่ คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีนั้นจึงเชื่อเขาโดยความเป็นมิตรบ้าง โดยความเป็นสหายบ้าง และถึงความไว้วางใจเขา เมื่อใดบุรุษนั้นคิดว่า ‘คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีไว้ใจเราดีแล้ว’ เมื่อนั้นบุรุษนั้นรู้ว่าคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีอยู่ในที่ลับ

จึงปลงชีวิตเสียด้วยศัสตราอันคมท่านยมกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน แม้ในขณะที่บุรุษนั้นเข้าไปหาคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผมขอรับใช้ท่าน’ เขาก็ชื่อว่าเป็นผู้ฆ่าอยู่แล้ว ก็แต่คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีนั้นจะได้รู้บุรุษผู้ฆ่านั้นว่า จะเป็นผู้ฆ่าตนก็หาไม่ แม้ในขณะที่บุรุษนั้นตื่นก่อน นอนภายหลัง คอยฟังคำสั่ง ประพฤติให้เป็นที่พอใจ กล่าวแต่วาจาเป็นที่รักใคร่ เขาก็ชื่อว่าเป็นผู้ฆ่าอยู่แล้ว ก็แต่คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีนั้นจะได้รู้บุรุษผู้ฆ่านั้นว่าจะเป็นผู้ฆ่าตนก็หาไม่ ทั้งในขณะที่บุรุษนั้นรู้ว่า ‘คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีนั้นอยู่ในที่ลับ จึงปลงชีวิตเสียด้วยศัสตราอันคม’ เขาชื่อว่าเป็นผู้ฆ่าทีเดียว ก็แต่คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีนั้นจะได้รู้บุรุษนั้นว่าเป็นผู้ฆ่าตนก็หาไม่”“อย่างนั้นแหละ ท่าน”

{๒๐๖} “ดูก่อนท่านยมกะ ข้ออุปมานี้ฉันใด ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ย่อมเห็นอัตตามีรูป ย่อมเห็นรูปในอัตตา หรือย่อมเห็นอัตตาในรูป ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา … ย่อมเห็นสัญญา

โดยความเป็นอัตตา … ย่อมเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอัตตา … ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ย่อมเห็นอัตตามีวิญญาณ ย่อมเห็นวิญญาณในอัตตา หรือย่อมเห็นอัตตาในวิญญาณ

เขาย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณอันไม่เที่ยงว่า ‘ไม่เที่ยง’

ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณอันเป็นทุกข์ว่า ‘เป็นทุกข์’

ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณอันเป็นอนัตตาว่า ‘เป็นอนัตตา’

ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณอันปัจจัยปรุงแต่งว่า ‘อันปัจจัยปรุงแต่ง’

ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณอันเป็นผู้ฆ่าว่า ‘เป็นผู้ฆ่า’

เขาย่อมเข้าไปยึดมั่นถือมั่นซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ว่าเป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่ปุถุชนนั้นเข้าไปยึดมั่นถือมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน

{๒๐๗} ดูก่อนท่านยมกะ ส่วนพระอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ผู้ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำมาดีในธรรมของพระอริยเจ้า ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ย่อมไม่เห็นอัตตามีรูป ย่อมไม่เห็นรูปในอัตตา หรือย่อมไม่เห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา … ย่อมไม่เห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา … ย่อมไม่เห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอัตตา … ย่อมไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ย่อมไม่เห็นอัตตามีวิญญาณ ย่อมไม่เห็นวิญญาณในอัตตา หรือย่อมไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันไม่เที่ยงว่า ‘ไม่เที่ยง’

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นทุกข์ว่า ‘เป็นทุกข์’

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นอนัตตาว่า ‘เป็นอนัตตา’

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันปัจจัยปรุงแต่งว่า ‘อันปัจจัยปรุงแต่ง’

ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นผู้ฆ่าว่า ‘เป็นผู้ฆ่า’

เขาย่อมไม่ยึดมั่นถือมั่นซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณว่า ‘เป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อันอริยสาวกนั้นไม่เข้าไปยึดมั่นถือมั่นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อสุขตลอดกาลนาน”

ยมกภิกษุกราบเรียนว่า “ข้าแต่ท่านสารีบุตร ข้อที่เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เช่นนั้นของท่านผู้มีอายุทั้งหลายเป็นผู้อนุเคราะห์ ประสงค์ประโยชน์ เป็นผู้ว่ากล่าวพร่ำสอน ย่อมเป็นอย่างนั้นแท้ ก็แลจิตของผมหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเพราะได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านสารีบุตร”

๔. อนุราธสูตร

ว่าด้วยพระอนุราธะพยากรณ์เรื่องสัตว์บุคคลไม่มีในขันธ์ ๕

{๒๐๘} [๘๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอนุราธะอยู่ที่กุฏิในป่าไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้น อัญเดียรถีย์ปริพาชกเป็นอันมากพากัน