๔. ปริวัฏฏสูตร เล่ม ๑๗

ย่อมจะขาดสูญ ที่ตั้งแห่งวิญญาณย่อมจะไม่มี วิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งย่อมจะไม่งอกงาม ไม่แต่งปฏิสนธิ หลุดพ้นไป เพราะหลุดพ้นไป จิตจึงมั่นคงอยู่ เพราะมั่นคงอยู่ จึงยินดีพร้อม เพราะยินดีพร้อม จึงไม่สะดุ้ง เมื่อไม่สะดุ้ง ย่อมดับสนิทเฉพาะตนทีเดียว ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้

ดูก่อนภิกษุ เมื่อบุคคลรู้เห็นอยู่อย่างนี้แล อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปเป็นลำดับ”

๔. อุปาทานปริวัฏฏสูตร

ว่าด้วยอุปาทานขันธ์โดยเวียน ๔ รอบ

{๑๑๒} [๕๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์นี้มี ๕ ประการ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดเรายังไม่รู้ยิ่งซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ครบ ๔ รอบตามความเป็นจริง ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอย่างยอดเยี่ยมโดยชอบในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแลเรารู้ยิ่งซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ครบ ๔ รอบตามความเป็นจริง เมื่อนั้นเราจึงปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอย่างยอดเยี่ยมโดยชอบในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์

๔ รอบคืออย่างไร คือ เรารู้ยิ่งซึ่งรูป ซึ่งความเกิดแห่งรูป ซึ่งความดับแห่งรูป ซึ่งข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ยิ่งซึ่งเวทนา ... รู้ยิ่งซึ่งสัญญา ... รู้ยิ่งซึ่งสังขารทั้งหลาย ... รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณ ซึ่งความเกิดแห่งวิญญาณ ซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ซึ่งข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ

{๑๑๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็รูปเป็นไฉน คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นี้เรียกว่ารูป ความเกิดขึ้นแห่งรูปย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปย่อมมีเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ(เห็นชอบ) สัมมาสังกัปปะ(ดำริชอบ) สัมมาวาจา(เจรจาชอบ) สัมมากัมมันตะ(การงานชอบ) สัมมาอาชีวะ(เลี้ยงชีพชอบ) สัมมาวายามะ(พยายามชอบ) สัมมาสติ(ระลึกชอบ) สัมมาสมาธิ(ตั้งจิตมั่นชอบ) นี้แลเป็นข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งรูปดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้

รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ ปฏิบัติแล้วเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ เป็นผู้หลุดพ้นแล้ว เพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเสร็จกิจแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเสร็จกิจแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก

{๑๑๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนาเป็นไฉน คือ เวทนา ๖ หมวดนี้ ได้แก่ เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส ๑ เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส ๑ เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัส ๑ เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัส ๑ เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัส ๑ เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ นี้แลเป็นข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งเวทนาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ ... สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก

{๑๑๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัญญาเป็นไฉน คือ สัญญา ๖ หมวดนี้ ได้แก่ รูปสัญญา ๑ สัททสัญญา ๑ ฆานสัญญา ๑ รสสัญญา ๑ โผฏฐัพพสัญญา ๑ ธัมมสัญญา ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัญญา ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ... สัมมาสมาธิ นี้แลเป็นข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งสัญญาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่รู้ยิ่งซึ่งสัญญาอย่างนี้ ... สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก

{๑๑๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารเป็นไฉน คือ เจตนา ๖ หมวดนี้ ได้แก่ รูปสัญเจตนา ๑ สัททสัญเจตนา ๑ คันธสัญเจตนา ๑ รสสัญเจตนา ๑ โผฏฐัพพสัญเจตนา ๑ ธัมมสัญเจตนา ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสังขาร ความเกิดขึ้นแห่งสังขารย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ นี้แลเป็นข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งสังขาร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่รู้ยิ่ง ซึ่งสังขารอย่างนี้ ... สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก

{๑๑๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นไฉน คือ วิญญาณ ๖ หมวดนี้ ได้แก่ จักขุวิญญาณ ๑ โสตวิญญาณ ๑ ฆานวิญญาณ ๑ ชิวหาวิญญาณ ๑ กายวิญญาณ ๑ มโนวิญญาณ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ ย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณ ย่อมมีเพราะความดับแห่งนามรูป อริยมรรคประกอบด้วย ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ นี้แลเป็นข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งวิญญาณดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้

ปฏิบัติแล้วเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งปฏิบัติดีแล้วสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ เป็นผู้หลุดพ้นแล้ว เพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเสร็จกิจแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเสร็จกิจแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก”

๕. สัตตัฏฐานสูตร

ว่าด้วยการรู้ขันธ์ ๕ โดยฐานะ ๗

{๑๑๘} [๕๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้เพ่งพินิจโดยวิธี ๓ ประการ เราเรียกว่ายอดบุรุษ

ผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้รู้ประจักษ์ซึ่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งปฏิปทาอันให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งคุณแห่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งโทษแห่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งการสสัดออกซึ่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งเวทนา ... รู้ประจักษ์ซึ่งสัญญา ... รู้ประจักษ์ซึ่งสังขารทั้งหลาย ... รู้ประจักษ์ซึ่งวิญญาณ รู้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ประจักษ์ซึ่งคุณแห่งวิญญาณ รู้ประจักษ์ซึ่งโทษแห่งวิญญาณ รู้ประจักษ์ซึ่งการสสัดออกซึ่งวิญญาณ{๑๑๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็รูปเป็นไฉน คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นี้เรียกว่ารูป ความเกิดขึ้นแห่งรูปย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปย่อมมีเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคประกอบด้วยองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ นี้แลเป็นข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งรูป การที่สุขโสมนัสอาศัยรูปนี้เกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งรูป การที่รูปไม่เที่ยงเป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกแห่งรูป