๕. สมนุปัสสนาสูตร เล่ม ๑๗

เรา เมื่อเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ทิฏฐิที่คล้อยตามในเบื้องต้นย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิที่คล้อยตามส่วนเบื้องต้นไม่มี ทิฏฐิที่คล้อยตามส่วนเบื้องปลายก็ย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิที่คล้อยตามส่วนเบื้องปลายไม่มี ความยึดมั่นอย่างแรงกล้าก็ย่อมไม่มี เมื่อความยึดมั่นอย่างแรงกล้าไม่มี จิตย่อมคลายกำหนัดในรูป ... ในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... ในวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น เพราะหลุดพ้นแล้ว จิตจึงมั่นคงอยู่ เพราะมั่นคงอยู่ จึงยินดีพร้อม เพราะยินดีพร้อม จึงไม่สะดุ้ง เมื่อไม่สะดุ้ง ย่อมดับสนิทเฉพาะตนทีเดียว ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๕. สมนุปัสสนาสูตร

ว่าด้วยการพิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕

{๙๔} [๔๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เมื่อเห็น ย่อมเห็นตนเป็นหลายอย่าง สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ หรือไม่ก็อย่างใดอย่างหนึ่งใน ๕ อย่างนั้น

อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย ... ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีรูป ๑ ย่อมเห็นรูปในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในรูป ๑ ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ๑ ... ย่อมเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา ๑ ... ย่อมเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ๑ ... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีวิญญาณ ๑ ย่อมเห็นวิญญาณในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในวิญญาณ ๑ การเห็นด้วยประการดังนี้แลเป็นอันผู้นั้นยึดมั่นถือมั่นว่า ‘เราเป็น’ เมื่อผู้นั้นยึดมั่นถือมั่นว่า ‘เราเป็น’ ในกาลนั้น อินทรีย์ ๕ คือ

จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ย่อมหยั่งลงดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มนะมีอยู่ ธรรมทั้งหลายมีอยู่ อวิชชาธาตุมีอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ถูกเวทนาซึ่งเกิดจากอวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว เขาย่อมมีความยึดมั่นถือมั่นว่า ‘เราเป็น’ ดังนี้บ้าง ‘เราเป็นอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักเป็น’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักไม่เป็น’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักมีรูป’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักไม่มีรูป’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักมีสัญญา’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักไม่มีสัญญา’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่’ ดังนี้บ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อินทรีย์ ๕ ย่อมตั้งอยู่ในเพราะการเห็นนั้นทีเดียว เมื่อเป็นเช่นนี้ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมละอวิชชาเสียได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น

เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา เพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา อริยสาวกนั้นย่อมไม่มีความยึดมั่นในอินทรีย์เหล่านั้นว่า ‘เราเป็น’ ดังนี้บ้าง ‘เราเป็นอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักเป็น’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักไม่เป็น’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักมีรูป’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักไม่มีรูป’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักมีสัญญา’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักไม่มีสัญญา’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่’ ดังนี้บ้าง”

๖. ขันธสูตร

ว่าด้วยขันธ์และอุปาทานขันธ์ ๕

{๙๕} [๔๘] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงขันธ์ ๕ และอุปาทานขันธ์ ๕ เธอทั้งหลายจงฟัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ขันธ์ ๕ เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี้เรียกว่ารูปขันธ์เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... นี้เรียกว่าเวทนาขันธ์

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... นี้เรียกว่าสัญญาขันธ์

สังขารทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ... นี้เรียกว่าสังขารขันธ์

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี้เรียกว่าวิญญาณขันธ์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าขันธ์ ๕