พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธสังยุต มูลปัณณาสก์ · ภารวรรค
๑. ภารสูตร เล่ม ๑๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๙–๕๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๑ ในภารวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ขันธสังยุต มูลปัณณาสก์ ภารวรรค ภารสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๗ หน้า ๓๔–๓๖
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. อนิจจสูตร ๒. ทุกขสูตร
๓. อนัตตสูตร ๔. ยทนิจจสูตร
๕. ยังทุกขสูตร ๖. ยทอนัตตสูตร
๗. สเหตุอนิจจสูตร ๘. สเหตุทุกขสูตร
๙. สเหตุอนัตตสูตร ๑๐. อนันทสูตร
๓. ภารวรรค
๑. ภารสูตร
ว่าด้วยขันธ์ ๕ เป็นภาระ
{๔๙} [๒๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี
ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงภาระ การแบกภาระ การถือภาระ และการวางภาระแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระพุทธดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภาระเป็นไฉน พึงกล่าวได้ว่า อุปาทานขันธ์ ๕ คือภาระ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ
(๑) รูปูปาทานขันธ์ อุปาทานขันธ์คือรูป
(๒) เวทนูปาทานขันธ์ อุปาทานขันธ์คือเวทนา
(๓) สัญญูปาทานขันธ์ อุปาทานขันธ์คือสัญญา
(๔) สังขารูปาทานขันธ์ อุปาทานขันธ์คือสังขาร
(๕) วิญญาณูปาทานขันธ์ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าภาระ
{๕๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้แบกภาระเป็นไฉน พึงกล่าวได้ว่าผู้แบกภาระคือบุคคล บุคคลนี้นั้นคือท่านผู้มีชื่อเสียงอย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าผู้แบกภาระ
{๕๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การถือภาระเป็นไฉน คือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าการถือภาระ{๕๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การวางภาระเป็นไฉน คือ ความคลายกำหนัด และความดับโดยไม่เหลือ ความสละ ความสลัดทิ้ง ความปล่อยวาง ความไม่อาลัยตัณหานั้นนั่นแหละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าการวางภาระ”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้พระสุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า
{๕๓} ขันธ์ ๕ เป็นภาระแท้ และบุคคลเป็นผู้แบกภาระ
การถือภาระไว้เป็นทุกข์ในโลก การวางภาระลงได้เป็นสุข
บุคคลวางภาระที่หนักลงได้แล้ว ไม่ถือภาระอื่นต่อไป
ถอนตัณหาพร้อมทั้งมูลรากแล้ว เป็นผู้หายหิว ชื่อว่า
ปรินิพพานแล้ว
- ๑กามตัณหา ตัณหาในกามคุณ หมายถึงความอยากในอารมณ์มีรูปเป็นต้น ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความอยากได้กามคุณคือสิ่งสนองความต้องการทางประสาทสัมผัสทั้ง ๕ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) เป็นชื่อของกามคุณ ๕ ภวตัณหา ตัณหาในภพ หมายถึงความอยากในภาวะของตัวตนที่จะได้จะเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง อยากเป็น อยากคงอยู่ตลอดไป ความติดใจอยู่ในรูปภพ อรูปภพ หรือติดใจในฌานสมาบัติ ซึ่งประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ วิภวตัณหา ตัณหาในวิภพ หมายถึงความอยากในความพรากพ้นไปแห่งตัวตนจากความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่น่าปรารถนา อยากทำลาย อยากให้ดับสูญ ซึ่งประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิ (นัย ที.ปา.อ. ๑๘๒, ที.ม.อ. ๙๘, สํ.ข.อ. ๒๙๐, อภิ.วิ.อ. ๑๑๙)
๒. ปริญญาสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ควรกำหนดรู้และความรอบรู้
{๕๔} [๒๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี
ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้และความรอบรู้ เธอทั้งหลายจงฟัง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน คือ รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าธรรมที่ควรกำหนดรู้
{๕๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความรอบรู้เป็นไฉน คือ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าความรอบรู้”
๓. ปริชานสูตร
ว่าด้วยผู้ไม่ควรและผู้ควรสิ้นทุกข์
{๕๖} [๒๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี
ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อยังไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่หน่าย ไม่ละซึ่งรูป ก็เป็นผู้ไม่สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้ บุคคลเมื่อยังไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่หน่าย ไม่ละซึ่งเวทนา ...ซึ่งสัญญา ...ซึ่งสังขารทั้งหลาย ...ซึ่งวิญญาณ ก็เป็นผู้ไม่สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้
- ๑ความสิ้นไปแห่งราคะ เป็นต้นนี้หมายถึงพระนิพพาน (สํ.ข.อ. ๒๙๐ )
จบ ๑. ภารสูตร