๒. ปุปผสูตร เล่ม ๑๗

ย่อมเห็นเวทนา …

ย่อมเห็นสัญญา …

ย่อมเห็นสังขารทั้งหลาย …

ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา เห็นอัตตามีวิญญาณ เห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของปุถุชนนั้นย่อมจะย่อยยับไป ปุถุชนนั้นย่อมถึงความพินาศซึ่งมีความย่อยยับนั้นเป็นเหตุ{๒๓๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยง หรือไม่เที่ยง”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“เวทนา … สัญญา … สังขารทั้งหลาย … วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” …

“เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย… อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ … ย่อมรู้ชัดว่า… กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๒. ปุปผสูตร

ว่าด้วยพระพุทธองค์ไม่ขัดแย้งกับโลก

{๒๓๙} [๙๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่ขัดแย้งกับโลก แต่โลกขัดแย้งกับเรา ผู้เป็นธรรมวาทีย่อมไม่ขัดแย้งกับใครๆ ในโลก สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกรู้กันว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวถึงสิ่งนั้นว่าไม่มี สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกรู้กันว่ามี แม้เราก็กล่าวถึงสิ่งนั้นว่ามีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าคือสิ่งที่บัณฑิตในโลกรู้กันว่าไม่มี ซึ่งเราก็กล่าวว่าไม่มี สิ่งนั้นคือรูปที่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีความไม่แปรผัน

ไปเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกรู้กันว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวถึงรูปนั้นว่าไม่มีเวทนา… สัญญา… สังขาร… วิญญาณที่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีความไม่แปรผันไปเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกรู้กันว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวถึงวิญญาณนั้นว่าไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แหละคือสิ่งที่บัณฑิตในโลกรู้กันว่าไม่มี ซึ่งเราก็กล่าวว่าไม่มี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าคือสิ่งที่บัณฑิตในโลกรู้กันว่ามี ซึ่งเราก็กล่าวว่ามี สิ่งนั้นคือรูปที่เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกรู้กันว่ามี แม้เราก็กล่าวถึงรูปนั้นว่ามี เวทนา … สัญญา … สังขาร… วิญญาณที่เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไป เป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกรู้กันว่ามี แม้เราก็กล่าวถึงวิญญาณนั้นว่ามี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แหละคือสิ่งที่บัณฑิตในโลกรู้กันว่ามี ซึ่งเราก็กล่าวว่ามี

{๒๔๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกธรรมมีอยู่ในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ทราบชัด ซึ่งโลกธรรมนั้น ครั้นตรัสรู้ทราบชัดแล้วย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ก็อะไรเล่าคือโลกธรรมในโลกที่ตถาคตตรัสรู้ ทราบชัด ครั้นตรัสรู้ ทราบชัดแล้วย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นนั้น สิ่งนั้นคือรูปเป็นโลกธรรมในโลกที่ตถาคตตรัสรู้ ทราบชัด… ทำให้ตื้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเมื่อตถาคตบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นอยู่อย่างนี้ ก็ยังไม่รู้ ยังไม่เห็น เราจะทำอะไรได้กะบุคคลนั้นผู้เป็นคนเขลา เป็นปุถุชน เป็นคนบอด ไม่มีจักษุ ไม่รู้ ไม่เห็นเวทนา… สัญญา… สังขารทั้งหลาย… วิญญาณเป็นโลกธรรมในโลกที่ตถาคตตรัสรู้… ทำให้ตื้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเมื่อตถาคตบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นอยู่อย่างนี้ ก็ยังไม่รู้ ยังไม่เห็น เราจะทำอะไรได้กะบุคคลนั้น ผู้เป็นคนเขลา เป็นปุถุชน เป็นคนบอด ไม่มีจักษุ ไม่รู้ ไม่เห็น

{๒๔๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบลก็ดี ปทุมก็ดี บุณฑริกก็ดี เกิดแล้วในนํ้า เจริญแล้วในนํ้า ขึ้นพ้นจากนํ้าแล้วตั้งอยู่ แต่นํ้าก็จับไม่ติด แม้ฉันใด ตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน เกิดแล้วในโลก เจริญแล้วในโลก ครอบงำโลกอยู่ แต่โลกก็ฉาบทาไม่ติด”

๓. เผณปิณฑูปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาขันธ์ ๕ เหมือนฟองนํ้า

{๒๔๒} [๙๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ใกล้อยุชฌบุรี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำคงคานี้พาก้อนฟองน้ำขนาดใหญ่มาด้วย บุรุษผู้มีตาดีพึงเพ่งพินิจพิจารณาดูก้อนฟองน้ำใหญ่นั้นโดยแยบคาย เมื่อบุรุษนั้น เพ่งพินิจพิจารณาดูอยู่โดยแยบคาย ก้อนฟองน้ำนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้เลย สาระในก้อนฟองน้ำจะพึงมีได้อย่างไร แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี… อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ดี ภิกษุเพ่งพินิจพิจารณาดูรูปนั้นโดยแยบคาย เมื่อภิกษุนั้นเพ่งพินิจพิจารณาดูอยู่โดยแยบคาย

รูปนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้ สาระในรูปจะพึงมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกัน{๒๔๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกอยู่ในสารทสมัย ฟองน้ำในนํ้าย่อมเกิดขึ้นและดับไป บุรุษผู้มีสายตาดีเพ่งพินิจพิจารณาดูฟองน้ำนั้นโดยแยบคาย เมื่อบุรุษนั้นเพ่งพินิจพิจารณาดูอยู่โดยแยบคาย ฟองน้ำนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้เลย สาระในฟองนํ้านั้นจะพึงมีได้อย่างไร แม้ฉันใด เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี… อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ก็ดี ภิกษุเพ่งพินิจพิจารณาดูอยู่โดยแยบคาย เวทนานั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้ สาระในเวทนาจะพึงมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกัน