๔. ภิกขุสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๗

๔. ทุติยอัญญตรภิกขุสูตร

ว่าด้วยหมกมุ่นถึงสิ่งใดก็ถูกบัญญัติเพราะสิ่งนั้น สูตรที่ ๒

{๗๗} [๓๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ พอที่ข้าพระองค์ฟังแล้วพึงเป็นผู้ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ บุคคลครุ่นคิดถึงสิ่งใด ย่อมหมกมุ่นถึงสิ่งนั้น หมกมุ่นถึงสิ่งใด ย่อมถึงการนับ(ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง)ตามความครุ่นคิดนั้น ไม่ครุ่นคิดถึงสิ่งใด ย่อมไม่หมกมุ่นถึงสิ่งนั้น ไม่หมกมุ่นถึงสิ่งใด ย่อมไม่ถึงการนับ(ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง)ตามความครุ่นคิดนั้น”

“ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว ข้าแต่พระสุคตเจ้า ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว”

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งคำที่เรากล่าวโดยย่อได้โดยพิสดาร อย่างไร”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าบุคคลครุ่นคิดถึงรูป ย่อมหมกมุ่นถึงรูปนั้น หมกมุ่นถึงรูปใด ย่อมถึงการนับ(ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง) ตามความครุ่นคิดนั้น ถ้าครุ่นคิดถึงเวทนา ... ถ้าครุ่นคิดถึงสัญญา ... ถ้าครุ่นคิดถึงสังขารทั้งหลาย ... ถ้าครุ่นคิดถึงวิญญาณ ย่อมหมกมุ่นถึงวิญญาณนั้น หมกมุ่นถึงวิญญาณใด ย่อมถึงการนับ(ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง) ตามความครุ่นคิดนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าบุคคลไม่ครุ่นคิดถึงรูป ก็ย่อมไม่

หมกมุ่นถึงรูปนั้น ไม่หมกมุ่นถึงรูปใด ก็ย่อมไม่ถึงการนับ(ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง)ตามความครุ่นคิดนั้น ถ้าไม่ครุ่นคิดถึงเวทนา ... ถ้าไม่ครุ่นคิดถึงสัญญา ... ถ้าไม่ครุ่นคิดถึงสังขารทั้งหลาย ... ถ้าไม่ครุ่นคิดถึงวิญญาณ ก็ย่อมไม่หมกมุ่นวิญญาณนั้น ไม่หมกมุ่นถึงวิญญาณใด ก็ย่อมไม่ถึงการนับ(ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง)ตามความครุ่นคิดนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งพระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วโดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้แล"

{๗๘} “สาธุ สาธุ ภิกษุ ดีนักแล ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งคำที่เรากล่าวโดยย่อได้โดยพิสดาร ดูก่อนภิกษุ ถ้าบุคคลครุ่นคิดถึงรูป ย่อมหมกมุ่นถึงรูปนั้น หมกมุ่นถึงรูปใด ย่อมถึงการนับ (ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง) ตามความครุ่นคิดนั้น ถ้าครุ่นคิดถึงเวทนา ... ถ้าครุ่นคิดถึงสัญญา ... ถ้าครุ่นคิดถึงสังขารทั้งหลาย ... ถ้าครุ่นคิดถึงวิญญาณ ย่อมหมกมุ่นถึงวิญญาณนั้น หมกมุ่นถึงวิญญาณใด ย่อมถึงการนับ(ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง)ตามความครุ่นคิดนั้น ดูก่อนภิกษุ ถ้าบุคคลไม่ครุ่นคิดถึงรูป ก็ย่อมไม่หมกมุ่นถึงรูปนั้น ไม่หมกมุ่นถึงรูปใด ก็ย่อมไม่ถึงการนับ (ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง) ตามความครุ่นคิดนั้น ถ้าไม่ครุ่นคิดถึงเวทนา ... ถ้าไม่ครุ่นคิดถึงสัญญา ... ถ้าไม่ครุ่นคิดถึงสังขารทั้งหลาย ... ถ้าไม่ครุ่นคิดถึงวิญญาณ ก็ย่อมไม่หมกมุ่นถึงวิญญาณนั้น ไม่หมกมุ่นถึงวิญญาณใด ก็ย่อมไม่ถึงการนับ (ว่าเป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง ลุ่มหลง) ตามความครุ่นคิดนั้น ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งคำนี้ที่เรากล่าวแล้วโดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้แล”ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปนั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ... ก็ภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย”

๕. อานันทสูตร

ว่าด้วยพระอานนท์ตอบคำถาม

{๗๙} [๓๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้าภิกษุทั้งหลายพึงถามเธออย่างนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหนย่อมปรากฏ ความเสื่อมแห่งธรรมเหล่าไหนย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมเหล่าไหนที่ตั้งอยู่แล้วย่อมปรากฏ’ ดังนี้ไซร้ เธอถูกถามอย่างนี้แล้วจะตอบว่าอย่างไร”ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย

ความเกิดขึ้นแห่งรูปย่อมปรากฏ ความเสื่อมแห่งรูปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่แล้วย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ... แห่งสัญญา ... แห่งสังขารทั้งหลาย ... แห่งวิญญาณย่อมปรากฏ ความเสื่อมแห่งวิญญาณย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณย่อมปรากฏ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลย่อมปรากฏ ความเสื่อมแห่งธรรมเหล่านี้แลย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมเหล่านี้ที่ตั้งอยู่แล้วย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วจะตอบอย่างนี้แล”{๘๐} “ถูกแล้ว ๆ อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งรูปย่อมปรากฏ ความเสื่อมแห่งรูปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่แล้วย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ... แห่งสัญญา ... แห่งสังขารทั้งหลาย ... แห่งวิญญาณย่อมปรากฏ ความเสื่อมแห่งวิญญาณย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่แล้วย่อมปรากฏ ดูก่อนอานนท์ความเกิดขึ้นแห่งธรรม