๒. เทวทหสูตร เล่ม ๑๗

ย่อมไม่เห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีสังขาร ๑ ย่อมไม่เห็นสังขารในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในสังขาร ๑ ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสังขาร สังขารของเรา’ เมื่ออริยสาวกนั้นไม่ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสังขาร สังขารของเรา’ ถึงสังขารนั้นจะแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสก็ไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกนั้นย่อมไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีวิญญาณ ๑ ย่อมไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ๑ ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นวิญญาณ วิญญาณของเรา’ เมื่ออริยสาวกนั้นไม่ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นวิญญาณ วิญญาณของเรา’ ถึงวิญญาณนั้นจะแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสก็ไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกนั้นดูก่อนคฤหบดี ด้วยเหตุอย่างนี้แล บุคคลจึงชื่อว่าแม้มีกายอ่อนเปลี้ย แต่ก็ไม่เป็นผู้มีจิตอ่อนเปลี้ยไปด้วย”

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว นกุลปิตาคฤหบดีได้ชื่นชมยินดีภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้วแล

๒. เทวทหสูตร

ว่าด้วยการกำจัดฉันทราคะในขันธ์ ๕

{๖} [๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมเทวทหะของเจ้าศากยะทั้งหลาย ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันปรารถนาจะไปยังชนบทที่เป็นภูมิลำเนาเดิม จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว

ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะไปยังชนบทที่เป็นภูมิลำเนาเดิมเพื่ออยู่อาศัยในชนบทนั้น”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เธอทั้งหลายกราบลาสารีบุตรแล้วหรือ”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “พวกข้าพระองค์ยังมิได้กราบลาท่านพระสารีบุตรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงไปกราบลาสารีบุตรเถิด สารีบุตรเป็นบัณฑิต ชอบอนุเคราะห์เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ด้วยกัน” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๗} ก็ในเวลานั้นแล ท่านพระสารีบุตรนั่งอยู่ที่ปะรำที่ปกคลุมด้วยต้นชุมเห็ดแห่งหนึ่งไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า

ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ลุกจากอาสนะ ถวายบังคม ทำประทักษิณพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วพากันเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้เล่าถวายท่านพระสารีบุตรว่า “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร พวกกระผมปรารถนาจะกลับไปยังชนบทที่เป็นภูมิลำเนาเดิมเพื่ออยู่อาศัยในชนบทนั้น”พระสารีบุตรถามว่า “พวกคุณกราบทูลลาพระศาสดาแล้วหรือ”

ภิกษุเหล่านั้นกราบเรียนว่า “พวกกระผมกราบทูลลาพระศาสดาแล้ว”

ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กษัตริย์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง พราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง คฤหบดีผู้เป็นบัณฑิตบ้าง สมณะผู้เป็นบัณฑิตบ้าง ผู้ที่จะถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังต่างประเทศ ย่อมจะมีแน่ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็มนุษย์ทั้งหลายที่เป็นบัณฑิตจะลองถามว่า ‘พระศาสดาของพวกท่านมีวาทะอย่างไร ตรัสสอนอย่างไร’ ดังนี้ ธรรมทั้งหลายพวกท่านได้ฟังกันมาดีแล้ว เรียนกันมาดีแล้ว ใส่ใจกันดีแล้ว ทรงจำกันดีแล้ว แทงตลอดกันดีแล้วด้วยปัญญา อย่างที่ท่านผู้มีอายุทั้งหลายเมื่อพยากรณ์จะเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วได้ จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำไม่จริง จะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรมได้ ทั้งการคล้อยตามวาทะที่มีเหตุผลบางประการจะไม่ถึงฐานะอันวิญญูชนจะตำหนิได้แลหรือ”“ข้าแต่ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมพากันมาจากที่ไกลทีเดียวเพื่อจะรู้เนื้อความแห่งภาษิตนั้นในสำนักท่านพระสารีบุตร ดีละหนอ เนื้อความแห่งภาษิตนั้นแจ่มแจ้งได้เฉพาะท่านพระสารีบุตรเท่านั้น”

{๘} “ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กษัตริย์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง พราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง คฤหบดีผู้เป็นบัณฑิตบ้าง สมณะผู้เป็นบัณฑิตบ้าง ผู้ที่จะถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังต่างประเทศ ย่อมจะมีแน่ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็มนุษย์ทั้งหลายที่เป็นบัณฑิตจะลองถามว่า ‘พระศาสดาของพวกท่านมีวาทะอย่างไร ตรัสสอนอย่างไร’ ดังนี้ ท่าน

ทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้วพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระศาสดาของพวกเราตรัสสอนให้กำจัดฉันทราคะ’

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย แม้เมื่อท่านทั้งหลายพยากรณ์อย่างนี้แล้ว กษัตริย์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง พราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง คฤหบดีผู้เป็นบัณฑิตบ้าง สมณะผู้เป็นบัณฑิตบ้าง จะถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีก คือ มนุษย์ทั้งหลายที่เป็นบัณฑิตจะลองถามต่อว่า ‘ก็พระศาสดาของท่านตรัสสอนให้กำจัดฉันทราคะในอะไร’ ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้วพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระศาสดาของพวกเราตรัสสอนให้กำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร ในวิญญาณ’ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย แม้เมื่อท่านทั้งหลายพยากรณ์อย่างนี้แล้ว กษัตริย์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง พราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง คฤหบดีผู้เป็นบัณฑิตบ้าง สมณะผู้เป็นบัณฑิตบ้าง จะถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีก คือ มนุษย์ทั้งหลายที่เป็นบัณฑิตจะลองถามต่อว่า ‘ก็พระศาสดาของพวกท่านทรงเห็นโทษอะไร จึงตรัสสอนให้กำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร ในวิญญาณ’

ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้วพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘อาวุโส เมื่อบุคคลยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยานอยากในรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสย่อมเกิดขึ้น เพราะรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป อาวุโส พระศาสดาของพวกเราทรงเห็นโทษนี้แลจึงตรัสสอนให้กำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร และในวิญญาณ’ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย แม้เมื่อท่านทั้งหลายพยากรณ์อย่างนี้แล้ว กษัตริย์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง พราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิตบ้าง คฤหบดีผู้เป็นบัณฑิตบ้าง

สมณะผู้เป็นบัณฑิตบ้าง จะถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีก คือ มนุษย์ทั้งหลายที่เป็นบัณฑิตจะลองถามต่อไปว่า ‘ก็พระศาสดาของพวกท่านทรงเห็นอานิสงส์อะไร จึงตรัสสอนให้กำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร และในวิญญาณ’

ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้วพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘อาวุโส เมื่อบุคคลปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยานอยากในรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณแล้ว โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป อาวุโส พระศาสดาของพวกเราทรงเห็นอานิสงส์นี้แล จึงตรัสสอนให้กำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร และในวิญญาณ’{๙} ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ถ้าเมื่อบุคคลผู้เข้าถึงอกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ จะได้อยู่อย่างสบาย ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเดือดร้อนในปัจจุบันนี้

และหลังจากตายไปก็พึงหวังสุคติได้ไซร้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็คงจะไม่ทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมทั้งหลายนี้ไว้ แต่เพราะเมื่อบุคคลผู้เข้าถึงอกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ก็ยังอยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเดือดร้อนในปัจจุบันนี้ และหลังจากตายไปก็ยังหวังได้ทุคติอยู่ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมทั้งหลาย{๑๐} ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย แต่ถ้าเมื่อบุคคลผู้เข้าถึงกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ จะได้อยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเดือดร้อน ในปัจจุบันนี้ และหลังจากตายไปก็พึงหวังได้ทุคติไซร้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็คงจะไม่ทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมทั้งหลาย แต่เพราะเมื่อบุคคลผู้เข้าถึงกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ย่อมอยู่สบาย ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเดือดร้อนในปัจจุบันนี้ และหลังจากตายไปก็พึงหวังได้สุคติ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมทั้งหลาย”

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมยินดีภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้วแล

๓. หลิททิกานิสูตร

ว่าด้วยลักษณะมุนี

{๑๑} [๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่ภูเขาผาชันด้านหนึ่ง ใกล้กุรรฆรนคร แคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อว่าหลิททิกานิเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วกราบนมัสการท่านพระมหากัจจานะแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านพระมหากัจจานะว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระภาษิตนี้ไว้ในมาคัณฑิยปัญหาอันมีในอัฏฐกวรรคว่า

มุนีพึงละที่อยู่เสีย เป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป ไม่ทำ

ความสนิทสนมในชาวบ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มุ่ง

ถึงกาลข้างหน้า ไม่พึงก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คน

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้จะพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารได้อย่างไร”

{๑๒} พระมหากัจจานะได้กล่าวว่า “ดูก่อนคฤหบดี รูปธาตุเป็นที่อยู่ของวิญญาณ ก็แลมุนีใดมีวิญญาณพัวพันด้วยราคะในรูปธาตุ มุนีนั้นท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อยู่เที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี เวทนาธาตุ สัญญาธาตุ สังขารธาตุ เป็นที่อยู่ของวิญญาณ ก็แลมุนีใดมีวิญญาณพัวพันด้วยราคะในเวทนาธาตุ ในสัญญาธาตุ ในสังขารธาตุ มุนีนั้นท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อยู่เที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างนี้แล