๓. หลิททิกานิสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๗

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมยินดีภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้วแล

๓. หลิททิกานิสูตร

ว่าด้วยลักษณะมุนี

{๑๑} [๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่ภูเขาผาชันด้านหนึ่ง ใกล้กุรรฆรนคร แคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อว่าหลิททิกานิเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วกราบนมัสการท่านพระมหากัจจานะแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านพระมหากัจจานะว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระภาษิตนี้ไว้ในมาคัณฑิยปัญหาอันมีในอัฏฐกวรรคว่า

มุนีพึงละที่อยู่เสีย เป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป ไม่ทำ

ความสนิทสนมในชาวบ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มุ่ง

ถึงกาลข้างหน้า ไม่พึงก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คน

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้จะพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารได้อย่างไร”

{๑๒} พระมหากัจจานะได้กล่าวว่า “ดูก่อนคฤหบดี รูปธาตุเป็นที่อยู่ของวิญญาณ ก็แลมุนีใดมีวิญญาณพัวพันด้วยราคะในรูปธาตุ มุนีนั้นท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อยู่เที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี เวทนาธาตุ สัญญาธาตุ สังขารธาตุ เป็นที่อยู่ของวิญญาณ ก็แลมุนีใดมีวิญญาณพัวพันด้วยราคะในเวทนาธาตุ ในสัญญาธาตุ ในสังขารธาตุ มุนีนั้นท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อยู่เที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างนี้แล

{๑๓} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีที่อยู่เที่ยวไปอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก ความเข้าถึง ความยึดมั่น อันเป็นที่ตั้ง ที่ยึดมั่น ที่นอนแนบแห่งจิตในรูปธาตุ อันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น พระตถาคตบัณฑิตจึงเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีที่อยู่เที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก ความเข้าถึง ความยึดมั่น อันเป็นที่ตั้ง ที่ยึดมั่น ที่นอนแนบแห่งจิตในเวทนาธาตุ ... ในสัญญาธาตุ ... ในสังขารธาตุ ... ในวิญญาณธาตุ

อันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น พระตถาคตบัณฑิตจึงเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีที่อยู่เที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีที่อยู่เที่ยวไปอย่างนี้แล{๑๔} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อาศัยเที่ยวไป’ เพราะซ่านไปและพัวพันในรูปอันเป็นนิมิตและเป็นที่อาศัย ดูก่อนคฤหบดี มุนีท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อาศัยเที่ยวไป’ เพราะซ่านไปและพัวพันในเสียง... ในกลิ่น... ในรส... ในโผฏฐัพพะ... ในธรรมารมณ์อันเป็นนิมิตและเป็นที่อาศัย ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างนี้แล

{๑๕} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี กิเลสเป็นเหตุซ่านไปและพัวพันในรูปอันเป็นนิมิตและที่อาศัย อันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น พระตถาคตบัณฑิตจึงเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี กิเลสเป็นเหตุซ่านไปและพัวพันในเสียง... ในกลิ่น... ในรส... ในโผฏฐัพพะ... ในธรรมารมณ์อันเป็นนิมิตและเป็นที่อาศัย อันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ตัดราก

ขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น พระตถาคตบัณฑิตจึงกล่าวว่า ‘ผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างนี้แล

{๑๖} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้สนิทสนมในชาวบ้านอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีบางท่านในโลกนี้เป็นผู้คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ คือ เป็นผู้พลอยชื่นชมกับเขา พลอยโศกเศร้ากับเขา เมื่อพวกเขามีสุข ก็สุขด้วย มีทุกข์ ก็ทุกข์ด้วย เมื่อพวกเขามีกิจที่ควรทำเกิดขึ้น ก็เข้าช่วยเหลือในกิจเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้สนิทสนมในชาวบ้านอย่างนี้แล{๑๗} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าไม่เป็นผู้สนิทสนมในชาวบ้านอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ไม่เป็นผู้คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ คือ ไม่พลอยชื่นชมกับเขา ไม่พลอยโศกเศร้ากับเขา เมื่อพวกเขามีสุข ก็ไม่สุขด้วย

มีทุกข์ ก็ไม่ทุกข์ด้วย เมื่อพวกเขามีกิจที่ควรทำเกิดขึ้น ก็ไม่เข้าไปช่วยเหลือในกิจเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าไม่เป็นผู้สนิทสนมในชาวบ้านอย่างนี้แล{๑๘} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่ว่างจากกามทั้งหลายอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีบางท่านในโลกนี้ยังเป็นผู้ไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยานอยากในกามทั้งหลาย ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่ว่างจากกามทั้งหลายอย่างนี้แล{๑๙} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ว่างจากกามทั้งหลายอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยานอยากในกามทั้งหลาย ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ว่างจากกามทั้งหลายอย่างนี้แล

{๒๐} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้มุ่งถึงกาลข้างหน้าอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีบางท่านในโลกนี้มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ในกาลข้างหน้า ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้ มีเวทนาอย่างนี้ มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้มุ่งถึงกาลข้างหน้าอย่างนี้แล

{๒๑} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มุ่งถึงกาลข้างหน้าอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ไม่มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ในกาลข้างหน้า ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้ มีเวทนาอย่างนี้ มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มุ่งถึงกาลข้างหน้าอย่างนี้แล

{๒๒} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คนอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีบางท่านในโลกนี้เป็นผู้ก่อเรื่องเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ เราซิถึงจะรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ไฉนท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้ ท่านเป็นผู้ปฏิบัติผิด เราเป็นผู้ปฏิบัติชอบ คำที่ควรกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวทีหลัง คำที่ควรกล่าวทีหลังท่านกลับกล่าวก่อน คำของเรามีประโยชน์ คำของท่านไม่มีประโยชน์ ข้อที่ท่านได้สั่งสมมากลับกลายไปแล้ว วาทะของท่านถูกเรายกเสียแล้ว ท่านจงเที่ยวไปเพื่อปลดเปลื้องวาทะเสีย ท่านถูกเราข่มได้แล้ว หรือจงแก้ไขตัวเองเสีย ถ้าท่านสามารถ’ ดูก่อนคฤหบดี

มุนีชื่อว่าเป็นผู้ก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คนอย่างนี้แล{๒๓} ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าไม่เป็นผู้ก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คนอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ไม่ก่อเรื่องชวนทะเลาะ เห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ เราซิถึงจะรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ไฉนท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้ ท่านเป็นผู้ปฏิบัติผิด เราเป็นผู้ปฏิบัติชอบ คำที่ควรกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวทีหลัง คำที่ควรกล่าวทีหลังท่านกลับกล่าวก่อน คำของเรามีประโยชน์ คำของท่านไม่มีประโยชน์ ข้อที่ท่านได้สั่งสมมากลับกลายไปแล้ว วาทะของท่านถูกเรายกเสียแล้ว ท่านจงเที่ยวไปเพื่อปลดเปลื้อง

วาทะเสีย ท่านถูกเราข่มได้แล้ว หรือจงแก้ไขตัวเองเสีย ถ้าท่านสามารถ’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าไม่เป็นผู้ก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คนอย่างนี้แล

{๒๔} ดูก่อนคฤหบดี พระภาษิตบทใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในมาคัณฑิยปัญหาอันมีในอัฏฐกวรรคว่า

‘มุนีพึงละที่อยู่เสีย เป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป ไม่ทำ

ความสนิทสนมในชาวบ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มุ่ง

ถึงกาลข้างหน้า ไม่พึงก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คน’ ดังนี้

ดูก่อนคฤหบดี เนื้อความแห่งพระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้แล พึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้ด้วยประการนี้แล”

๔. ทุติยหลิททิกานิสูตร

ว่าด้วยผู้สำเร็จล่วงส่วน

{๒๕} [๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่ภูเขามีผาชันด้านหนึ่ง ในกุรรฆรนคร แคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อว่าหลิททิกานิเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นกราบนมัสการแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระมหากัจจานะว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระภาษิตไว้ในสักกปัญหาดังนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดน้อมไปแล้วในธรรมเป็นที่สิ้นตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมมีความสำเร็จถึงที่สุด มีความ