๕. อนุมานสูตร เล่ม ๑๒

๕. อนุมานสูตร

ว่าด้วยความคาดหมาย

{๒๒๑} [๑๘๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่งท่านพระมหาโมคคัลลานะพำนักอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นสถานที่ให้อภัยแก่เนื้อ ตำบลสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ ณ ที่นั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว

ธรรมที่ทำ,ให้เป็นคนว่ายาก ๑๖ อย่าง

ท่านมหาโมคคัลลานะได้กล่าวดังนี้ว่า

{๒๒๒} “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าแม้ภิกษุปวารณาไว้ว่า ‘ขอท่านจงว่ากล่าว ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าเป็นผู้ควรที่ท่านจะว่ากล่าวได้’ แต่ภิกษุนั้นเป็นคนว่ายาก ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก เป็นผู้ไม่อดทน ไม่รับคำพร่ำสอน โดยเคารพ เมี่อเป็นเช่นนี้ เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ต่างก็จะไม่สำคัญภิกษุนั้นว่า ควรว่ากล่าวควรพร่ำสอน ทั้งไม่สำคัญว่าควรถึงความไว้วางใจในบุคคลนั้นได้ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายากเป็นไฉน คือ ภิกษุ ในพระธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้มีความปรารถนาเลวทรามลุอำนาจแก่ความ ปรารถนาเลวทราม ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีความปรารถนาเลวทราม ลุอำนาจแก่ความปรารถนาเลวทราม แม้นี้ก็เป็น ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๒.ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ ทำให้เป็นคนว่ายาก

๓. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนมักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำ ข้อที่ภิกษุเป็นคนมักโกรธ ถูก ความโกรธครอบงำ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๔. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนมักโกรธ ชอบผูกโกรธเพราะความโกรธเป็นเหตุ ข้อที่ภิกษุเป็นคน มักโกรธ ชอบผูกโกรธเพราะความโกรธเป็นเหตุ แม้นี้ก็ เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก๕. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนมักโกรธ ชอบระแวงจัดเพราะความโกรธเป็นเหตุข้อที่ภิกษุเป็น คนมักโกรธ ชอบระแวงจัดเพราะความโกรธเป็นเหตุ แม้ นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก๖. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนมักโกรธ เปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธ ข้อที่ภิกษุเป็นคนมักโกรธ เปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก๗. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง กลับโต้เถียงโจทก์ ข้อที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้องกลับโต้เถียงโจทก์ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๘. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง กลับรุกรานโจทก์ ข้อที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง กลับรุกรานโจทก์ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๙. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง กลับปรักปรำโจทก์ ข้อที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้องกลับปรักปรำ โจทก์ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๑๐. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง กลับนำเรื่องอื่นมากลบเกลื่อน เฉไฉไปนอกเรื่อง แสดงความโกรธ ความมุ่งร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ ข้อที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้องกลับนำเรื่องอื่นมากลบเกลื่อน เฉไฉไปนอกเรื่อง แสดงความโกรธ ความมุ่งร้าย และความไม่ พอใจให้ปรากฏ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๑๑. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือ ภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ไม่อาจจะตอบในความประพฤติได้ ข้อที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้องไม่อาจจะตอบในความประพฤติได้ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๑๒. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนชอบลบหลู่ ชอบตีเสมอ ข้อที่ภิกษุเป็นคนชอบลบหลู่ ชอบตีเสมอ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๑๓. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนชอบริษยา เป็นคนตระหนี่ ข้อที่ภิกษุเป็นคนชอบริษยา เป็นคนตระหนี่ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๑๔. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนโอ้อวด เจ้ามายา ข้อที่ภิกษุเป็นคนโอ้อวด เจ้ามายาแม้นี้ก็เป็น ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๑๕. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนกระด้าง ชอบดูหมิ่นผู้อื่น ข้อที่ภิกษุเป็นคนกระด้าง ชอบดูหมิ่นผู้อื่น แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

๑๖. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นผู้ถือแต่ความเห็นของตน เป็นผู้ถือมั่นคง ถอนตัวยาก ข้อที่ ภิกษุเป็นผู้ถือแต่ความเห็นของตน เป็นผู้ถือมั่นคง ถอนตัวยาก แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ‘ธรรมที่ทำให้เป็น คนว่ายาก,

ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย ๑๖ อย่าง

{๒๒๓} [๑๘๒] ถ้าแม้ภิกษุไม่ปวารณาไว้ว่า ‘ขอท่านจงว่ากล่าวข้าพเจ้า ข้าพเจ้า เป็นผู้ควรที่ท่านจะว่ากล่าวได้, แต่ภิกษุนั้นเป็นคนว่าง่าย ประกอบด้วยธรรม ที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย เป็นผู้อดทน รับคำพรํ่าสอนโดยเคารพ เมื่อเป็นเช่นนี้ เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ต่างก็จะสำคัญภิกษุนั้นว่า ควรว่ากล่าวได้ ควรพร่ำสอน ได้ ทั้งสำคัญว่าควรถึงความไว้วางใจในบุคคลนั้นได้ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่ายเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. ไม่เป็นผู้มีความปรารถนาเลวทรามไม่ลุอำนาจแแก่ ความปรารถนาเลวทรามข้อที่ภิกษุไม่เป็นผู้มีความ ปรารถนาเลวทราม ไม่ลุอำนาจแก่ความปรารถนาเลวทราม แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย

๒. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุไม่เป็นผู้ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ข้อที่ภิกษุไม่เป็นผู้ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น แม้นี้ก็ เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย

๓. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุไม่เป็นคนมักโกรธ ไม่ถูกความโกรธครอบงำ ข้อที่ภิกษุไม่เป็นคนมักโกรธ ไม่ถูก ความโกรธครอบงำ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย

๔. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุไม่เป็นคนมักโกรธ ไม่ชอบผูกโกรธเพราะความโกรธเป็นเหตุ ข้อที่ภิกษุไม่เป็นคนมักโกรธ ไม่ชอบผูกโกรธเพราะความโกรธเป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย

๕. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุไม่เป็นคนมักโกรธ ไม่ชอบระแวงจัดเพราะความโกรธเป็นเหตุ ข้อที่ภิกษุไม่ เป็นคนมักโกรธ ไม่ชอบระแวงจัดเพราะความโกรธเป็น เหตุ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย

๖. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุไม่เป็นคนมักโกรธ ไม่เปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธ ข้อที่ภิกษุไม่เป็นคนมักโกรธ ไม่เปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธ แม้นี้ก็เป็นธรรม ที่ให้เป็นคนว่าง่าย

๗. ยังมีอีกข้อหนึ่งผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ก็ไม่โต้เถียงโจทก์ ข้อที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ก็ไม่โต้เถียง โจทก์ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย

๘. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ก็ไม่รุกรานโจทก์ ข้อที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ก็ไม่รุกรานโจทก์ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย

๙. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ก็ไม่ปรักปรำโจทก์ ข้อที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ก็ไม่ปรักปรำโจทก์ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย

๑๐. ยังมีอีกข้อหนึ่งผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ก็ไม่นำเรื่องอื่นมากลบเกลื่อนไม่เฉไฉไปนอกเรื่องไม่แสดง ความโกรธ ความมุ่งร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ ข้อ ที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ก็ไม่นำเรื่องอื่นมากลบเกลื่อนไม่เฉไฉ ไปนอกเรื่อง ไม่แสดงความโกรธ ความมุ่งร้าย และความ ไม่พอใจให้ปรากฏ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย๑๑. ยังมีอีกข้อหนึ่งผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง ก็สามารถตอบในความประพฤติได้ ข้อที่ภิกษุถูกโจทก์ฟ้อง

ก็สามารถตอบในความประพฤติได้แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ ทำให้เป็นคนว่าง่าย

๑๒. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนไม่ชอบ ลบหลู่ ไม่ชอบตีเสมอ ข้อที่ภิกษุเป็นคนไม่ชอบลบหลู่ ไม่ชอบตีเสมอ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย๑๓. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนไม่ชอบ ริษยา ไม่ชอบตระหนี่ ข้อที่ภิกษุเป็นคนไม่ชอบริษยา ไม่ชอบตระหนี่ แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย๑๔. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนไม่โอ้อวด ไม่เจ้ามายา ข้อที่ภิกษุเป็นคนไม่โอ้อวด ไม่เจ้ามายา แม้ นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย๑๕. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนไม่แข็ง กระด้าง ไม่ดูหมิ่นผู้อื่น ข้อที่ภิกษุเป็นคนไม่แข็งกระด้าง ไม่ดูหมิ่น ผู้อื่น แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย๑๖.ยังมีอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย คือภิกษุเป็นคนไม่ถือ เอาแต่ความเห็นของตน ไม่ถือมั่น ถอนตัวง่าย ข้อที่ภิกษุเป็นคนไม่ถือแต่ความเห็นของตน ไม่ถือมั่น ถอนตัวง่าย แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่ายดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ‘ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย’

การอนุมานตนเอง

{๒๒๔} [๑๘๓] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ในธรรมทั้ง ๑๖ ข้อนั้น ภิกษุพึงคาด คะเนตน ด้วยตนเองอย่างนี้ว่า

๑. ‘บุคคลที่มีความปรารถนาเลวทราม ลุอำนาจแก่ความปรารถนา เลวทราม ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนมีความปรารถนาเลวทราม ลุอำนาจแก่ความปรารถนาเลวทรามบ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน, ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุ ผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักไม่เป็นคนมีความปรารถนา เลวทราม ไม่ลุอำนาจแก่ความปรารถนาเลวทราม,

๒. ‘บุคคลที่ยกตนข่มผู้อื่นยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนยกตนข่มผู้อื่นบ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจ ของคนอื่นเช่นกัน, ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความ คิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักไม่ยกตนข่มผู้อื่น,

๓. ‘บุคคลที่เป็นคนมักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำ ยังไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนมักโกรธถูกความโกรธ ครอบงำบ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน, ดูก่อน ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็น คนไม่มักโกรธ ไม่ให้ความโกรธครอบงำ,๔. ‘บุคคลที่เป็นคนมักโกรธ ชอบผูกโกรธเพราะความโกรธเป็นเหตุ ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนมักโกรธ ชอบผูกโกรธเพราะความโกรธเป็นเหตุบ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจ ของคนอื่นเช่นกัน, ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความ คิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นคนไม่มักโกรธ ไม่ชอบผูกโกรธเพราะความ โกรธเป็นเหตุ,๕. ‘บุคคลที่เป็นคนมักโกรธ ชอบระแวงจัดเพราะความโกรธเป็นเหตุ ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนมักโกรธ ชอบ ระแวงจัดเพราะความโกรธเป็นเหตุบ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน, ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยัง

ความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นคนไม่มักโกรธ ไม่ระแวงจัดเพราะความ โกรธเป็นเหตุ‘

๖.‘บุคคลที่เป็นคนมักโกรธ เปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธ ยังไม่เป็น ที่รักไม่เป็นที่พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนมักโกรธเปล่งวาจา ใกล้ต่อความโกรธบ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่น กัน, ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นคนไม่มักโกรธ ไม่เปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธ'๗. ‘บุคคลที่ถูกโจทก์ฟ้อง กลับโต้เถียงโจทก์ ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนที่ถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับโต้เถียงโจทก์ บ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน, ดูก่อนผู้มีอายุ ทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า

‘เราถูกโจทก์ฟ้อง จักไม่โต้เถียงโจทก์,๘. ‘บุคคลที่ถูกโจทก์ฟ้อง กลับรุกรานโจทก์ ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนที่ถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับรุกรานโจทก์ บ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน, ดูก่อนผู้มีอายุ ทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราถูกโจทก์ฟ้อง จักไม่รุกรานโจทก์,๙. ‘บุคคลที่ถูกโจทก์ฟ้อง กลับปรักปรำโจทก์ ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็น ที่พอใจของเราเลยก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนที่ถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับปรักปรำ โจทก์บ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน, ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราถูกโจทก์ฟ้อง จักไม่ปรักปรำโจทก์,๑๐. ‘บุคคลที่ถูกโจทก์ฟ้องกลับนำเรื่องอื่นมากลบเกลื่อน เฉไฉไป นอกเรื่อง แสดงความโกรธ ความมุ่งร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนที่ถูกโจทก์ฟ้อง

แล้ว กลับนำเรื่องอื่นมากลบเกลื่อน เฉไฉไปนอกเรื่อง แสดงความโกรธ ความมุ่งร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏบ้างเล่าเราก็คงไม่เป็นที่รักไม่ เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน’ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึง ยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราถูกโจทก์ฟ้อง ก็จักไม่นำเรื่องอื่นมากลบเกลื่อน ไม่เฉไฉไปนอกเรื่อง ไม่แสดงความโกรธ ความมุ่งร้าย และความไม่พอใจ ให้ปรากฏ’๑๑. ‘บุคคลที่ถูกโจทก์ฟ้องกลับไม่สามารถตอบในความประพฤติได้ ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเราเลยก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนที่ถูกโจทก์ฟ้อง กลับไม่สามารถตอบในความประพฤติได้บ้างเล่าเราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ พอใจของคนอื่นเช่นกัน’

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความ คิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราถูกโจทก์ฟ้อง จักสามารถตอบในความประพฤติได้’๑๒. ‘บุคคลที่เป็นคนชอบลบหลู่ ชอบตีเสมอ ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็น ที่พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนชอบลบหลู่ ชอบตีเสมอบ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน’ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นคนไม่ลบหลู่ ไม่ตีเสมอ’๑๓. ‘บุคคลที่เป็นคนชอบริษยา ชอบตระหนี่ ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนชอบริษยา ชอบตระหนี่บ้างเล่า เรา ก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน’ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุ ผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นคนไม่ริษยา ไม่ตระหนี่’๑๔. ‘บุคคลที่เป็นคนโอ้อวด เจ้ามายา ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจ ของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนโอ้อวด เจ้ามายาบ้างเล่า เราก็คงไม่เป็น ที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน’ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่ อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นคนไม่โอ้อวด ไม่เจ้ามายา’

๑๕. ‘บุคคลที่เป็นคนแข็งกระด้างชอบดูหมิ่นผู้อื่น ยังไม่เป็นที่รักไม่ เป็นที่พอใจของเราเลย ก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนแข็งกระด้าง ชอบดูหมิ่นผู้อื่น บ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน’ ดูก่อนผู้มีอายุ ทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึงยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นคนไม่ กระด้าง ไม่ดูหมิ่นผู้อื่น’

๑๖. ‘บุคคลที่ถือเอาแต่ความเห็นของตน ชอบถือมั่น ถอนตัวยาก ยังไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเราเลยก็ถ้าเราจะพึงเป็นคนถือเอาแต่ ความเห็นของตน ชอบถือมั่น ถอนตัวยากบ้างเล่า เราก็คงไม่เป็นที่รักไม่ เป็นที่พอใจของคนอื่นเช่นกัน ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้พึง ยังความคิดให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นคนไม่ถือเอาแต่ความเห็นของตน ไม่ ถือมั่น ถอนตัวง่าย’

การพิจารณาตนเอง

{๒๒๕} [๑๘๔] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ในธรรมทั้ง ๑๖ ข้อนั้น ภิกษุพึงพิจารณา ตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนมีความปรารถนาเลวทราม ลุอำนาจแก่ ความปรารถนาเลวทรามไหม’ หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนมี ความปรารถนาเลวทราม ลุอำนาจแก่ความปรารถนาเลวทรามจริง’ก็ควร พยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่ใช่คนมีความปรารถนาเลวทราม ไม่ใช่คนลุอำนาจแก่ความปรารถนา เลวทราม’ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียวหมั่นศึกษาทั้ง กลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลายยังมีอีกข้อหนี่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคน ยกตนข่มผู้อื่นไหม’ หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนยกตนข่มผู้อื่นจริง’ ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่ใช่คนยกตนข่มผู้อื่น’ ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่น ศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนมักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำไหม, หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรา เป็นคนมักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำจริง, ก็ควรพยายามที่จะละอกุศล ธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่ใช่คนมักโกรธ ไม่ใช่คนถูกความโกรธครอบงำ,ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนมักโกรธ ชอบผูกโกรธเพราะความโกรธเป็นเหตุไหม, หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนมักโกรธ ชอบผูกโกรธพราะความโกรธเป็นเหตุจริง, ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้ อย่างนี้ว่า‘เราไม่ใช่คนมักโกรธ ไม่ใช่คนชอบผูกโกรธเพราะความโกรธ เป็นเหตุ,ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียวหมั่นศึกษาทั้ง กลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลายยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนมักโกรธ ชอบระแวงจัดเพราะความโกรธเป็นเหตุไหม, หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า

‘เราเป็นคนมักโกรธ ชอบระแวงจัดเพราะความโกรธเป็นเหตุ จริง, ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณา อยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่ใช่คนมักโกรธ ไม่ใช่คนชอบระแวงจัดเพราะความ โกรธเป็นเหตุ, ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่นศึกษา ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลายยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคน มักโกรธ เปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธไหม, หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรา เป็นคนมักโกรธเปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธจริง,ก็ควรพยายามที่จะละ อกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่ใช่คน มักโกรธ ไม่ใช่คนเปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธ, ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและ ปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น ผู้ถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับโต้เถียงโจทก์ไหม’ หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรา เป็นคนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับโต้เถียงโจทก์จริง,ก็ควรพยายามที่จะละ อกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่ใช่ คนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับโต้เถียงโจทก์, ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์ นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

ยังมีอีกข้อหนึ่งภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับรุกรานโจทก์ไหม, หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับรุกรานโจทก์จริง” ก็ควรพยายามที่จะละ อกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่ใช่ คนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับรุกรานโจทก์, ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์ นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลายยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพิงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับปรักปรำโจทก์ไหม, หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับปรักปรำโจทก์จริง,

ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่ใช่ คนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับปรักปรำโจทก์,ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและ ปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลายยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับนำเรื่องอื่นมากลบเกลื่อน เฉไฉไปนอกเรื่อง แสดง ความโกรธ ความมุ่งร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏไหม, หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับนำเรื่องอื่นมา กลบเกลื่อนโจทก์ เฉไฉไปนอกเรื่อง แสดงความโกรธ ความมุ่งร้าย และความไม่พอใจให้ ปรากฏจริง,ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หาก พิจารณาอยู่รู้อย่างนี้ว่า‘เราไม่ใช่คนถูกโจทก์ฟ้องแล้วกลับนำเรื่องอื่น

มากลบเกลื่อน ไม่ใช่คนเฉไฉไปนอกเรื่อง ไม่ใช่คนแสดงความโกรธ ความ มุ่งร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ’ ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์ นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนถูกโจทก์ฟ้องแล้วไม่สามารถตอบในความประพฤติไหม’ หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า‘เราเป็นคนถูกโจทก์ฟ้องแล้วไม่สามารถตอบในความประพฤติ จริง’ ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนถูกโจทก์ฟ้องแล้วสามารถตอบในความประพฤติได้’ ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลาง คืนในกุศลธรรมทั้งหลายยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนชอบลบหลู่ ชอบตีเสมอไหม’ หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนชอบลบหลู่

ชอบตีเสมอจริง’ ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลว ทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนไม่ชอบลบหลู่ ไม่ ชอบตีเสมอ’ ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้ง กลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลายยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนชอบริษยาเป็นคนชอบตระหนี่ไหม’ หากพิจารณาอยู่รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนชอบริษยาเป็นคนชอบตระหนี่จริง’ก็ควรพยายามที่จะละ อกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคน ไม่ชอบริษยาไม่ชอบตระหนี่’ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลายยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนโอ้อวด เจ้ามายาไหม’ หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนโอ้อวด เจ้ามายาจริง’ ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสีย หาก

พิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนไม่โอ้อวด ไม่เจ้ามายา, ภิกษุนั้น พึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียวหมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนใน กุศลธรรมทั้งหลาย

ยังมีอีกข้อหนี่งภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนแข็งกระด้าง ชอบดูหมิ่นผู้อื่นไหม’ หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรา เป็นแข็งคนกระด้าง ชอบดูหมิ่นผู้อื่นจริง’ ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรม อันเลวทรามนั้นเสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนไม่กระด้าง ไม่ชอบดูหมิ่นผู้อื่น’ ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่น ศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลายยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็น คนชอบถือเอาแต่ความเห็นของตน ชอบถือมั่น ถอนตัวยากไหม’ หาก พิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนชอบถือเอาแต่ความเห็นของตน

ชอบ ถือมั่น ถอนตัวยากจริง’ ก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้น เสีย หากพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนไม่ชอบถือเอาแต่ความเห็น ของตน ไม่ชอบถือมั่น ถอนตัวง่าย’ ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์ นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลายดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากภิกษุพิจารณาอยู่ เห็นชัดถึงอกุศลธรรมอัน เลวทรามเหล่านี้ทั้งหมดที่ยังละไม่ได้ในตนภิกษุนั้นก็ควรพยายามที่จะละ อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหมดเหล่านี้เสียหากพิจารณาอยู่เห็นชัดถึง อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหมดเหล่านี้ที่ละได้แล้วในตนภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วย ปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายอุปมาเหมือนสตรีหรือบุรุษรุ่นหนุ่มสาวชอบ แต่งตัวส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกเงาหรือในภาชนะนํ้าใสสะอาดบริสุทธิ์ ถ้าเห็นธุลีหรือสิวบนใบหน้านั้นย่อมพยายามที่จะให้ธุลีหรือสิวนั้นหายไป หากไม่เห็นธุลีหรือสิวบนใบหน้านั้น ย่อมจะรู้สีกพอใจว่า ‘ช่างเป็นลาภของเรา

ใบหน้าของเราบริสุทธิ์สะอาดจริงหนอ, ฉันใดแม้ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือน

กัน หากพิจารณาอยู่ เห็นชัดถึงอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านี้ทั้งหมดที่ยังละไม่ได้ในตนภิกษุนั้นก็ควรพยายามที่จะละอกุศลธรรมอันเลวทราม

ทั้งหมดเหล่านี้เสียหากพิจารณาอยู่ เห็นชัดถึงอกุศลธรรมอันเลวทราม

ทั้งหมดเหล่านี้ที่ละได้แล้วในตน ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นทีเดียว หมั่นศึกษาทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย”

ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวภาษิตดังนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดี

ชื่นชมภาษิตของท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้วแล

จบ อนุมานสูตรที่ ๕

๖. เจโตขีลสูตร

ว่าด้วยตะปูตรึงใจ

{๒๒๖} [๑๘๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม

ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาค

เจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสพระพุทธพจน์ดังนี้ว่า

{๒๒๗} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดยังละตะปูตรึงใจ ๕ ประการไม่ได้ ยังถอนเครื่องผูกมัดใจ ๕ ประการไม่ได้ ภิกษุนั้นหนอจักถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

ตะปูตรึงใจ ๕ ประการ

{๒๒๘}ตะปูตรึงใจ ๕ ประการที่ภิกษุนั้นยังละไม่ได้คืออะไรบ้าง คือ