๑๐. วิตักกสัณฐานสูตร เล่ม ๑๒

โคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจเถิด อย่าประมาท อย่าได้เป็น ผู้มีความเดือดร้อนในภายหลังเลย นี้เป็นคำสั่งสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ เทวธาวิตักกสูตรที่ ๙

๑๐. วิตักกสัณฐานสูตร

ว่าด้วยสัณฐานแห่งวิตก

{๒๕๖} [๒๑๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูล รับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า นิมิต ๕ อย่าง{๒๕๗} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มั่นประกอบอธิจิตควรมนสิการถึงนิมิต ๕ ประการตามเวลาอันสมควร นิมิต ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเมื่อภิกษุในธรรมวินัยนี้อาศัยนิมิตใดแล้ว มนสิการนิมิตใดอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างย่อมเกิดขึ้น ภิกษุนั้นควรมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้น

ซึ่งประกอบด้วยกุศลเมื่อเธอมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้นซึ่งประกอบด้วยกุศลอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้าง อันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้เพราะละวิตกอันเป็นบาป อกุศลเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่น อยู่ในภายในนั้นแลเหมือนช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้ผู้มีทักษะใช้ลิ่มขนาด เล็กตอก โยก ถอนลิ่มขนาดใหญ่ออกได้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุ ก็ฉันนั้น เมื่ออาศัยนิมิตใดแล้วมนสิการนิมิตใดอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาป อกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างย่อมเกิดขึ้น

ภิกษุนั้น ควรมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้นซึ่งประกอบด้วยกุศลเมื่อเธอมนสิการนิมิต อื่นจากนิมิตนั้นซึ่งประกอบด้วยกุศลอยู่วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่ง ประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึง ความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งอยู่ ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล{๒๕๙} [๒๑๗] ๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อภิกษุนั้นมนสิการนิมิตอื่น จากนิมิตนั้นซึ่งประกอบด้วยกุศลอยู่วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่ง ประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างยังเกิดขึ้นเรื่อยๆ ทีเดียว ภิกษุ นั้นควรพิจารณาโทษของวิตกเหล่านั้นว่า ‘วิตกเหล่านี้ล้วนเป็นอกุศลแม้อย่างนี้ วิตกเหล่านี้ล้วนมีโทษแม้อย่างนี้ วิตกเหล่านี้ล้วนมีทุกข์เป็นวิบากแม้อย่างนี้’ เมื่อเธอพิจารณาโทษของวิตกเหล่านั้นอยู่วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศล ซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอันเธอย่อมละเสียได้ ย่อม

ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้นได้จิตย่อม ตั้งอยู่ด้วยดีสงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้นตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนหญิงสาวหรือชายหนุ่มที่ชอบแต่งตัวจะรู้สึกอึดอัด ขยะแขยง และรังเกียจต่อซากงู ซากสุนัข หรือซากมนุษยซึ่งผูกติดอยู่ที่คอ แม้ฉันใดภิกษุก็ฉันนั้นหากเมื่อเธอมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้นซึ่ง ประกอบด้วยกุศลอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะ บ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างยังเกิดขึ้นเรื่อยๆ ทีเดียว ภิกษุนั้นควรพิจารณา โทษของวิตกเหล่านั้นว่า ‘วิตกเหล่านี้ล้วนเป็นอกุศลแม้อย่างนี้ วิตกเหล่านี้ ล้วนมีโทษแม้อย่างนี้

วิตกเหล่านี้ล้วนมีทุกข์เป็นวิบากแม้อย่างนี้, เมื่อเธอ พิจารณาโทษของวิตกเหล่านั้นอยู่วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่ง ประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึง ความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้ง อยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล{๒๖๐} [๒๑๘] ๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อภิกษุนั้นพิจารณาโทษของ วิตกเหล่านั้นอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้างโทสะ บ้าง โมหะบ้างยังเกิดขึ้นเรื่อยๆภิกษุนั้นพึงถึงความไม่นึกถึงไม่ใส่ใจ ถึงวิตกเหล่านั้น เมื่อเธอถึงความไม่นึกถึง

ไม่ใส่ใจถึงวิตกเหล่านั้นอยู่ วิตก ทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอัน เธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอันเป็นบาปอกุศล เหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ใน ภายในนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนคนที่มีตาดีผู้ไม่ต้องการจะเห็นรูปที่ ผ่านมา ก็จะหลับตาเสียหรือมองไปทางอื่นเสีย แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น หากเมื่อเธอพิจารณาโทษของวิตกเหล่านั้นอยู่วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่ง ประกอบด้วยฉันทะบ้าง... มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล

[๒๑๙] ๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อภิกษุนั้นถึงความไม่นึกถึง ไม่ใส่ใจถึงวิตกเหล่านั้นอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซี่งประกอบด้วย ฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างก็ยังเกิดขึ้นเรื่อยๆ ภิกษุนั้นควรมนสิการถึง สัณฐานแห่งวิตกสังขาร ของวิตกเหล่านั้น เมื่อเธอมนสิการสัณฐานแห่ง วิตกสังขารของวิตกเหล่านั้นอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบ ด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึงความ ตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนคนเดินเร็ว

เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะเดินเร็วไปทำไมหนอ ถ้า กระไรเราพึงค่อยๆ เดิน’ เขาจึงค่อยๆ เดิน เขามีความคิด อย่างนี้ว่า ‘เรา ค่อยๆ เดินทำไมหนอ ถ้ากระไร เราควรยืน’ เขาจึงยืน เขามีความคิด อย่าง นี้อีกว่า ‘เราจะยืนทำไมหนอ ถ้ากระไร เราควรนั่ง’ เขาจึงนั่ง เขามี ความ คิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะนั่งทำไมหนอ ถ้ากระไร เราควรนอน’ เขาจึงนอน ก็ชายผู้นั้นเลิกละอิริยาบถที่หยาบๆ เสีย มาใช้อิริยาบถที่ละเอียดๆ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้น หากว่า เมื่อเธอมนสิการสัณฐานแห่ง วิตกสังขารของวิตกเหล่านั้นอยู่ วิตกทั้งหลาย อันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบ ด้วยฉันทะบ้าง ... มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล{๒๖๑} [๒๒๐] ๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อภิกษุนั้นมนสิการสัณฐาน แห่งวิตกสังขารของวิตกแม้เหล่านั้นอยู่วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่ง ประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างก็ยังเกิดขึ้นเรื่อยๆ ภิกษุนั้นพึง กัดฟันด้วยฟัน ดุนเพดานด้วยลิ้น ข่ม บีบคั้น บังคับจิตด้วยจิต เมื่อเธอ กัดฟันด้วยฟัน ดุนเพดานด้วยลิ้น ข่ม บีบคั้น บังคับจิตด้วยจิตอยู่ วิตก

ทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้าง อันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอันเป็นบาป อกุศลเหล่านั้น จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่น อยู่ในภายในนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนคนผู้มีกำลังมากจับคน ผู้ มีกำลังน้อยกว่าไว้ได้แล้วบีบ กด เค้นที่ศีรษะ คอ หรือก้านคอไว้ให้แน่น แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น หากเมื่อมนสิการสัณฐานแห่งวิตกสังขารของวิตก แม้เหล่านั้นอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้างโมหะบ้างก็ยังเกิดขึ้นเรื่อยๆ ภิกษุนั้นพึงกัดฟันด้วยฟัน ดุนเพดาน ด้วยลิ้น ข่ม บีบคั้น บังคับจิตด้วยจิต เมื่อเธอกัดฟันด้วยฟัน ดุนเพดาน ด้วยลิ้น ข่ม บีบคั้น บังคับจิตด้วยจิตอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศล ซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอันเธอย่อมละเสียได้ ย่อม ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้น จิตย่อมตั้ง อยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล

ผู้ชำนาญในทางเดินแห่งวิตก

{๒๖๒} [๒๒๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาศัยนิมิตใดแล้วมนสิการนิมิตใดอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างย่อมเกิดขึ้น เมื่อเธอมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้นซึ่งประกอบ ด้วยกุศลอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอัน เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะ เป็นเอก ผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล เมื่อภิกษุนั้นพิจารณาโทษของวิตกเหล่า นั้นอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอัน เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอก

ผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล เมื่อภิกษุนั้นถึงความไม่นึกถึงไม่ใส่ใจถึง วิตกเหล่านั้นอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้าง อันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะ เป็นเอกผุดขึ้นตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแลเมื่อภิกษุนั้นมนสิการ สัณฐานแห่งวิตกสังขารของวิตกเหล่านั้นอยู่วิตกทั้งหลายอันเป็นบาป อกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกอันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้นได้ จิต ย่อมตั้งอยู่ด้วยดี

สงบนิ่ง มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล เมื่อภิกษุนั้นกัดฟันด้วยฟัน ดุนเพดานด้วยลิ้น ข่ม บีบคั้น บังคับจิตด้วย จิตอยู่ วิตกทั้งหลายอันเป็นบาปอกุศลซึ่งประกอบด้วยฉันทะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างอันเธอย่อมละเสียได้ ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้เพราะละวิตก อันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยดี สงบนิ่ง มีภาวะเป็น เอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ในภายในนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าว ว่าเป็นผู้ชำนาญในทางเดินของวิตก เธอจำนงถึงวิตกใด ก็จักตรึกถึงวิตก นั้นได้ ไม่จำนงถึงวิตกใด ก็จักไม่ตรึกถึงวิตกนั้นได้ ตัดตัณหาได้แล้ว คลี่คลาย สังโยชน์ได้แล้ว ได้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้แล้วเพราะการรู้เท่าถึงมานะโดยชอบ” พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ วิตักกสัณฐานสูตรที่ ๑๐

จบ สีหนาทวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑.จูฬสีหนาทสูตร ๒. มหาสีหนาทสูตร

๓.มหาทุกขักขันธสูตร ๔. จูฬทุกขักขันธสูตร

๕.อนุมานสูตร ๖. เจโตขีลสูตร

๗.วนปัตถสูตร ๘. มธุปิณฑิกสูตร

๙.เทวธาวิตักกสูตร ๑๐. วิตักกสัณฐานสูตร

๓. โอปัมมวรรค

หมวดว่าด้วยข้ออุปมา

๑. กกจูปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยเลื่อย

พระโมลิยผัคคุนะคลุกคลีกับภิกษุณี

{๒๖๓} [๒๒๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีสมัยนั้นแลท่านพระ โมลิยผัคคุนะอยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายเกินเวลา ท่านพระโมลิยผัคคุนะอยู่ คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้คือ ถ้ามีใครมากล่าวติเตียนภิกษุณีเหล่านั้น ต่อ หน้าท่านพระโมลิยผัคคุนะ ท่านก็จะโกรธ ไม่พอใจผู้นั้น ถึงกับก่ออธิกรณ์ขึ้น ก็มี อนึ่ง ถ้ามีใครมากล่าวติเตียนท่านพระโมลิยผัคคุนะต่อหน้าภิกษุณีเหล่านั้น ภิกษุณีเหล่านั้นก็จะโกรธ ไม่พอใจผู้นั้น ถึงกับก่ออธิกรณ์ขึ้นก็มี ท่านพระ โมลิยผัคคุนะอยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้น แล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งนั่ง เรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่าน พระโมลิยผัคคุนะอยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายเกินเวลา ท่านพระโมลิยผัคคุนะ