๑. กกจูปมสูตร เล่ม ๑๒

๓. โอปัมมวรรค

หมวดว่าด้วยข้ออุปมา

๑. กกจูปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยเลื่อย

พระโมลิยผัคคุนะคลุกคลีกับภิกษุณี

{๒๖๓} [๒๒๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีสมัยนั้นแลท่านพระ โมลิยผัคคุนะอยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายเกินเวลา ท่านพระโมลิยผัคคุนะอยู่ คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้คือ ถ้ามีใครมากล่าวติเตียนภิกษุณีเหล่านั้น ต่อ หน้าท่านพระโมลิยผัคคุนะ ท่านก็จะโกรธ ไม่พอใจผู้นั้น ถึงกับก่ออธิกรณ์ขึ้น ก็มี อนึ่ง ถ้ามีใครมากล่าวติเตียนท่านพระโมลิยผัคคุนะต่อหน้าภิกษุณีเหล่านั้น ภิกษุณีเหล่านั้นก็จะโกรธ ไม่พอใจผู้นั้น ถึงกับก่ออธิกรณ์ขึ้นก็มี ท่านพระ โมลิยผัคคุนะอยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้น แล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งนั่ง เรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่าน พระโมลิยผัคคุนะอยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายเกินเวลา ท่านพระโมลิยผัคคุนะ

อยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้คือ ถ้ามีใครมากล่าวติเตียนภิกษุณีเหล่านั้น ต่อหน้าท่านพระโมลิยผัคคุนะ ท่านก็จะโกรธ ไม่พอใจผู้นั้น ถึงกับก่ออธิกรณ์ ขึ้นก็มี อนึ่ง ถ้ามีใครมากล่าวติเตียนท่านพระโมลิยผัคคุนะ ต่อหน้าภิกษุณี เหล่านั้น ภิกษุณีเหล่านั้นก็จะโกรธไม่พอใจผู้นั้น ถึงกับก่ออธิกรณ์ขึ้นก็มี ท่าน พระโมลิยผัคคุนะอยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้”

{๒๖๔} [๒๒๓] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาตรัส ว่า “มานี่แน่ะ ภิกษุเธอจงไปบอกโมลิยผัคคุนภิกษุตามคำของเราว่า ‘ดูก่อนท่านโมลิยผัคคุนะ พระศาสดารับสั่งหาท่าน, ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเข้าไปหาท่าน พระโมลิยผัคคุนะถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระโมลิยผัคคุนะดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านโมลิยผัคคุนะ พระศาสดารับสั่งหาท่าน” ท่านพระโมลิยผัคคุนะ รับคำ ภิกษุรูปนั้นแล้วก็เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้นแล้วได้ถวาย บังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามท่านพระโมลิยผัคคุนะดังนี้ว่า“ดูก่อน ผัคคุนะ ทราบมาว่า เธออยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายจนเกินเวลาดูก่อน ผัคคุนะ เธออยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้ คือ ถ้ามีใครมากล่าวติเตียน ภิกษุณีเหล่านั้นต่อหน้าเธอ เธอก็จะโกรธ ไม่พอใจผู้นั้น ถึงกับก่ออธิกรณ์ขึ้น ก็มี อนึ่ง ถ้ามีใครมากล่าวติเตียนเธอต่อหน้าภิกษุณีทั้งหลาย เธอเหล่านั้นก็ จะโกรธ ไม่พอใจผู้นั้น ถึงกับก่ออธิกรณ์ขึ้นก็มี ดูก่อนผัคคุนะ เธออยู่คลุกคลี กับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้ จริงหรือ” พระโมลิยผัคคุนะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า” “ดูก่อนผัคคุนะ เธอเป็นกุลบุตรออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วย ศรัทธามิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

[๒๒๔] “ดูก่อนผัคคุนะ การที่เธออยู่คลุกคลีกับภิกษุณีทั้งหลายจนเกิน ขอบเขตนี้ไม่สมควรแก่เธอผู้เป็นกุลบุตรออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วย ศรัทธาเลย เพราะฉะนั้น ถ้าจะมีใครมากล่าวติเตียนภิกษุณีเหล่านั้นต่อหน้า เธอ แม้ในข้อนั้น เธอก็พึงละฉันทะและวิตกอันอาศัยเรือนเสีย แม้ในข้อนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน และเราจักไม่เปล่งวาจา เลวทราม จักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์อยู่ และจักเป็นผู้มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะภายใน, ดูก่อนผัคคุนะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนผัคคุนะ เพราะฉะนั้นแล ถ้าจะมีใครมาประหารภิกษุณีเหล่านั้น ด้วยฝ่ามือ ด้วยก้อนดิน ด้วยท่อนไม้ ด้วยศัสตราต่อหน้าเธอ แม้ในข้อนั้น เธอพึงละฉันทะและวิตกอันอาศัยเรือนเสียแม้ในข้อนั้น เธอพึงศึกษา อย่างนี้ว่า‘จิตของเราจักไม่แปรปรวนและเราจักไม่เปล่งวาจาเลวทราม จักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์อยู่ และจักเป็นผู้มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะ ภายใน, ดูก่อนผัคคุนะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แลดูก่อนผัคคุนะ เพราะฉะนั้นแล ถ้าจะมีใครมาติเตียนตัวเธอเองต่อหน้าเธอ แม้ในข้อนั้น เธอพึงละฉันทะและวิตกอันอาศัยเรือนเสีย แม้ในข้อนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน และเราจักไม่เปล่งวาจา เลวทราม จักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์อยู่ และจักเป็นผู้มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะภายใน’ ดูก่อนผัคคุนะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนผัคคุนะ เพราะฉะนั้นแล ถ้ามีใครมาประหารตัวเธอเองด้วยฝ่ามือ ด้วยก้อนดิน ด้วยท่อนไม้ ด้วยศัสตรา แม้ในข้อนั้น เธอก็พึงละฉันทะและ วิตกอันอาศัยเรือนเสีย แม้ในข้อนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจัก ไม่แปรปรวน และเราจักไม่เปล่งวาจาเลวทราม จักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็น ประโยชน์อยู่ และจักเป็นผู้มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะภายใน’ ดูก่อนผัคคุนะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล”

ประโยชน์ของการฉันมื้อเดียว

{๒๖๕} [๒๒๕] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง พวกภิกษุได้ทำให้จิตของเรายินดีเป็นอันมาก คือ เราขอเตือนภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรา ฉันอาหารมื้อเดียว เมื่อเราฉันอาหารมื้อเดียวอยู่แล รู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก มาเถิด ภิกษุทั้งหลายถึงพวกเธอก็จงฉันอาหารมื้อเดียวเถิดแม้พวกเธอเมื่อฉัน อาหารมื้อเดียวอยู่ก็จะรู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความ เบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การพร่ำสอน ภิกษุเหล่านั้นเราไม่ต้องทำอีกมีก็แต่กรณียกิจคือการเตือนให้เกิดสติในภิกษุ

เหล่านั้นเท่านั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลายเปรียบเหมือนรถม้าอาชาไนยซึ่งเทียมม้าที่ได้รับ การฝึกมาดีแล้ว มีแส้เสียบไว้เสร็จ จอดอยู่ที่ทางใหญ่สี่แยกในพื้นที่เรียบ นาย สารถีฝึกม้าผู้มีทักษะระดับครูฝึกขึ้นรถนั้นแล้ว เพียงจับสายบังเหียนด้วยมือซ้าย จับแส้ด้วยมือขวาแล้วก็ขับรถนั้นให้ตรงไปหรือให้เลี้ยวกลับได้ตามความปรารถนา แม้ฉันใด การพร่ำสอนภิกษุเหล่านั้นเราไม่ต้องทำอีก มีก็แต่กรณียกิจ คือ การเตือนให้เกิดสติในภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นฉันนั้นเหมือนกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้น แม้พวกเธอก็จงละอกุศลธรรมเสีย จงทำ ความพากเพียรแต่ในกุศลธรรมทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้พวกเธอก็จักถึง ความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเปรียบเหมือนป่าสาละใหญ่อยู่ไม่ไกลหมู่บ้านหรือ นิคมนัก และป่านั้นรกไปด้วยต้นละหุ่ง เกิดมีชายคนหนึ่งเป็นผู้หวังประโยชน์ หวังเกื้อกูลหวังความปลอดภัยแก่ต้นสาละ หน่อสาละที่คดงอซึ่งคอยแย่ง

อาหารแล้วก็ตัดเสียแล้วนำออกไปทิ้งเสียข้างนอกทำภายในป่าให้สะอาด เรียบร้อยแล้ว ส่วนหน่อสาละที่ตรงขึ้นดีก็ดูแลไว้อย่างดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยการจัดการอย่างนี้แล กาลต่อมา ป่าสาละนั้นก็ถึงความเจริญงอกงาม ไพ บูลย์ขึ้นโดยลำดับ แม้ฉันใด แม้พวกเธอก็จงละอกุศลธรรมเสีย จงทำ ความ พากเพียรแต่ในกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้พวกเธอก็จะถึง ความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ถ่ายเดียว ฉันนั้นเหมือนกัน

นางเวเทหิกาคหปตานี

{๒๖๖} [๒๒๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเรื่องเคยมีมาแล้วที่พระนครสาวัตถีนี้แหละ มีคหปตานี คนหนึ่งชื่อเวเทหิกาชื่อเสียงอันงามของเวเทหิกาคหปตานีได้ ขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า‘คหปตานีชื่อเวเทหิกาเป็นคนสงบเสงี่ยม อ่อนน้อม เยือกเย็น’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวเทหิกาคหปตานีมีทาสีคนหนึ่งชื่อกาลีซึ่ง เป็นคนขยัน ไม่เกียจคร้าน จัดการงานดีต่อมานางกาลีได้คิดอย่างนี้ว่า‘ชื่อเสียงอันงามของเวเทหิกาคหปตานี ได้ขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า‘คหปตานีชื่อเวเทหิกาเป็นคนสงบเสงี่ยม อ่อนน้อม เยือกเย็น, ดังนี้ นายหญิงของเราไม่แสดงความโกรธที่มีอยู่ภายในให้ปรากฏ หรือไม่มีความโกรธอยู่เลย หรือว่านายหญิงของเราไม่แสดงความโกรธที่มีอยู่ ในภายในให้ปรากฏก็เพราะเราจัดการงานทั้งหลายเรียบร้อยดี ไม่ใช่ไม่มีความ โกรธ อย่ากระนั้นเลย เราจะต้องทดลองนายหญิงดู’จึงวันรุ่งขึ้นนางกาลีทาสีก็แสร้งลุกขึ้นเสียจนสาย ฝ่ายเวเทหิกาคหปตานี ได้ตวาดนางกาลีทาสีขึ้นว่า ‘เฮ้ย นางกาลี’

นางกาลีจึงขานรับว่า ‘อะไรเจ้าขา นายหญิง’

‘เฮ้ย เอ็งเป็นอะไรจึงลุกเสียจนสาย’

‘ไม่เป็นอะไรดอก เจ้าค่ะ’

นางจึงกล่าวว่า ‘เหวยนางทาสชั่ว ก็เมื่อไม่เป็นอะไร ทำไมเอ็งจึง ลุกเสียจนสาย, แล้วก็โกรธ ไม่พอใจ ทำหน้านิ่ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทีนั้นนางกาลีทาสีจึงคิดว่า ‘นายหญิงของเราไม่ แสดงความโกรธที่มีอยู่ในภายในให้ปรากฏเท่านั้น ไม่ใช่ไม่มีความโกรธ ที่ ไม่แสดงความโกรธที่มีอยู่ในภายในให้ปรากฏก็เพราะเราจัดการงานทั้งหลาย เรียบร้อยดีไม่ใช่ไม่มีความโกรธอย่ากระนั้นเลย เราจะต้องทดลอง นายหญิงให้ยิ่งขึ้นไป’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถัดจากวันนั้นมา นางกาลีทาสีจึงแสร้งลุกขึ้นให้ สายกว่านั้นอีก ครั้งนั้น เวเทหิกาคหปตานีก็ตวาดนางกาลีทาสีอีกว่า ‘เฮ้ย นางกาลี’

นางกาลีจึงขานรับว่า ‘อะไรเจ้าขา นายหญิง’

‘เฮ้ย เอ็งเป็นอะไรจึงลุกเสียจนสาย’

‘ไม่เป็นอะไรดอก เจ้าค่ะ’

นางจึงกล่าวว่า ‘เหวยนางทาสชั่ว ก็เมื่อไม่เป็นอะไร ทำไมเอ็งจึง ลุกเสียจนสาย’ แล้วก็โกรธ ไม่พอใจ แผดเสียงด่าแสดงความไม่พอใจ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทีนั้นนางกาลีทาสีจึงคิดว่า ‘นายหญิงของเราไม่ แสดงความโกรธที่มีอยู่ในภายในให้ปรากฏเท่านั้น ไม่ใช่ไม่มีความโกรธ ที่ไม่ แสดงความโกรธที่มีอยู่ในภายในให้ปรากฏก็เพราะเราจัดการงานทั้งหลาย เรียบร้อยดีไม่ใช่ไม่มีความโกรธอย่ากระนั้นเลยเราจะต้องทดลอง นายหญิงให้ยิ่งขึ้นไป’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถัดจากวันนั้นมา นางกาลีทาสีจึงแสร้งลุกขึ้นให้ สายกว่านั้นอีก ครั้งนั้น เวเทหิกาคหปตานีก็ตวาดนางกาลีทาสีอีกว่า ‘เฮ้ย นางกาลี’

นางกาลีขานรับว่า‘อะไรเจ้าขา นายหญิง’

‘เฮ้ย เอ็งเป็นอะไรจึงลุกเสียจนสาย’

‘ไม่เป็นอะไรดอก เจ้าค่ะ’

นางจึงกล่าวว่า ‘เหวยนางทาสชั่ว ก็เมื่อไม่เป็นอะไร ทำไมเอ็งจึงลุก เสียจนสาย, แล้วก็โกรธ ไม่พอใจ คว้าลิ่มประตูได้ก็ฟาดคีรษะเข้าให้ พร้อมกล่าวว่า ‘ฉันจะทุบหัวแก’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คราวนั้น นางกาลีทาสีมีคีรษะแตกเลือดไหลโซม <*> จึงเที่ยวโพนทะนาให้บ้านใกล้เคียงทราบว่า ‘คุณแม่คุณพ่อทั้งหลายเชิญดู การกระทำของคนที่สงบเสงี่ยม คนอ่อนน้อม คนใจเย็นเอาเถิด ทำไมจึงโกรธ ไม่พอใจทาสีคนเดียวว่าลุกขึ้นสาย แล้วคว้าลิ่มประตูฟาดศีรษะพร้อมกล่าวว่า ‘ฉันจะทุบหัวแก’ ดังนี้เล่า’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่นั้นมา ชื่อเสียงอันชั่วของเวเทหิกาคหปตานีก็ ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘คหปตานีชื่อเวเทหิกาเป็นคนดุร้าย ไม่อ่อนน้อม ไม่เยือกเย็น’ แม้ฉันใด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้น เป็นคนแสน จะสงบเสงี่ยม แสนจะอ่อนน้อม แสนจะเยือกเย็นได้ก็เพียงชั่วเวลาที่ยังไม่ได้ กระทบกับถ้อยคำอันไม่เป็นที่พอใจเท่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดเธอ กระทบกับถ้อยคำอันไม่เป็นที่พอใจเข้า ก็ยังสงบเสงี่ยม อ่อนน้อม เยือกเย็น อยู่ได้ เมื่อนั้นแหละควรถือได้ว่าเธอเป็นคนสงบเสงี่ยม เป็นคนอ่อนน้อม เป็น คนเยือกเย็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุที่เป็นคนว่าง่าย ถึงความเป็นคนว่าง่าย สาเหตุเพราะที่ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัช บริขาร เราไม่เรียกว่าเป็นคนว่าง่ายเลย ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย เพราะภิกษุรูปนั้นเมื่อไม่ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลาน ปัจจัยเภสัชบริขารนั้น ก็จะไม่เป็นคนว่าง่าย จะไม่ถึงความเป็นคนว่าง่ายได้

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปใดแลสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม พระธรรมอยู่ เป็นคนว่าง่าย ถึงความเป็นคนว่าง่าย ภิกษุรูปนั้นเราเรียกว่า เป็นคนว่าง่าย เพราะฉะนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้สักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมพระธรรม จักเป็นผู้ว่าง่าย จักถึงความเป็นคนว่าง่าย’

ลักษณะคำพูด ๕ ประการ

{๒๖๗} [๒๒๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิถีแห่งคำพูดที่บุคคลอื่นพึงพูดกะพวกเธอ มีอยู่ ๕ ประการ คือ

๑. พูดตามกาลอันสมควรหรือไม่สมควร

๒. พูดคำจริงหรือไม่จริง

๓. พูดคำอ่อนหวานหรือหยาบคาย

๔. พูดคำประกอบด้วยประโยชน์หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์

๕. มีเมตตาจิตหรือมีโทสะภายในพูด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลอื่นจะพูดตามกาลอันสมควรหรือไม่ สมควรก็ตามจะพูดคำจริงหรือไม่จริงก็ตาม จะพูดคำอ่อนหวานหรือคำหยาบคายก็ตาม จะพูดคำประกอบด้วยประโยชน์หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์ก็ตาม จะมีเมตตาจิตหรือมีโทสะภายในพูดก็ตาม แม้ในข้อนั้น พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาเลวทราม เรา จักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งอันเป็นประโยชน์อยู่ เราจักมีเมตตาจิต ไม่มีโทสะภายใน เราจักแผ่เมตตาจิตไปถึงบุคคลนั้น และเราจักแผ่เมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนไปยังสัตวโลกทั้งปวง ซี่งเป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้นอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายพึง ศึกษาด้วยอาการดังที่กล่าวมานี้แล

{๒๖๘} [๒๒๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเปรียบเหมือนบุรุษถือจอบและตะกร้ามา กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าจักทำแผ่นดินใหญ่นี้ไม่ให้เป็นแผ่นดิน’เขาขุดลง ตรงที่นั้นๆ โกยดินทิ้งในที่นั้นๆ บ้วนนํ้าลายลงในที่นั้นๆ ถ่ายปัสสาวะรด ในที่นั้น ๆ แล้วสำทับว่า ‘เอ็งอย่าเป็นแผ่นดิน เอ็งอย่าเป็นแผ่นดิน’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉนบุรุษนั้นจักทำ แผ่นดินใหญ่นี้ไม่ให้เป็นแผ่นดินได้ไหม”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะว่าแผ่นดินใหญ่นี้ลึกหาประมาณมิได้เขาจะทำแผ่นดินใหญ่นี้ ไม่ให้เป็นแผ่นดินไม่ได้ง่ายเลย ก็แลบุรุษนั้นจะต้องเหน็ดเหนื่อยลำบากเสีย เปล่าเป็นแน่แท้”

“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย วิถีแห่งคำพูดที่บุคคลอื่นพึงพูดกะพวกเธอมีอยู่ ๕ ประการ คือ

๑. พูดตามกาลอันสมควรหรือไม่สมควร

๒. พูดคำจริงหรือไม่จริง

๓. พูดคำอ่อนหวานหรือหยาบคาย

๔. พูดคำประกอบด้วยประโยชน์หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์

๕. มีเมตตาจิตหรือมีโทสะภายในพูด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลอื่นจะพูดตามกาลอันสมควรหรือไม่ สมควรก็ตามจะพูดคำจริงหรือไม่จริงก็ตาม จะพูดคำอ่อนหวานหรือคำหยาบคายก็ตาม จะพูดคำประกอบด้วยประโยชน์หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์ก็ตาม จะมีเมตตาจิตหรือมีโทสะภายในพูดก็ตาม แม้ในข้อนั้น พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาเลวทราม เรา จักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งอันเป็นประโยชน์อยู่ เราจักมีเมตตาจิตไม่มีโทสะภายใน เราจักแผ่เมตตาจิตไปถึงบุคคลนั้น และเราจักแผ่เมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็น

มหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนไปยังสัตว์โลกทั้งปวง ซึ่งเป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้นอยู่,ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายพึง ศึกษาด้วยอาการดังที่กล่าวมานี้แล

เปรียบด้วยบุรุษเขียนรูปในอากาศ

{๒๖๙} [๒๒๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษถือครั่งก็ตาม สีเหลือง สีเขียว หรือสีเหลืองแก่ก็ตามมากล่าวอย่างนี้ว่า‘ข้าพเจ้าจักเขียนรูปภาพ ต่างๆ ในอากาศนี้ จักทำให้ปรากฏเป็นรูปภาพ’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉนบุรุษนั้นจะเขียนรูปภาพต่าง ๆ ใน อากาศนี้ ทำให้ปรากฏเป็นรูปภาพได้ไหมเล่า”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่ได้พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะว่าอากาศนี้เป็นสิ่งไม่มีรูปร่าง มองเห็นไม่ได้ การที่เขาจะเขียน รูปภาพในอากาศนั้น ทำให้ปรากฏเป็นรูปภาพ ทำไม่ได้ง่ายเลยก็แลบุรุษ นั้นจะต้องเหน็ดเหนื่อยลำบากเสียเปล่าเป็นแน่แท้”“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย วิถีแห่งคำพูดที่บุคคลอื่นพึงพูดกะ พวกเธอมีอยู่ ๕ ประการ คือ

๑. พูดตามกาลอันสมควรหรือไม่สมควร

๒. พูดคำจริงหรือไม่จริง

๓. พูดคำอ่อนหวานหรือหยาบคาย

๔. พูดคำประกอบด้วยประโยชน์หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์

๕. มีเมตตาจิตหรือมีโทสะภายในพูด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเมื่อบุคคลอื่นจะพูดตามกาลอันสมควรหรือไม่ สมควรก็ตาม จะพูดคำจริงหรือไม่จริงก็ตาม จะพูดคำอ่อนหวานหรือคำหยาบ คายก็ตาม จะพูดคำประกอบด้วยประโยชน์หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์ก็ตาม

จะมีเมตตาจิตหรือมีโทสะภายในพูดก็ตามแม้ในข้อนั้นพวกเธอพึงศึกษา อย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาเลวทราม เราจัก อนุเคราะห์ด้วยสิ่งอันเป็นประโยชน์อยู่ เราจักมีเมตตาจิต ไม่มีโทสะภายใน เราจักแผ่เมตตาจิตไปถึงบุคคลนั้น และเราจักแผ่เมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนไปยังสัตว์โลกทั้งปวง ซึ่งเป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้นอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายพึง ศึกษาด้วยอาการดังที่กล่าวมานี้แล

เปรียบด้วยบุรุษเผาแม่น้ำคงคา

{๒๗๐} [๒๓๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษถือคบหญ้าที่ลุกโชนมา พูดอย่างนี้ว่า‘ข้าพเจ้าจักทำแม่นํ้าคงคาให้ร้อนจัดให้เดือดพล่านด้วย คบหญ้าที่ลุกโชนนี้, ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้น เป็นไฉน บุรุษนั้นจักทำแม่น้ำคงคาให้ร้อนจัด ให้เดือดพล่านด้วยคบหญ้าที่ลุกโชนนี้ได้ไหมเล่า”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะว่าแม่นั้าคงคาเป็นแม่น้ำที่ลึกสุดที่จะประมาณการที่เขาจะทำ แม่นํ้าคงคานั้นให้ร้อนจัด ให้เดือดพล่านด้วยคบหญ้าที่ลุกโชนนั้นทำไม่ได้ง่ายเลย ก็แลบุรุษนั้นจะต้องเหน็ดเหนื่อยลำบากเสียเปล่าเป็นแน่แท้”

“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลายวิถีแห่งคำพูดที่บุคคลอื่นพึงพูด กะพวกเธอมีอยู่ ๕ ประการ คือ เราจักแผ่เมตตาจิตไปถึงบุคคลนั้น และเราจักแผ่เมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนไปยังสัตว์โลกทั้งปวงซึ่งเป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้นอยู่’ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาด้วยอาการดังที่กล่าวมานี้แล

เปรียบด้วยกระสอบหนังแมว

{๒๗๑} [๒๓๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกระสอบหนังแมวที่ช่างหนัง ฟอกขยำเรียบร้อยดีแล้ว อ่อนนุ่มดังปุยนุ่น ปราศจากเสียงดังเสียงก้อง ต่อ มามีบุรุษถือไม้หรือกระเบื้องมาพูดอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าจักทำกระสอบหนังแมว ที่ฟอกไว้ขยำเรียบร้อยดีแล้ว อ่อนนุ่มดังปุยนุ่น ปราศจากเสียงดังเสียงก้อง ให้ส่งเสียงร้องด้วยไม้หรือกระเบื้อง”ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอ จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะทำกระสอบหนังแมวที่เขาฟอกไว้ ขยำเรียบร้อยดีแล้วอ่อนนุ่มดังปุยนุ่น ปราศจากเสียงดังเสียงก้อง ให้ส่ง เสียงร้องด้วยไม้หรือกระเบื้องได้ไหมเล่า”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะว่ากระสอบหนังแมวนี้ เขาฟอกขยำเรียบร้อยดีแล้ว อ่อนนุ่ม ดังปุยนุ่น ปราศจากเสียงดังเสียงก้อง การที่เขาจะทำกระสอบหนังแมวนั้น ให้กลับส่งเสียงได้ด้วยไม้หรือกระเบื้องทำไม่ได้ง่ายเลยก็แลบุรุษนั้นจะต้อง เหน็ดเหนื่อยลำบากเสียเปล่าเป็นแน่แท้”“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย วิถีแห่งคำพูดที่บุคคลอื่นพึงพูดกะพวกเธอมีอยู่ ๕ ประการ คือ

๑. พูดตามกาลอันสมควรหรือไม่สมควร

๒. พูดคำจริงหรือไม่จริง

๓. พูดคำอ่อนหวานหรือหยาบคาย

๔. พูดคำประกอบด้วยประโยชน์หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์

๕. มีเมตตาจิตหรือมีโทสะภายในพูด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลอื่นจะพูดตามกาลอันสมควรหรือไม่สมควรก็ตาม จะพูดคำจริงหรือไม่จริงก็ตาม จะพูดคำอ่อนหวานหรือคำหยาบคายก็ตาม จะพูดคำประกอบด้วยประโยชน์หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์ก็ตาม

จะมีเมตตาจิตหรือมีโทสะภายในพูดก็ตาม แม้ในข้อนั้น พวกเธอพึงศึกษา อย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาเลวทราม เราจัก อนุเคราะห์ด้วยสิ่งอันเป็นประโยชน์อยู่ เราจักมีเมตตาจิต ไม่มีโทสะภายใน เราจักแผ่เมตตาจิตไปถึงบุคคลนั้น และเราจักแผ่เมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนไปยังสัตว์โลก ทั้งปวงซึ่งเป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้นอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลาย พึงศึกษาด้วยอาการดังที่กล่าวมานี้แล

พระโอวาทแสดงการเปรียบด้วยเลื่อย

{๒๗๒} [๒๓๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากจะมีพวกโจรผู้มีความประพฤติตํ่าช้า ใช้เลื่อยที่มีมือจับสองข้างมาเลื่อยอวัยวะใหญ่น้อยของพวกเธอ ภิกษุหรือภิกษุ ณีรูปใดมีใจคิดร้ายในโจรเหล่านั้น ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตาม คำสั่งสอนของเราในเพราะเหตุที่อดกลั้นไม่ได้นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ใน ข้อนั้นเธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาเลวทราม เราจักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งอันเป็นประโยชน์อยู่ เราจักมี เมตตาจิต ไม่มีโทสะภายใน เราจักแผ่เมตตาจิตไปถึงบุคคลนั้น และเราจัก แผ่เมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน ไปยังสัตว์โลกทั้งปวงซึ่งเป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้นอยู่’ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาด้วยอาการดังที่กล่าวมานี้แล[๒๓๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พวกเธอควรใส่ใจถึงโอวาทซึ่งเปรียบด้วย เลื่อยนี้เป็นเนืองนิตย์เถิด พวกเธอเห็นวิถีแห่งคำพูดที่มีโทษน้อยหรือโทษมาก นั้นซึ่งพวกเธออดกลั้นไม่ได้บ้างไหม”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่เห็น พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแหละภิกษุทั้งหลายพวกเธอจงใส่ใจถึงโอวาทซึ่ง เปรียบด้วยเลื่อยนี้เป็นเนืองนิตย์เถิด ข้อนั้นจักเป็นประโยชน์และความสุขแก่ พวกเธอสิ้นกาลนาน”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ กกจูปมสูตรที่ ๑

๒. อลคัททูปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยอสรพิษ

{๒๗๔} [๒๓๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล พระอริฏฐะ ผู้ มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้ง ได้เกิดมีทิฏฐิอันเลวทรามเห็นปานนี้ขึ้นว่า “เรารู้ ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว อย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้ มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง”