พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต · วรรคที่ ๒
๓. อินทรียสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๔๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในวรรคที่ ๒มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต วรรคที่ ๒ อินทรียสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๔๐๗–๔๐๘
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ
๓. อินทริยสูตร
ว่าด้วยอินทรีย์ ๓ ประการ
{๒๔๐} [๖๒] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์นี้มี ๓ ประการ อินทรีย์ ๓ ประการ คืออะไรบ้าง คือ
๑. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ๒. อัญญินทรีย์
๓. อัญญาตาวินทรีย์
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๓ ประการนี้แล”
ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
เมื่อเสขบุคคลบำเพ็ญสิกขา ปฏิบัติตามทางตรงอยู่
ญาณในความสิ้นกิเลสคืออนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย
ย่อมเกิดขึ้นเป็นปฐม ต่อจากนั้น อัญญินทรีย์จึงเกิดขึ้น
(แก่เสขบุคคล)
- ๑คำว่า อินทรีย์ หมายถึงสิ่งที่เป็นใหญ่ในการทำกิจของตน คือ ทำให้ธรรมอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องเป็นไปตามตนในกิจนั้น ๆ ในขณะที่เป็นไปอยู่นั้น มีมากมายหลายประเภท ในที่นี้ตรัสหมายถึงอินทรียธรรมของพระอริยบุคคล ๓ อย่าง คือ (๑) อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อินทรีย์ของผู้ปฏิบัติด้วยมุ่งว่า ‘เราจักรู้ธรรมที่ยังมิได้รู้’ หมายถึงอินทรียธรรมที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรคแก่ท่านผู้ปฏิบัติด้วยมุ่งว่า ‘เราจักรู้ธรรมที่ยังไม่รู้ในสังสารวัฏอันไม่มีเบื้องต้นไม่มีเบื้องปลาย’ ได้แก่ โสดาปัตติมรรคญาณ (๒) อัญญินทรีย์ อินทรีย์คือปัญญาอันรู้ทั่วถึง หมายถึงอินทรียธรรมที่เกิดขึ้นในฐานะ(ญาณ) ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้นโดยอาการที่รู้ทั่วถึงธรรมที่ตนได้รู้แล้ว ได้แก่ ญาณ ๖ ในท่ามกลาง คือ โสดาปัตติผลญาณ ไปจนถึงอรหัตตมรรคญาณ (๓) อัญญาตาวินทรีย์ อินทรีย์ของท่านผู้รู้ทั่วถึงแล้ว หมายถึงอินทรียธรรมที่เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ ได้แก่ อรหัตตผลญาณ (นัย ที.ปา.อ. ๑๙๘, สํ.ม,อ. ๓๑๒, ขุ.อิติ.อ. ๒๓๗-๒๓๘)
๒. ทุติยวรรค ๔. อัทธาสูตร
ต่อจากนั้น ปัจจเวกขณญาณย่อมเกิดขึ้นแก่พระ
อรหันต์ผู้พ้นวิเศษแล้วว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบอีก’
เพราะกิเลสเครื่องร้อยรัดสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นไปแล้ว
พระขีณาสพผู้สมบูรณ์ด้วยอินทรีย์ สงบระงับความ
กระวนกระวายทั้งปวงเสียได้ น้อมใจไปในพระนิพพาน
พิชิตพญามารและหมู่เสนาได้ ย่อมมีสรีระเป็นชาติสุดท้าย
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความแม้นี้ไว้แล้ว ข้าพเจ้าก็่ได้สดับมาแล้วอย่างนี้
๔. อัทธาสูตร
ว่าด้วยกาล ๓
{๒๔๑} [๖๓] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กาลนี้มี ๓ กาล ๓ คืออะไรบ้าง คือ
๑. อดีตกาล ๒. อนาคตกาล
๓. ปัจจุบันกาล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กาลมี ๓ เหล่านี้แล”
ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
สัตว์โลกทั้งหลายมีความสำคัญหมายอยู่ในเบญจ
ขันธ์ที่พูดกัน(ว่าเป็นสัตว์บุคคลเป็นต้น) ยึดมั่นอยู่แต่ใน
จบ ๓. อินทรียสูตร