พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต · วรรคที่ ๒
๒. จักขุสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในวรรคที่ ๒มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต วรรคที่ ๒ จักขุสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๔๐๖–๔๐๗
๒. ทุติยวรรค ๒. จักขุสูตร
๒. จักขสูตร
ว่าด้วยจักษุ ๓ ประการ
{๒๓๙} [๖๑] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตฺรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุนี้มี ๓ ประการ จักษุ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ
๑. มังสจักษุ ตาเนื้อ ๒. ทิพพจักษุ ตาทิพย์
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุมี ๓ ประการนี้แล”
ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
พระผู้ประเสริฐที่สุดได้ตรัสจักษุไว้ ๓ ประการ คือ
มังสจักษุ ทิพพจักษุ และปัญญาจักษุที่ยอดเยี่ยม
ความเกิดขึ้นแห่งมังสจักษุเป็นทางแห่งทิพพจักษุ
เมื่อใดญาณเกิดขึ้น เมื่อนั้นปัญญาจักษุอันยอดเยี่ยมซึ่ง
เป็นเหตุให้บุคคลพ้นจากทุกข์ทั้งปวง เพราะได้จักษุนี้
ย่อมเกิดขึ้น
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความแม้นี้ไว้แล้ว ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาแล้วอย่างนี้
- ๑ทั้งทิพพจักษุและปัญญาจักษุ เรียกอีกอย่างว่า ญาณจักษุ ตารู้เห็น (ขุ.อิติอ. ๒๓๕)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ
๓. อินทริยสูตร
ว่าด้วยอินทรีย์ ๓ ประการ
{๒๔๐} [๖๒] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์นี้มี ๓ ประการ อินทรีย์ ๓ ประการ คืออะไรบ้าง คือ
๑. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ๒. อัญญินทรีย์
๓. อัญญาตาวินทรีย์
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๓ ประการนี้แล”
ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
เมื่อเสขบุคคลบำเพ็ญสิกขา ปฏิบัติตามทางตรงอยู่
ญาณในความสิ้นกิเลสคืออนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย
ย่อมเกิดขึ้นเป็นปฐม ต่อจากนั้น อัญญินทรีย์จึงเกิดขึ้น
(แก่เสขบุคคล)
- ๑คำว่า อินทรีย์ หมายถึงสิ่งที่เป็นใหญ่ในการทำกิจของตน คือ ทำให้ธรรมอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องเป็นไปตามตนในกิจนั้น ๆ ในขณะที่เป็นไปอยู่นั้น มีมากมายหลายประเภท ในที่นี้ตรัสหมายถึงอินทรียธรรมของพระอริยบุคคล ๓ อย่าง คือ (๑) อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อินทรีย์ของผู้ปฏิบัติด้วยมุ่งว่า ‘เราจักรู้ธรรมที่ยังมิได้รู้’ หมายถึงอินทรียธรรมที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรคแก่ท่านผู้ปฏิบัติด้วยมุ่งว่า ‘เราจักรู้ธรรมที่ยังไม่รู้ในสังสารวัฏอันไม่มีเบื้องต้นไม่มีเบื้องปลาย’ ได้แก่ โสดาปัตติมรรคญาณ (๒) อัญญินทรีย์ อินทรีย์คือปัญญาอันรู้ทั่วถึง หมายถึงอินทรียธรรมที่เกิดขึ้นในฐานะ(ญาณ) ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้นโดยอาการที่รู้ทั่วถึงธรรมที่ตนได้รู้แล้ว ได้แก่ ญาณ ๖ ในท่ามกลาง คือ โสดาปัตติผลญาณ ไปจนถึงอรหัตตมรรคญาณ (๓) อัญญาตาวินทรีย์ อินทรีย์ของท่านผู้รู้ทั่วถึงแล้ว หมายถึงอินทรียธรรมที่เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ ได้แก่ อรหัตตผลญาณ (นัย ที.ปา.อ. ๑๙๘, สํ.ม,อ. ๓๑๒, ขุ.อิติ.อ. ๒๓๗-๒๓๘)
จบ ๒. จักขุสูตร