๗. ธาตุสูตร เล่ม ๒๕

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ

สร้างแล้ว ปรุงแต่งแล้ว ก็จะไม่พึงมีปรากฏอยู่ในโลกนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะธรรมชาติที่ไม่เกิดแล้ว ไม่เป็นแล้ว ไม่ถูกปัจจัยสร้างแล้ว ไม่ถูก ปัจจัยปรุงแต่งแล้วมีอยู่จริงการสลัดออกจากธรรมชาติทีเกิดแล้ว เป็นแล้ว ถูกปัจจัยสร้างแล้ว ปรุงแต่งแล้ว จึงมีปรากฏอยู่ในโลกนี้”

ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

ธรรมชาติที่เกิดแล้ว เป็นแล้ว เกิดขึ้นพร้อมแล้ว ถูก

ปัจจัยสร้างแล้ว ถูกปัจจัยปรุงแต่งแล้ว ไม่ยั่งยืน ระคน

ด้วยชราและมรณะ เป็นรังแห่งโรค มีความผุพังไป มี

อาหารและตัณหาเป็นแดนเกิด มีอยู่จริง ธรรมชาตินั้น

อันใคร ๆ ไม่ควรที่จะยินดี

การสลัดออกจากธรรมชาตินั้นเป็นทางอันสงบ จะ

ตรึกเอาไม่ได้ ยั่งยืน ไม่เกิด ไม่เกิดขึ้นพร้อม ไม่มี

ความโศก ปราศจากธุลี ความดับทุกขธรรมทั้งหลายคือ

ความสงบแห่งสังขารเป็นเหตุนำสุขมาให้

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนี้

๗. นิพพานธาตุสูตร

ว่าด้วยเรื่องนิพพานธาตุ ๒ ประการ

{๒๒๒} [๔๔] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า

๒. ทุติยวรรค ๗. นิพพานธาตุสูตร

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิพพานธาตุนี้มี ๒ ประการ นิพพานธาตุ ๒ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ

(๒) อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายสอุปาทิเสสนิพพานธาตุเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควร

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวตตกะ

ทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลส เครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้วหลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ แต่ อินทรีย์ ๕ ของเธอยังดำรงอยู่ซึ่งเป็นเหตุให้เธอยังเสวยอารมณ์ที่พึงใจและไม่พึงใจ ยังเสวยสุขและทุกข์อยู่ เพราะอินทรีย์ ๕ ของเธอยังไม่ดับสลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ โทสะ โมหะของภิกษุนั้น นี้เรียกว่า สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนุปาทิเสสนิพพานธาตุเป็นไฉน คือ ภิกษุใน ธรรมวินัยนี้เป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำ ได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่อง ประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ เวทนา ทั้งปวงในอัตภาพนี้นั่นแหละของภิกษุอันกิเลสชาติทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้น ให้เพลิดเพลินไม่ได้แล้ว ดับสนิทแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อนุปาทิเสสนิพพานธาตุดูก่อนภิกษุทั้งหลายนิพพานธาตุมี๒ประการนี้แล”ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

๒. ทุติยวรรค ๘. ปฏิสัลลานสูตร

นิพพานธาตุ ๒ ประการนี้พระตถาคตเจ้าทรงมี

พระจักษุ ผู้ที่ตัณหาและทิฏฐิอาศัยไม่ได้แล้ว ผู้คงที่

ทรงประกาศแล้ว คือ

นิพพานธาตุอย่างหนึ่งมีในปัจจุบันนี้ ชื่อว่าสอุปาทิ

เสสนิพพานธาตุ เพราะสิ้นตัณหาที่นำไปสู่ภพ ส่วน

นิพพานธาตุอีกอย่างหนึ่งมีในสัมปรายภพ ซึ่งเป็นที่ดับ

สนิทแห่งภพทั้งหลายโดยประการทั้งปวง ชื่อว่าอนุปาทิ

เสสนิพพานธาตุ

ปวงชนผู้รู้บทอันไม่ถูกปัจจัยปรุงแต่งแล้วนี้ มีจิต

หลุดพ้นแล้ว เพราะสิ้นตัณหาที่นำไปสู่ภพ ยินดี

ในนิพพานอันเป็นที่สิ้นกิเลสแล้ว เพราะบรรลุธรรม

เป็นสาระ เป็นผู้คงที่ ละภพได้ทั้งหมดแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนี้

๘. ปฏิสัลลานสูตร

ว่าด้วยการหลีกเร้นมีผล ๒ ประการ

{๒๒๓} [๔๕] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้ยินดีพอใจในการหลีกเร้นอยู่ใน สถานที่อันสงัด หมั่นประกอบธรรมเครื่องระงับจิตของตน ไม่ทำฌานให้