arnon.worldเข้าสู่ระบบ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ทุกนิบาต · วรรคที่ ๑

๘. นกุหนาสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๕

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๑๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในวรรคที่ ๑มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ทุกนิบาต วรรคที่ ๑ นกุหนาสูตร ที่ ๑ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๓๖๘–๓๗๐

หน้า ๓๖๘

๑. ปฐมวรรค ๘. ปฐมนกุหนสูตร

ในพระสูตรนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

ภิกษุใดไม่มีความเพียร ไม่มีโอตตัปปะ มีแต่ความ

เกียจคร้าน มีความเพียรตํ่า มักง่วง ไม่มีหิริ ไม่มี

ความเอื้อเฟื้อ ภิกษุผู้มีความประพฤติเช่นนั้น เป็นผู้ไม่

สมควรได้สัมผัสธรรมอันยอดเยียม

ส่วนภิกษุใดมีสติ มีปัญญารักษาตน มีฌาน มี

ความเพียร มีโอตตัปปะ ไม่ประมาท ตัดกิเสสชาติเป็น

เหตุประกอบให้สัตว์ต้องเกิดแก่ได้เด็ดขาดแล้ว จึงจะ

ได้สัมผัสสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนี้

๘. ปฐมนกุหนสูตร

ว่าด้วยเหตุผลแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ สูตรที่๑

{๒๑๓} [๓๕] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระผู้มีพระเจ้าทรงเป็นอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้เพื่อโกหกประชาชนก็หามิได้ เพื่อหลอกประชาชนก็หามิได้ เพื่ออานิสงส์คือลาภ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑กิเลสชาติเป็นเหตุประกอบให้สัตว์ต้องเกิดแก่ หมายถึงกิเลสที่ชื่อว่าสังโยชน์ ๑๐อย่าง มีกามราคะ เป็นต้น (ขุ.อติ.อ. ๑๒๑)
  2. ๒ธรรมอันยอดเยี่ยม สัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม หมายถึงอรหัตดผล (ขุ.อิติ.อ. ๑๒๑,๑๒๒)
หน้า ๓๖๙

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ

สักการะและชื่อเสียงก็หามิได้ เพื่อความปรารถนาว่า ‘ผู้คนจะได้รู้จักเราด้วยอาการดังนี้’ ก็หามิได้ โดยที่แท้ ภิกษุอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ก็เพื่อสังวรระวัง เพื่อละ”

ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑พรหมจรรย์ ความประพฤติประเสริฐ การดำเนินชีวิตที่ประเสริฐ มีความหมาย ๑๐ ประการ คือ (๑) ทาน การให้ (๒) เวยยาวัจจะ การขวนขวายช่วยเหสือ (๓) ปัญจสีสะ ศีล ๕ หรือศีลคือสิกขาบท ๕ (๔) พรหมวิหาร ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพรหม (๕) เมถุนวิรัติ การงดเว้นจากการเสพเมถุนธรรม (๖) สทารสันโดษ ความยินดีเฉพาะคู่ครองของตน (๗) วิริยะ ความเพียร (๘) อัฏฐังคิกอุโปสถังคะอุโบสถศีล ๘ (๙) อริยมรรคมีองค์ ๘ (๑๐) ศาสนา คำสั่งสอนที่รวมเรียกว่าไตรสิกขา ในที่นี้หมายถึงทั้งอริยมรรคและศาสนา (ขุ.ฐิติ.อ. ๑๒๒-๑๒๔, ที.สี.อ. ๑๖๐-๑๖๒ พรหมวิหาร ใช้คำว่า อัปปมัญญา, ม.มู.อ. ๑/๓๖๒-๓๖๔ เพิ่มความหมายอีก ๒ คือ ธัมมเทสนา การแสดงธรรม และ อัซฌาสยะ อัธยาศัยที่ดี)
  2. ๒เพื่อสังวรระวัง ส้งวรมี ๕ คือ (๑) ปาติโมกขสังวร ความสำรวมในพระปาติโมกข์ คือรักษาสิกขาบทตามที่ทรงบัญญัติไว้ไนพระปาติโมกข์อย่างเคร่งครัด (๒) สติสังวร ความสำรวมด้วยสติ คือไซ้สติรักษาอินทรีย์ ๖ มีจักษุเป็นต้นมิให้บาปอกุศลธรรมเข้าครอบงำ เมื่อตาเห็นรูปเป็นต้น (๓) ญาณสังวร ความสำรวมด้วยญาณ คือปิดกั้นกระแสกิเลสมีตัณหาเป็นต้นเสียได้โดยใช้ปัญญาพิจารณา (๔) ขันติสังวร ความสำรวมด้วยขันติ คืออดทนต่อหนาว ร้อน หิว กระหาย ถ้อยคำแรงร้าย ทุกขเวทนาต่าง ๆ ได้ โดยไม่แสดงความวิการใด ๆ ออกมา (๕) วิริยสังวร ความ สำรวมด้วยความเพียร คือพยายามขับไล่ บรรเทา กำจัดอกุศลวิตกเป็นต้น ที่เกิดขึ้นแล้วให้หมดไป (นัย ขุ.ฐิติ.อ. ๑๒๕-๑๒๖)
  3. ๓เพื่อละ การละกิเลส (ปหาน) มี ๕ อย่าง คือ (๑) ตทังคปหาน การละด้วยองค์ธรรมนั้น ๆ คือ ละกิเลสด้วยธรรมที่เป็นคู่ปรับหรือธรรมตรงกันข้าม (เช่น ละพยาบาทด้วยเมตตา) เป็นการละชั่วคราวในกรณีนั้น (๒) วิกขัมภนปหาน การละด้วยข่มไว้ คือการละกิเลสของท่านผู้บำเพ็ญฌาน ย่อมข่มนิวรณกิเลสไว้ได้ตลอดเวลาที่อยู่ในฌานนั้น (๓) สมุจเฉทปหาน การละด้วยตัดขาด คือ การละแบบเบ็ดเสร็จเด็ดขาดด้วยโลกุตตรมรรค (๔) ปฎิปัสสัทธิปหาน การละด้วยสงบระงับคืออาศัยโลกุตตรมรรคดับกิเลสเด็ดขาดไปแล้ว บรรลุโลกุตตรผล กิเลสเป็นอันสงบระงับไปหมดแล้ว ไม่ต้องขวนขวายเพิ่อดับอีก (๕) นิสสรณปหาน การละด้วยสลัดออกได้ คือละกิเลสเสร็จ สิ้นแล้วดำรงอยู่ในภาวะที่ละกิเลสได้แล้วยั่งยืนตลอดไป ได้แก่ภาวะนิพพาน (นัย ขุ.อิติ.อ. ๑๒๖)
หน้า ๓๗๐

๑. ปฐมวรรค. ๙. ทุติยนกุหนสูตร

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นได้ทรงแสดง

พรหมจรรย์อันป็นที่กำจัดความชั่ว

เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

พระนิพพานไว้ก็เพื่อสังวร เพื่อละ ทางนี้อันท่านผู้ยิ่ง

ใหญ่ ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ดำเนินไปแล้ว

อนึ่ง ชนเหล่าใดดำเนินไปตามทางตามที่พระ

พุทธเจ้าทรงแสดงแล้วนั้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าทำตามคำ

สั่งสอนของพระศาสดา จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนื้

๙. ทุติยนกุหนสูตร

ว่าด้วยเหตุผลแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ สูตรที่ ๒

{๒๑๔} [๓๖] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นื้เพื่อโกหก ประชาชนก็หามิได้ เพื่อหลอกประชาชนก็หามิได้ เพื่ออานิสงส์คือลาภ สักการะและชื่อเสียงก็หามิได้ เพื่อความปรารถนาว่า ‘ผู้คนจะได้รู้จักเรา ด้วยอาการดังนี้ี้’ ก็หามิได้ โดยที่แท้ ภิกษุอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นื้ก็เพื่อ ความรู้ยิ่งและเพื่อความกำหนดรู้”ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาค เจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนื้ว่า

จบ ๘. นกุหนาสูตร ที่ ๑