พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ทุกนิบาต · วรรคที่ ๑
๘. นกุหนาสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๑๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในวรรคที่ ๑มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ทุกนิบาต วรรคที่ ๑ นกุหนาสูตร ที่ ๑ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๓๖๘–๓๗๐
๑. ปฐมวรรค ๘. ปฐมนกุหนสูตร
ในพระสูตรนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
ภิกษุใดไม่มีความเพียร ไม่มีโอตตัปปะ มีแต่ความ
เกียจคร้าน มีความเพียรตํ่า มักง่วง ไม่มีหิริ ไม่มี
ความเอื้อเฟื้อ ภิกษุผู้มีความประพฤติเช่นนั้น เป็นผู้ไม่
ส่วนภิกษุใดมีสติ มีปัญญารักษาตน มีฌาน มี
ความเพียร มีโอตตัปปะ ไม่ประมาท ตัดกิเสสชาติเป็น
เหตุประกอบให้สัตว์ต้องเกิดแก่ได้เด็ดขาดแล้ว จึงจะ
ได้สัมผัสสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนี้
๘. ปฐมนกุหนสูตร
ว่าด้วยเหตุผลแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ สูตรที่๑
{๒๑๓} [๓๕] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระผู้มีพระเจ้าทรงเป็นอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้เพื่อโกหกประชาชนก็หามิได้ เพื่อหลอกประชาชนก็หามิได้ เพื่ออานิสงส์คือลาภ
- ๑กิเลสชาติเป็นเหตุประกอบให้สัตว์ต้องเกิดแก่ หมายถึงกิเลสที่ชื่อว่าสังโยชน์ ๑๐อย่าง มีกามราคะ เป็นต้น (ขุ.อติ.อ. ๑๒๑)
- ๒ธรรมอันยอดเยี่ยม สัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม หมายถึงอรหัตดผล (ขุ.อิติ.อ. ๑๒๑,๑๒๒)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ
สักการะและชื่อเสียงก็หามิได้ เพื่อความปรารถนาว่า ‘ผู้คนจะได้รู้จักเราด้วยอาการดังนี้’ ก็หามิได้ โดยที่แท้ ภิกษุอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ก็เพื่อสังวรระวัง เพื่อละ”
ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
- ๑พรหมจรรย์ ความประพฤติประเสริฐ การดำเนินชีวิตที่ประเสริฐ มีความหมาย ๑๐ ประการ คือ (๑) ทาน การให้ (๒) เวยยาวัจจะ การขวนขวายช่วยเหสือ (๓) ปัญจสีสะ ศีล ๕ หรือศีลคือสิกขาบท ๕ (๔) พรหมวิหาร ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพรหม (๕) เมถุนวิรัติ การงดเว้นจากการเสพเมถุนธรรม (๖) สทารสันโดษ ความยินดีเฉพาะคู่ครองของตน (๗) วิริยะ ความเพียร (๘) อัฏฐังคิกอุโปสถังคะอุโบสถศีล ๘ (๙) อริยมรรคมีองค์ ๘ (๑๐) ศาสนา คำสั่งสอนที่รวมเรียกว่าไตรสิกขา ในที่นี้หมายถึงทั้งอริยมรรคและศาสนา (ขุ.ฐิติ.อ. ๑๒๒-๑๒๔, ที.สี.อ. ๑๖๐-๑๖๒ พรหมวิหาร ใช้คำว่า อัปปมัญญา, ม.มู.อ. ๑/๓๖๒-๓๖๔ เพิ่มความหมายอีก ๒ คือ ธัมมเทสนา การแสดงธรรม และ อัซฌาสยะ อัธยาศัยที่ดี)
- ๒เพื่อสังวรระวัง ส้งวรมี ๕ คือ (๑) ปาติโมกขสังวร ความสำรวมในพระปาติโมกข์ คือรักษาสิกขาบทตามที่ทรงบัญญัติไว้ไนพระปาติโมกข์อย่างเคร่งครัด (๒) สติสังวร ความสำรวมด้วยสติ คือไซ้สติรักษาอินทรีย์ ๖ มีจักษุเป็นต้นมิให้บาปอกุศลธรรมเข้าครอบงำ เมื่อตาเห็นรูปเป็นต้น (๓) ญาณสังวร ความสำรวมด้วยญาณ คือปิดกั้นกระแสกิเลสมีตัณหาเป็นต้นเสียได้โดยใช้ปัญญาพิจารณา (๔) ขันติสังวร ความสำรวมด้วยขันติ คืออดทนต่อหนาว ร้อน หิว กระหาย ถ้อยคำแรงร้าย ทุกขเวทนาต่าง ๆ ได้ โดยไม่แสดงความวิการใด ๆ ออกมา (๕) วิริยสังวร ความ สำรวมด้วยความเพียร คือพยายามขับไล่ บรรเทา กำจัดอกุศลวิตกเป็นต้น ที่เกิดขึ้นแล้วให้หมดไป (นัย ขุ.ฐิติ.อ. ๑๒๕-๑๒๖)
- ๓เพื่อละ การละกิเลส (ปหาน) มี ๕ อย่าง คือ (๑) ตทังคปหาน การละด้วยองค์ธรรมนั้น ๆ คือ ละกิเลสด้วยธรรมที่เป็นคู่ปรับหรือธรรมตรงกันข้าม (เช่น ละพยาบาทด้วยเมตตา) เป็นการละชั่วคราวในกรณีนั้น (๒) วิกขัมภนปหาน การละด้วยข่มไว้ คือการละกิเลสของท่านผู้บำเพ็ญฌาน ย่อมข่มนิวรณกิเลสไว้ได้ตลอดเวลาที่อยู่ในฌานนั้น (๓) สมุจเฉทปหาน การละด้วยตัดขาด คือ การละแบบเบ็ดเสร็จเด็ดขาดด้วยโลกุตตรมรรค (๔) ปฎิปัสสัทธิปหาน การละด้วยสงบระงับคืออาศัยโลกุตตรมรรคดับกิเลสเด็ดขาดไปแล้ว บรรลุโลกุตตรผล กิเลสเป็นอันสงบระงับไปหมดแล้ว ไม่ต้องขวนขวายเพิ่อดับอีก (๕) นิสสรณปหาน การละด้วยสลัดออกได้ คือละกิเลสเสร็จ สิ้นแล้วดำรงอยู่ในภาวะที่ละกิเลสได้แล้วยั่งยืนตลอดไป ได้แก่ภาวะนิพพาน (นัย ขุ.อิติ.อ. ๑๒๖)
๑. ปฐมวรรค. ๙. ทุติยนกุหนสูตร
พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นได้ทรงแสดง
พรหมจรรย์อันป็นที่กำจัดความชั่ว
เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง
พระนิพพานไว้ก็เพื่อสังวร เพื่อละ ทางนี้อันท่านผู้ยิ่ง
ใหญ่ ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ดำเนินไปแล้ว
อนึ่ง ชนเหล่าใดดำเนินไปตามทางตามที่พระ
พุทธเจ้าทรงแสดงแล้วนั้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าทำตามคำ
สั่งสอนของพระศาสดา จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนื้
๙. ทุติยนกุหนสูตร
ว่าด้วยเหตุผลแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ สูตรที่ ๒
{๒๑๔} [๓๖] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นื้เพื่อโกหก ประชาชนก็หามิได้ เพื่อหลอกประชาชนก็หามิได้ เพื่ออานิสงส์คือลาภ สักการะและชื่อเสียงก็หามิได้ เพื่อความปรารถนาว่า ‘ผู้คนจะได้รู้จักเรา ด้วยอาการดังนี้ี้’ ก็หามิได้ โดยที่แท้ ภิกษุอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นื้ก็เพื่อ ความรู้ยิ่งและเพื่อความกำหนดรู้”ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาค เจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนื้ว่า
จบ ๘. นกุหนาสูตร ที่ ๑