๙. มาคันทิยสุตตนิทเทส เล่ม ๒๙

๙. มาคันทิยสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยมาคันทิยพราหมณ์ทูลลามเรื่องทิฏฐิ ๖๒

{๓๒๑} [๗๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

แม้ความพอใจในเมถุนธรรมยังมิได้มีเพราะเห็นนางตัณหา นางอรดี และนางราคาเลย ไฉนความพอใจในเมถุนธรรมจักมีเพราะเห็นสรีระอันเต็มไปด้วยมูตรและคูถนี้เล่าเราไม่ปรารถนาจะถูกต้องสรีระนั้นแม้ด้วยเท้า

{๓๒๒} คำว่า แม้ความพอใจในเมถุนธรรมยังมิได้มีเพราะเห็นนางตัณหา นางอรดี และนางราคาเลย ความว่า ความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความรักก็ดี ในเมถุนธรรมยังมิได้มีเพราะเห็น คือ ประสบมารธิดา คือ นางตัณหา นางอรดี และนางราคาเลย รวมความว่า ‘แม้ความพอใจในเมถุนธรรมยังมิได้มีเพราะเห็นนางตัณหา นางอรดี และนางราคาเลย’

{๓๒๓} คำว่า ไฉนความพอใจในเมถุนธรรมจักมีเพราะเห็นสรีระอันเต็มไปด้วยมูตรและคูถนี้เล่า เราไม่ปรารถนาจะถูกต้องสรีระนั้นแม้ด้วยเท้า ความว่า ไฉนจักมีความพอใจในเมถุนธรรมเพราะเห็นสรีระนี้ อันเต็มด้วยมูตร เต็มด้วยกรีส เต็มด้วยเสมหะ เต็มด้วยเลือด มีกระดูกเป็นโครง มีเส้นเอ็นเป็นเครื่องยึดไว้ มีเลือดและเนี้อเป็นเครื่องฉาบทา อันหนังหุ้มห่อไว้ มีผิวหนังปิดปังไว้ มีช่องน้อยและช่องใหญ่ ไหลเข้าไหลออกเป็นปกดี อันหมู่หนอนอาศัยอยู่ บริบูรณ์ด้วยมลทินโทษต่าง ๆ ได้อย่างไรเล่า เราไม่ปรารถนาจะเหยียบด้วยเท้า การสังวาสหรือการสมาคมด้วยสรีระนั้นจักมีแต่ไหน รวมความว่า ‘ไฉนความพอใจในเมถุนธรรมจักมีเพราะเห็นสรีระอันเต็มไปด้วยมูตรและคูถนี้เล่า เราไม่ปรารถนาจะถูกต้องสรีระนั้นแม้ด้วยเท้า’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

แม้ความพอใจในเมถุนธรรมยังมิได้มีเพราะเห็นนางตัณหา นางอรดี และนางราคาเลย ไฉนความพอใจในเมถุนธรรมจักมีเพราะเห็นสรีระอันเต็มไปด้วยมูตรและคูถนี้เล่า เราไม่ปรารถนาจะถูกต้องสรีระนั้นแม้ด้วยเท้า{๓๒๔} [๗๑] (มาคันทิยพราหมณ์ทูลถามว่า)

ถ้าท่านไม่ปรารถนานารีรัตน์เช่นนี้ที่พระราชาจำนวนมากปรารถนากันแล้วไซร้ ท่านกล่าวแสดงทิฏฐิ ศีล วัตร ชีวิต และการเข้าถึงภพไว้เช่นไรเล่า

{๓๒๕} [๗๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนมาคันทิยะ)

เรานั้นไม่มีการตัดสินในธรรมคือทิฏฐิทั้งหลายแล้ว ถือมั่นว่า ‘เรากล่าวว่าดังนี้’ ก็เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายจึงไม่ยึดถือทิฏฐิอะไร และเมื่อเลือกเฟ้นอยู่จึงได้เห็นแล้วซึ่งความสงบภายใน{๓๒๖} หัวข้อว่า เรานั้นไม่มี ... ‘เรากล่าวว่าดังนี้’ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เรากล่าวว่าดังนี้ ความว่า เราย่อมกล่าวสิ่งนี้ คือ กล่าวสิ่งนั้น กล่าวเท่านั้น กล่าวโดยเหตุเท่านั้น กล่าวทิฏฐินี้ว่า ‘'โลกเที่ยง ... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่”คำว่า เรานั้นไม่มี คือ มิได้มีแก่เรา รวมความว่า ‘เรานั้นไม่มี ... ‘เรากล่าวว่าดังนี้’

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้นโดยชื่อว่า มาคันทิยะ

คำว่า ภควา เป็นชื่อที่เรียกโดยเคารพ ... คำว่า ภควา นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมาคันทิยะ”

ว่าด้วยทิฏฐิ ๖๒

{๓๒๗} หัวข้อว่า การตัดสินในธรรมคือทิฏฐิทั้งหลายแล้วถือมั่น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ในธรรมทั้งหลาย ได้แก่ ในทิฏฐิ ๖๒

คำว่า ตัดสิน ความว่า ตัดสินแล้ว คือ ชี้ขาด ค้นหา แสวงหา เทียบเคียง ตรวจตรา สอบสวน ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว ทำให้ชัดเจนแล้ว จึงจับมั่น ยึดมั่น ถือมั่น รวบถือ รวมถือ รวบรวมถือ คือ ความถือ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความถือมั่น ความน้อมใจเชื่อว่า “สิ่งนี้จริง แท้ แน่นอน เป็นตามสภาพ เป็นตามจริง มิได้วิปริต” ดังนี้ ย่อมไม่มี ไม่ปรากฏ ไม่เข้าไปได้ คือ เป็นธรรมอันตถาคต ละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘การตัดสินในธรรมคือทิฏฐิทั้งหลายแล้วถือมั่น’{๓๒๘} คำว่า ก็เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายจึงไม่ยึดถือ ความว่า เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นทิฏฐิทั้งหลาย

อีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายเราไม่พึงถือ ไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงถือมั่น รวมความว่า ‘ก็เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายจึงไม่ยึดถือ’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายว่า “ทิฏฐินี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ เป็นทิฏฐิรกชัฏ เป็นทิฏฐิกันดาร เป็นทิฏฐิข้าศึก เป็นทิฏฐิดิ้นรน เป็นทิฏฐิเครื่องประกอบไว้ มีทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่ารอน ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย

ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อความดับ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ ไม่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน จึงไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นซึ่งทิฏฐิทั้งหลาย อนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายเราไม่พึงถือ ไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงถือมั่น รวมความว่า ‘ก็เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายจึงไม่ยึดถือ’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายว่า “ทิฏฐินี้ว่า ‘โลกไม่เที่ยง โลกมีที่สุด โลกไม่มีที่สุด ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ เป็นทิฏฐิรกชัฏ เป็นทิฏฐิกันดาร ... ไม่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน จึงไม่ถือ ไม่ลูบคลำ ไม่ยึดมั่นซึ่งทิฏฐิทั้งหลาย อนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายเราไม่พึงถือ ไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงถือมั่น รวมความว่า ‘ก็เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายจึงไม่ยึดถือ’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายว่า “ทิฎฐิเหล่านี้ อันบุคคลถืออย่างนี้ ลูบคลำอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้มีคติอย่างนี้ มีภพหน้าอย่างนี้” จึงไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นซึ่งทิฏฐิทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายเราไม่พึงถือ ไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงถือมั่น รวมความว่า ‘ก็เราเห็นโทษในทิฏฐิ ทั้งหลายจึงไม่ยึดถือ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายว่า “ทิฏฐิเหล่านี้เป็นไปเพื่อให้เกิดในนรก เป็นไปเพื่อให้เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เป็นไปเพื่อให้เกิดในปิตดิวิสัย” จึงไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่น ซึ่งทิฏฐิทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายเราไม่พึงถือ ไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงถือมั่น รวมความว่า ‘ก็เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายจึงไม่ยึดถือ’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายว่า “ทิฏฐิเหล่านี้ไม่เที่ยงถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา” จึงไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่น อีกอย่างหนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายเราไม่พึงถือ ไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงถือมั่น รวมความว่า ‘ก็เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลาย จึงไม่ยึดถือ’ อย่างนี้บ้าง{๓๒๙} คำว่า เมื่อเลือกเฟ้นอยู่จึงได้เห็นแล้วซึ่งความสงบภายใน ความว่า ซึ่งความสงบ ความเข้าไปสงบ ความดับ ความระงับราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด

ความกระด้าง ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่น ความเมา ความมัวเมา กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวงคำว่า เมื่อเลือกเฟ้นอยู่ ความว่า เมื่อเลือกเฟ้นอยู่ คือ ค้นหา แสวงหา เทียบเคียง พิจารณา สอบสวน ทำให้แจ่มแจ้งว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา”

คำว่า ได้เห็นแล้ว ความว่า ได้เห็นแล้ว คือ ได้ประสบแล้ว พบเห็นแล้ว แทงตลอดแล้ว รวมความว่า ‘เมื่อเลือกเฟ้นอยู่จึงได้เห็นแล้ว ซึ่งความสงบภายใน’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ดูก่อนมาคันทิยะ

เรานั้นไม่มีการตัดสินในธรรมคือทิฏฐิทั้งหลายแล้วถือมั่นว่า ‘เรากล่าวว่าดังนี้’ ก็เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลายจึงไม่ยึดถือทิฏฐิอะไร และเมื่อเลือกเฟ้นอยู่จึงได้เห็นแล้วซึ่งความสงบภายใน

{๓๓๐} [๗๓] (มาคันทิยพราหมณ์ทูลถามว่า)

ทิฏฐิเหล่าใดอันสัตว์โลกตัดสินกำหนดลงไปแล้ว พระองค์ผู้ทรงเป็นมุนีไม่ทรงถือมั่นทิฏฐิเหล่านั้น ตรัสถึงอรรถอันใดว่าเป็นความสงบภายใน อรรถอันนั้นธีรชนทั้งหลายประกาศไว้อย่างไรหนอ

{๓๓๑} คำว่า ทิฏฐิเหล่าใดอันสัตว์โลกตัดสินกำหนดลงไปแล้ว ความว่า ทิฏฐิ ๖๒ พราหมณ์เรียกว่า ทิฏฐิที่ตัดสิน

คำว่า กำหนดลงไปแล้ว ความว่า กำหนดแล้ว คือ ปรุงแต่งแล้ว ตั้งไว้ด้วยดีแล้ว รวมความว่า ‘กำหนดลงไปแล้ว’

อีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายอันสัตว์โลกทั้งหลายกำหนดไปแล้วว่า “ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา และว่ามีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา” รวมความว่า ‘ทิฏฐิเหล่าใดอันสัตว์โลกตัดสินกำหนดลงไปแล้ว’หัวข้อว่า มาคันทิยพราหมณ์ทูลถามดังนึ้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า มาคันทิยะ เป็นนาม เป็นเครื่องนับ เป็นที่หมายรู้ เป็นเครื่องเรียกของพราหมณ์นั้น รวมความว่า ‘มาคันทิยพราหมณ์ทูลถามดังนี้’

{๓๓๒} หัวข้อว่า พระองค์ผู้ทรงเป็นพระมุนีไม่ทรงถือมั่นทิฏฐิเหล่านั้น ตรัสถึงอรรถอันใดว่าเป็นความสงบภายใน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทิฏฐิเหล่านั้น คือ ทิฏฐิ ๖๒

คำว่า มุนี ความว่า ญาณตรัสเรียกว่า โมนะ ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ... ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย บุคคลนั้นชื่อว่ามุนี

คำว่า ไม่ถือมั่น ความว่า ท่านทรงยกย่องตัวว่า “เราเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลาย จึงไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นซึ่งทิฏฐิทั้งหลาย” และตรัสว่า “ความสงบภายใน”

คำว่า อรรถนั้นใด คือ อรรถอย่างยิ่งใด รวมความว่า พระองค์ผู้ทรงเป็นพระมุนีไม่ทรงถือมั่นทิฏฐิเหล่านั้น ตรัสถึงอรรถอันใดว่าเป็นความสงบภายใน

{๓๓๓} หัวข้อว่า อรรถนั้นอันธีรชนทั้งหลายประกาศไว้อย่างไรหนอ มีอธิบายดังนี้

คำว่า อย่างไรหนอ เป็นคำถามด้วยความสงสัย เป็นคำถามด้วยความแคลงใจ เป็นคำถามเป็นสองทาง เป็นคำถามโดยส่วนเป็นอเนกว่า “อย่างนั้นหรือหนอ” “มิใช่หรือหนอ” “เป็นอย่างไรหรือหนอ” “อย่างไรเล่าหนอ” รวมความว่า ‘อย่างไรหนอ’คำว่า อันธีรชนทงหลาย ได้แก่ บัณฑิต บุคคลผู้มีปัญญา ผู้มีความรู้ ผู้มีญาณ ผู้มีปัญญาแจ่มแจ้ง ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องทรงจำ

คำว่า ประกาศไว้ ได้แก่ ประกาศไว้ คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศไว้แล้ว รวมความว่า ‘อรรถนั้นอันธีรชนทั้งหลายประกาศไว้อย่างไรหนอ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า(มาคันทิยพราหมณ์ทูลถามว่า)

ทิฏฐิเหล่าใดอันสัตว์โลกตัดสินกำหนดลงไปแล้ว พระองค์ผู้ทรงเป็นมุนีไม่ทรงถือมั่นทิฏฐิเหล่านั้น ตรัสถึงอรรถ

อันใดว่าเป็นความสงบภายใน อรรถอันนั้นธีรชนทั้งหลายประกาศไว้อย่างไรหนอ

{๓๓๔} [๗๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนมาคันทิยะ)

นักปราชญ์ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยทิฏฐิ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยสุตะ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยญาณ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยศีลและวัตร ทั้งบุคคลยอมสิ่งความสงบภายในได้ด้วยความไม่มีทิฏฐิ ด้วยความไม่มีสุตะ ด้วยความไม่มีญาณ ด้วยความไม่มีศีล ด้วยความไม่มีวัตร ก็หามิได้ บุคคลพึงสละธรรมเหล่านั้นเสียแล้วไม่ถือมั่น เป็นผู้สงบ ไม่อาศัยแล้ว ไม่พึงปรารถนาภพ{๓๓๕} คำว่า นักปราชญ์ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยทิฏฐิ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยสุตะ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยญาณ ความว่า นักปราชญ์ไม่กล่าว คือ ไม่บอก ไม่พูด ไปแสดง ไม่แถลงซึ่งความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้น แม้ด้วยทิฏฐิ ... แม้ด้วยสุตะ ... แม้ด้วยทิฏฐิและสุตะ ... แม้ด้วยญาณ รวมความว่า ‘นักปราชญ์ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยทิฏฐิ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยสุตะ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยญาณ’พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้นโดยชื่อว่า มาคันทิยะ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นชื่อที่เรียกด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนมาคันทิยะ’

{๓๓๖} คำว่า ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยศีลและวัตร ความว่า นักปราชญ์ไม่กล่าว คือ ไม่บอก ไม่พูด ไม่แสดง ไม่แถลงซึ่งความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้น แม้ด้วยศีล ... แม้ด้วยวัตร ... แม้ด้วยศีลและวัตร รวมความว่า ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยศีลและวัตร’{๓๓๗} คำว่า ทั้งบุคคลย่อมถึงความสงบภายในได้ด้วยความไม่มีทิฏฐิ ด้วยความไม่มสุตะ ด้วยความไม่มีญาณ ด้วยความไม่มีศีล ด้วยความไม่มีพรต ก็หามิได้ ความว่า ทิฏฐิ ประสงค์เอาสัมมาทิฏฐิซึ่งมีวัตถุ ๑๐ คือ (ความเห็นว่า)

(๑) ทานที่ให้แล้วมีผลจริง (๒) การบูชามีผลจริง

(๓) การเซ่นสรวงมีผลจริง

(๔) ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีและทำชั่วมีจริง

(๕) โลกนี้มีจริง (๖) โลกหน้ามีจริง

(๗) มารดามีคุณจริง (๘) บิดามีคุณจริง

(๙) สัตว์ทั้งหลายที่เป็นโอปปาติกะมีจริง

(๑๐) สมณพราหมณ์ที่ดำเนินชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วสอนให้ผู้รู้ตามด้วยมีอยู่ในโลกจริง

สุตะ ประสงค์เอาเสียงแต่บุคคลอื่น คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ

ญาณ ประสงค์เอากัมมัสสกตญาณ สัจจานุโลมิกญาณ อภิญญาญาณ สมาปัตติญาณ

ศีล ประสงค์เอาปาติโมกข์สังวร

วัตร ประสงค์เอาธุดงค์ ๘ คือ อารัญญิกังคธุดงค์ ปิณฑปาติกังคธุดงค์ ปังสุกูลิกังคธุดงค์ เตจีวริกังคธุดงค์ สปทานจาริกังคธุดงค์ ขลุปัจฉาภัตติกังคธุดงค์ เนสัชชิกังคธุดงค์ ยถาสันถติกังคธุดงค์

คำว่า ทั้งบุคคลย่อมถึงความสงบภายในได้ด้วยความไม่มีทิฏฐิ ด้วยความไม่มีสุตะ ด้วยความไม่มีญาณ ด้วยความไม่มีศีล ด้วยความไม่มีวัตร ก็หามิได้ ความว่า บุคคลจะเป็นผู้ถึงความสงบภายในได้ด้วยธรรมเพียงสัมมาทิฏฐิก็หามิได้ ด้วยธรรมเพียงการฟังก็หามิได้ ด้วยธรรมเพียงญาณก็หามิได้ ด้วยธรรมเพียงศีลก็หามิได้ ด้วยธรรมเพียงวัตรก็หามิได้ เว้นจากธรรมเหล่านี้เลีย จะบรรลุถึงความสงบภายในก็หามิได้ ก็เพราะธรรมเหล่านี้เป็นเครื่องอุดหนุนเพื่อให้ถึง บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจ้งซึ่งความสงบภายใน รวมความว่า ‘ทั้งบุคคลย่อมถึงความสงบภายในได้ด้วยความไม่มีทิฏฐิ ด้วยความไม่มีสุตะ ด้วยความไม่มีญาณ ด้วยความไม่มีศีล ด้วยความไม่มีพรต ก็หามิได้’{๓๓๘} หัวข้อว่า บุคคลพึงสละธรรมเหล่านั้นเสียแล้วไม่ถือมั่น มีอธิบายดังนี้

คำว่า เหล่านี้ ความว่า การละธรรมฝ่ายดำโดยการกำจัดให้เด็ดขาด จำต้องปรารถนา ความหมดตัณหา (อตัมมยตา) ในกุศลธรรมทั้งหลายอันมีในไตรธาตุ ก็จำต้องปรารถนา ธรรมฝ่ายดำย่อมเป็นอันบุคคลละได้แล้ว ด้วยการละโดยการกำจัดได้เด็ดขาด ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา และความหมดตัณหาในกุศลธรรมทั้งหลายอันมีในไตรธาตุย่อมมีได้ด้วยเหตุใด บุคคลย่อมไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่น แม้ด้วยเหตุเท่านั้น อนึ่ง ธรรมฝ่ายดำเหล่านั้น บุคคลไม่พึงถือ ไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงถือมั่น รวมความว่า ‘บุคคลพึงสละธรรมเหล่านั้นเลียแล้วไม่ถือมั่น’ อย่างนี้บ้าง

ตัณหา ทิฏฐิ และมานะเป็นอันบุคคลละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ด้วยเหตุใด บุคคลย่อมไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นแม้ด้วยเหตุเท่านั้น รวมความว่า ‘บุคคลพึงสละธรรมเหล่านั้นเสียแล้วไม่ถือมั่น’ อย่างนี้บ้าง

ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขารเป็นอันบุคคลละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ด้วยเหตุใด บุคคลย่อมไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่น รวมความว่า ‘บุคคลพึงสละธรรมเหล่านั้นเสียแล้วไม่ถือมั่น’ อย่างนี้บ้าง

{๓๓๙} หัวข้อว่า เป็นผู้สงบ ไม่อาศัยแล้ว ไม่พึงปรารถนาภพ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้สงบ ความว่า ชื่อว่าผู้สงบ คือ เข้าไปสงบ ดับ ระงับแล้ว เพราะราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความกระด้าง ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่น ความเมา ความมัวเมา กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวงสงบแล้ว คือ ถึงความสงบ เข้าไปสงบ ไหม้แล้ว ดับหายไป ไปปราศแล้ว ระงับแล้ว รวมความว่า ‘เป็นผู้สงบ’คำว่า ไม่อาศัยแล้ว ได้แก่ นิสัย ๒ อย่าง คือ (๑) ตัณหานิสัย (๒) ทิฏฐินิสัย ... นี้ชื่อว่าตัณหานิสัย ... นี้ชื่อว่าทิฏฐินิสัย

บุคคลละตัณหานิสัย สลัดทิ้งทิฏฐินิสัยแล้ว ไม่อาศัย ไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ อาวาส ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ

คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ อดีต อนาคต ปัจจุบัน ธรรมที่ได้เห็น ที่ได้ยิน ที่ได้ทราบ ที่ได้รู้แจ้ง รวมความว่า ‘เป็นผู้สงบ ไม่อาศัยแล้ว’

คำว่า ไม่พึงปรารถนาภพ ความว่า ไม่พึงปรารถนา คือ ไม่พึงประสงค์ ไม่พึงต้องการกามภพ รูปภพ อรูปภพ รวมความว่า ‘เป็นผู้สงบ ไม่อาศัยแล้ว ไม่พึงปรารถนาภพ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า (ดูก่อนมาคันทยะ)

นักปราชญ์ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยทิฏฐิ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยสุตะ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยญาณ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยศีลและวัตร ทั้งบุคคลย่อมถึงความสงบภายในได้ด้วยความไม่มีทิฏฐิ ด้วยความไม่มีสุตะ ด้วยความไม่มีญาณ ด้วยความไม่มีศีล ด้วยความไม่มีวัตรก็หามิได้ บุคคลพึงสละธรรมเหล่านั้นเลียแล้ว ไม่ถือมั่น เป็นผู้สงบ ไม่อาศัยแล้ว ไม่พึงปรารถนาภพ{๓๔๐} [๗๕] (มาคันทิยพราหมณ์กราบทูลว่า)

นัยว่า ถ้าพระองค์ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยทิฏฐิ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยสุตะ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยญาณ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยศีลและวัตร ทั้งบุคคลย่อมถึงความสงบภายในได้ด้วยความไม่มีทิฏฐิ ด้วยความไม่มี

สุตะ ด้วยความไม่มีญาณ ด้วยความไม่มีศีล ด้วยความไม่มีวัตร ก็หามิได้ ดังนี้ไซร้ ข้าพเจ้าย่อมสำคัญธรรมของพระองค์ว่าเป็นธรรมที่งมงายโดยแท้ เพราะสมณพราหมณ์ บางพวกย่อมถึงความหมดจดได้ด้วยทิฏฐิ

{๓๔๑} คำว่า นัยว่า ถ้าพระองค์ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยทิฏฐิ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยสุตะ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยญาณ ความว่า บัณฑิตไม่กล่าว คือ ไม่บอก ไม่พูด ไม่แสดง ไม่แถลงซึ่งความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้น แม้ด้วยทิฏฐิ ... แม้ด้วยสุตะ ... แม้ด้วยทิฏฐิและสุตะ ... แม้ด้วยญาณ รวมความว่า ‘นัยว่า ถ้าพระองคัไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยทิฏฐิ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยสุตะ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยญาณ’หัวข้อว่า มาคันทิยพราหมณ์กราบทูลดังนี้ มีอธิบายดังนี้ คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า มาคันทิยะ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น ... รวมความว่า ‘มาคันทิยพราหมณ์กราบทูล’ ดังนี้

{๓๔๒} คำว่า ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยศีลและวัตร ความว่า บัณฑิตไม่กล่าว คือ ไม่บอก ไม่พูด ไม่แสดง ไม่แถลง ซึ่งความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้นแม้ ด้วยศีล แม้ด้วยวัตร แม้ด้วยศีลและวัตร รวมความว่า ‘ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยศีลและวัตร’

{๓๔๓} คำว่า ทั้งบุคคลย่อมถึงความสงบภายในได้ด้วยความไม่มีทิฏฐิ ด้วยความไม่มีสุตะ ด้วยความไม่มีญาณ ด้วยความไม่มีศีล ด้วยความไม่มีวัตร

ก็หามิได้ ดังนี้ไซร้ ความว่า ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า “แม้ทิฏฐิก็พึงประสงค์ ... แม้สุตะก็พึงประสงค์ ... แม้ญาณก็พึงประสงค์ ... แม้ศีลก็พึงประสงค์ ... แม<*>วัตรก็พึงประสงค์” ท่านไม่อาจที่จะยอมรับโดยส่วนเดียว ทั้งไม่อาจที่จะปฏิเสธโดยส่วนเดียว รวมความว่า ‘ทั้งบุคคลย่อมถึงความสงบภายในได้ด้วยความไม่มีทิฏฐิ ด้วยความไม่มีสุตะ ด้วยความไม่มีญาณ ด้วยความไม่มีศีล ด้วยความไม่ม<**>วัตร ก็หามิได้ดังนี้ไซร้’

{๓๔๔} คำว่า ข้าพเจ้าย่อมสำคัญธรรมของพระองค์ว่าเป็นธรรมที่งมงายโดยแท้ ความว่า ข้าพเจ้าย่อมสำคัญ คือ ย่อมรู้ ย่อมรู้ทั่วถึง ย่อมแทงตลอด อย่างนี้ว่า “ธรรมของพระองค์นี้เป็นธรรมของคนโง่เขลา คือ เป็นธรรมของคนพาล เป็นธรรมของคนหลง เป็นธรรมของคนไม่มีความรู้ เป็นธรรมกวัดแกว่งไม่ตายตัว” รวมความว่า ‘ข้าพเจ้าย่อมสำคัญธรรมของพระองค์ว่าเป็นธรรมที่งมงายโดยแท้’

{๓๔๕} คำว่า เพราะสมณพราหมณ์บางพวกย่อมถึงความหมดจดได้ด้วยทิฏฐิ ความว่า สมณพราหมณ์บางพวกย่อมถึงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้น ด้วยทิฏฐิ คือ สมณพราหมณ์บางพวกย่อมถึงความหมดจด ... ความรอดพ้นมีได้ด้วยทิฏฐิว่า “โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” สมณพราหมณ์บางพวกย่อมถึงความหมดจด ... ความรอดพ้นด้วยทิฏฐิว่า “โลกไม่เที่ยง ... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่” นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” รวมความว่า ‘เพราะสมณพราหมณ์บางพวกย่อมถึงความหมดจดได้ด้วยทิฏฐิ’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า(มาคันทิยพราหมณ์ทูลว่า)

นัยว่า ถ้าพระองค์ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้ แม้ด้วยทิฏฐิ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยสุตะ

ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยญาณ ไม่กล่าวว่าความหมดจดมีได้แม้ด้วยศีลและวัตร ทั้งบุคคลย่อมถึงความสงบภายในได้ด้วยความไม่มีทิฏฐิ ด้วยความไม่มีสุตะ ด้วยความไม่มีญาณ ด้วยความไม่มีศีล ด้วยความไม่มีวัตร ก็หามิได้ ดังนี้ไซร้ ข้าพเจ้าย่อมสำคัญธรรมของพระองค์ว่าเป็นธรรมที่งมงายโดยแท้ เพราะสมณพราหมณ์บางพวกย่อมถึงความหมดจดได้ด้วยทิฏฐิ{๓๔๖} [๗๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนมาคันทิยะ)

ท่านอาศัยทิฏฐิทั้งหลายเซ้าซี้ถามอยู่ ได้ถึงความงมงาย ในทิฏฐิทั้งหลายที่ท่านถือมั่นไว้แล้ว และท่านไม่ได้เห็นสัญญาแม้สักน้อยจากความสงบภายในนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงเห็นธรรมนี้ว่าเป็นความงมงายไป

{๓๔๗} คำว่า ท่านอาศัยทิฏฐิทั้งหลายเซ้าซี้ถามอยู่ ความว่า มาคันทิยพราหมณ์อาศัยทิฏฐิถามถึงทิฏฐิ อาศัยความเกี่ยวข้องถามถึงความเกี่ยวข้อง อาศัยความผูกพันถามถึงความผูกพัน อาศัยความกังวลถามถึงความกังวล

คำว่า เซ้าซี้ถามอยู่ คือ ย่อมถามบ่อย ๆ รวมความว่า ‘ท่านอาศัยทิฏฐิทั้งหลายเซ้าซี้ถามอยู่’

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้นโดยชื่อว่า มาคันทิยะ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามกล่าวด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนมาคันทิยะ’

{๓๔๘} คำว่า ได้ถึงความงมงายในทิฏฐิทั้งหลายที่ท่านถือมั่นไว้แล้ว ความว่า ทิฏฐิใดท่านถือ คือ ยึดมั่น ถือมั่น ติดใจ น้อมใจเชื่อแล้ว ท่านเป็นผู้หลง หลงใหล ลุ่มหลง ถึงความหลง ถึงความหลงใหล ถึงความลุ่มหลงเป็นผู้แล่นไปสู่ที่มืดด้วยทิฏฐินั่นแหละ รวมความว่า ‘ได้ถึงความงมงายในทิฏฐิทั้งหลายทื่ท่านถือมั่นไว้แล้ว’{๓๔๙} คำว่า และท่านไม่ได้เห็นสัญญาแม้สักน้อยจากความสงบภายในนี้ ความว่า ท่านย่อมไม่ได้พบสัญญาอันควรแล้ว สัญญาอันถึงแล้ว สัญญาในลักษณะ สัญญาในการณ์ หรือสัญญาในฐานะจากธรรมนี้ คือ จากความสงบภายใน จากความปฏิบัติ หรือจากธรรมเทศนา ท่านจักได้ญาณแต่ที่ไหน รวมความว่า ‘และท่านไม่ได้เห็นสัญญาแม้สักน้อยจากความสงบภายในนี้”

อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง ท่านไม่ได้พบปัญจขันธ์อันไม่เที่ยงบ้าง ญาณอันอนุโลมแก่อนิจจสัญญาบ้าง ปัญจขันธ์เป็นทุกข์บ้าง ญาณอันอนุโลมแก่ทุกขสัญญาบ้าง ปัญจขันธ์เป็นอนัตตาบ้าง ญาณอันอนุโลมแก่อนัตตสัญญาบ้าง ธรรมสักว่าความเกิดขึ้นแห่งสัญญาบ้าง ธรรมเป็นนิมิตแห่งสัญญาบ้าง ท่านจักได้ญาณแต่ที่ไหน รวมความว่า ‘และท่านไม่ได้เห็นสัญญาแม้สักน้อยจากความสงบภายในนี้’ อย่างนี้บ้าง{๓๕๐} หัวข้อว่า เพราะฉะนั้น ท่านจึงเห็นธรรมนี้ว่าเป็นความงมงายไป มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะฉะนั้น ความว่า เพราะฉะนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะความถือมั่นนั้นเป็นปัจจัย เพราะความถือมั่นนั้นเป็นเหตุ ท่านจึงเห็น ประสบ คือ แลเห็น พบเห็น เพ่ง พิจารณาเห็นโดยว่าเป็นธรรมของคนหลง คือ โดยว่าเป็นธรรมของคนพาล เป็นธรรมของคนหลงใหล เป็นธรรมของคนไม่มีความรู้ เป็นธรรมอันกวัดแกว่ง

ไม่ตายตัว รวมความว่า ‘เพราะฉะนั้น ท่านจึงเห็นธรรมนี้ว่าเป็นความงมงายไป’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนมาคันทิยะ)

ท่านอาศัยทิฏฐิทั้งหลายเซ้าซี้ถามอยู่ ได้ถึงความงมงายในทิฏฐิทั้งหลายที่ท่านถือมั่นไว้แล้ว และท่านไม่ได้เห็นสัญญาแม้สักน้อย จากความสงบภายในนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงเห็นธรรมนี้ว่าเป็นความงมงายไป

{๓๕๑} [๗๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้ใดย่อมสำคัญตัวว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’ ผู้นั้นพึงทะเลาะคับใครก็ได้ด้วยความถือตัวนั้น แต่ผู้ใดไม่หวั่นไหวในเพราะมานะทั้ง ๓ อย่างนั้น ความถือตัวว่า ‘เราเสมอเขา เราดีกว่าเขา เราด้อยกว่าเขา’ ย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น

{๓๕๒} คำว่า ผู้ใดย่อมสำคัญตัวว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’ ผู้นั้นพึงทะเลาะกับใครก็ได้ด้วยความถือตัวนั้น ความว่า ผู้ใดย่อมสำคัญตัวว่า “เราเป็นผู้เสมอเขา” “เราเป็นผู้ดีกว่าเขา” หรือว่า “เราเป็นผู้ด้อยกว่าเขา” ผู้นั้นพึงทำความทะเลาะ ทำความบาดหมาง ทำความแก่งแย่งกัน ทำความวิวาทกัน ทำความมุ่งร้ายกัน ด้วยความถือตัวนั้นบ้าง ด้วยทิฏฐินั้นบ้าง ด้วยบุคคลนั้นบ้างว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ เราซิรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด เราปฏิบัติชอบ คำของเรามีประโยชน์ คำของท่านไม่มีประโยชน์ คำที่ควรกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวทีหลัง คำที่ควรกล่าวทีหลัง

ท่านกลับกล่าวก่อน คำที่ท่านคล่องแคล่วกลับติดขัดไป วาทะของท่านถูกเรายกเสียแล้ว ท่านถูกเราปราบแล้ว ท่านจงเที่ยวไป หรือจงแก้ไขเพื่อเปลื้องวาทะเสียถ้าท่านสามารถ” รวมความว่า ‘ผู้ใดย่อมสำคัญตัวว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’ ผู้นั้นพึงทะเลาะกับใครก็ได้ด้วยความถือตัวนั้น’

{๓๕๓} คำว่า แต่ผู้ใดไม่หวั่นไหวในเพราะมานะทั้ง ๓ อย่างนั้น ความถือตัวว่า ‘เราเสมอเขา เราดีกว่าเขา เราด้อยกว่าเขา’ ย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น ความว่า ความถือตัว ๓ อย่างนั้น อันผู้ใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ ผู้นั้นย่อมไม่หวั่นไหว คือ ไม่เอนเอียงไปในเพราะความถือตัว ๓ อย่าง ความสำคัญตัวว่า “เราเป็นผู้เสมอเขา’’ “เราเป็นผู้ดีกว่าเขา’’ หรือว่า “เราเป็นผู้ด้อยกว่าเขา’’ ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ไม่หวั่นไหวคำว่า ย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น ความว่า ไม่มีแก่เรานั้น รวมความว่า ‘แต่ผู้ใดไม่หวั่นไหวในเพราะมานะทั้ง ๓ อย่างนั้น ความถือตัวว่า ‘เราเสมอเขา เราดีกว่าเขา เราด้อยกว่าเขา’ ย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้ใดย่อมสำคัญตัวว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’ ผู้นั้นก็พึงทะเลาะกับใครก็ได้ด้วยความถือตัวนั้น แต่ผู้ใดไม่หวั่นไหว ในเพราะมานะทั้ง ๓ อย่างนั้น ความถือตัวว่า ‘เราเสมอเขา เราดีกว่าเขา เราด้อยกว่าเขา’ ย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น

{๓๕๔} [๗๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

บุคคลผู้เป็นพราหมณ์นั้นพึงกล่าวอะไรว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง’ หรือจะพึงก่อวิวาทด้วยมานะทิฏฐิอะไรว่า ‘สิ่งนี้เท็จ’ ความสำคัญตนว่าเสมอเขาหรือไม่เสมอเขาไม่มีในท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นจะพึงตอบโต้วาทะด้วยเหตุอะไรเล่า

{๓๕๕} หัวข้อว่า บุคคลผู้เป็นพราหมณ์นั้นพึงกล่าวอะไรว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง’ มีอธิบายดังนี้

คำว่า พราหมณ์ ได้แก่ บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการแล้ว ... บุคคลนั้นอันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว เป็นผู้คงที่ เรียกว่าเป็นพราหมณ์ รวมความว่า ‘บุคคลผู้เป็นพราหมณ์นั้นพึงกล่าวอะไรว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง’

คำว่า พึงกล่าวอะไร ความว่า พึงกล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลงอะไรว่า “โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” พึงกล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลงอะไรว่า “โลกไม่เที่ยง ... สัตว์หลังจากตายไป จะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” รวมความว่า ‘บุคคลผู้เป็นพราหมณ์นั้นพึงกล่าวอะไรว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง’{๓๕๖} คำว่า หรือจะพึงก่อวิวาทด้วยมานะทิฏฐิอะไรว่า ‘สิ่งนี้เท็จ’ ความว่า พราหมณ์พึงก่อความทะเลาะกัน ก่อความบาดหมางกัน ก่อความแก่งแย่งกัน ก่อความวิวาทกัน ก่อความมุ่งร้ายกัน ด้วยความถือตัวอะไร คือ ด้วยทิฏฐิอะไร หรือด้วยบุคคลไรเล่าว่า “คำของเราแหละจริง คำของท่านเท็จ ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ... หรือจงแก้ไขเพื่อเปลื้องวาทะเสียถ้าท่านสามารถ” รวมความว่า ‘หรือจะพึงก่อวิวาทด้วยมานะทิฏฐิอะไรว่า ‘สิ่งนี้เท็จ’

{๓๕๗} คำว่า ความสำคัญตนว่าเสมอเขาหรือไม่เสมอเขาไม่มีในท่านผู้ใด ความว่า ความถือตัวว่า “เราเป็นผู้เสมอเขา” ความถือตัวเด่นว่า “เราเป็นผู้ดีกว่าเขา” ความถือตัวด้อยว่า “เราเป็นผู้ด้อยกว่าเขา” ย่อมไม่มี คือ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ในพระอรหันตขีณาสพใด คือ ย่อมเป็นกิเลสอันพระอรหันตขีณาสพละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘ความสำคัญตนว่าเสมอเขาหรือไม่เสมอเขาไม่มีในท่านผู้ใด’{๓๕๘} คำว่า ท่านผู้นั้นจะพึงตอบโต้วาทะด้วยเหตุอะไรเล่า ความว่า พระอรหันตขีณาสพนั้นพึงโต้ตอบ คือ พึงโต้เถียงวาทะ พึงก่อความทะเลาะกัน ก่อความบาดหมางกัน ก่อความแก่งแย่งกัน

ก่อความวิวาทกัน ก่อความมุ่งร้ายกัน ด้วยความถือตัวอะไร ด้วยทิฏฐิอะไร หรือด้วยบุคคลไรเล่าว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ... หรือจงแก้ไขเพื่อเปลื้องวาทะเสียถ้าท่านสามารถ” รวมความว่า ‘ท่านผู้นั้นจะพึงตอบโต้วาทะด้วยเหตุอะไรเล่า’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าบุคคลผู้เป็นพราหมณ์นั้นพึงกล่าวอะไรว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง’ หรือจะพึงก่อวิวาทด้วยมานะทิฏฐิอะไรว่า ‘สิ่งนี้เท็จ’ ความสำคัญตนว่าเสมอเขาหรือไม่เสมอเขาไม่มีในท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นจะพึงตอบโต้วาทะด้วยเหตุอะไรเล่า

{๓๕๙} [๗๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

มุนีพึงละที่อยู่เสีย เป็นผู้ไม่มีที่อาคัยเที่ยวไป ไม่ทำความสนิทสนมในชาวบ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มุ่งถึงกาลข้างหนา ไม่พึงก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คน

{๓๖๐} ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อว่าหลิททิกานิเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วกราบนมัสการท่านพระมหากัจจานะแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านพระมหากัจจานะว่า “ข้าแต่ท่านกัจจานะผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระภาษิตนี้ไว้ในมาคัณฑิยปัญหา อันมีในอัฏฐกวรรคว่า

มุนีพึงละที่อยู่เสีย เป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป ไม่ทำความสนิทสนมในชาวบ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มุ่งถึงกาลข้างหน้า ไม่พึงก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คน

ข้าแต่ท่านพระกัจจานะผู้เจริญ พระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้จะพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารได้อย่างไร”

พระมหากัจจานะได้กล่าวว่า “ดูก่อนคฤหบดี รูปธาตุเป็นที่อยู่ของวิญญาณ ก็แลมุนีใดมีวิญญาณพัวพันด้วยราคะในรูปธาตุ มุนีนั้นท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อาศัยเที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี เวทนาธาตุ สัญญาธาตุ สังขารธาตุเป็นที่อยู่ของวิญญาณ ก็แลมุนีใดมีวิญญาณพัวพันด้วยราคะในเวทนาธาตุ ในสัญญาธาตุ ในสังขารธาตุ มุนีนั้นท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อยู่เที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้มีที่อาคัยเที่ยวไปอย่างนี้แลดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่า เป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก ความเข้าถึง ความยึดมั่น อันเป็นที่ตั้งที่ยึดมั่นที่นอนแนบแห่งจิตในรูปธาตุ อันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น พระตถาคตบัณฑิตจึงเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี ความ

พอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก ความเข้าถึง ความยึดมั่น อันเป็นที่ตั้งที่ยึดมั่นที่นอนแนบแห่งจิตในเวทนาธาตุ .... ในสัญญาธาตุ .... ในสังขารธาตุ ... ในวิญญาณธาตุ อันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น พระตถาคตบัณทิตจึงเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างนี้แล

ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อาศัยเที่ยวไป’ เพราะซ่านไปและพัวพัน ในรูปอันเป็นนิมิตและเป็นที่อาศัย ดูก่อนคฤหบดี มุนี ท่านเรียกว่า ‘ผู้มีที่อาศัยเที่ยวไป’ เพราะซ่านไปและพัวพันในเสียง ... ในกลิ่น ... ในรส ... ในโผฏฐัพพะ ... ในธรรมารมณ์อันเป็นนิมิตและเป็นที่อาศัย ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างนี้แล

ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี กิเลสเป็นเหตุซ่านไปและพัวพันในรูปอันเป็นนิมิตและที่อาศัย อันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น พระตถาคตบัณฑิตจึงเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป’ ดูก่อันคฤหบดี กิเลสเป็นเหตุซ่านไปและพัวพันในเสียง ... ในกลิ่น ... ในรส ... ในโผฏฐัพพะ ... ในธรรมารมณ์อันเป็นนิมิตและเป็นที่อาศัย อันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น พระตถาคตบัณฑิตจึงเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไปอย่างนี้แล

ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้สนิทสนมในชาวบ้านอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีบางท่านในโลกนี้เป็นผู้คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ คือ เป็นผู้พลอยชื่นชมกับเขา พลอยโศกเศร้ากับเขา เมื่อพวกเขามีสุขก็สุขด้วย มีทุกข์ก็ทุกข์ด้วย เมื่อพวกเขามีกิจที่ควรทำเกิดขึ้น ก็เข้าช่วยเหลือในกิจเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้สนิทสนมในชาวบ้านอย่างนี้แลดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าไม่เป็นผู้สนิทสนมในชาวบ้านอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ไม่เป็นผู้คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ คือ ไม่พลอยชื่นชมกับเขา ไม่พลอยโศกเศร้ากับเขา เมื่อพวกเขามีสุข ก็ไม่สุขด้วย มีทุกข์ก็ไม่ทุกข์ด้วย

เมื่อพวกเขามีกิจที่ควรทำเกิดขึ้น ก็ไม่เข้าไปช่วยเหลือในกิจเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าไม่เป็นผู้สนิทสนมในชาวบ้านอย่างนี้แลดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่า เป็นผู้ไม่ว่างจากกามทั้งหลายอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีบางท่านในโลกนี้ยังเป็นผู้ไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยาน อยากในกามทั้งหลาย ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่ว่างจากกามทั้งหลายอย่างนี้แลดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ว่างจากกามทั้งหลายอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยานอยากในกามทั้งหลาย ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ว่างจากกามทั้งหลายอย่างนี้แลดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้มุ่งถึงกาลข้างหน้าอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีบางท่านในโลกนี้มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ในกาลข้างหน้า

ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้ มีเวทนาอย่างนี้ มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้’ ก็ถึงความเพลิดเพลินในวิญญาณนั้น ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้มุ่งถึงกาลข้างหน้าอย่างนี้แล

ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มุ่งถึงกาลข้างหน้าอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ไม่มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ในกาลข้างหน้า ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้ มีเวทนาอย่างนี้ มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้’ ก็ถึงความเพลิดเพลินในวิญญาณนั้น ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ไม่มุ่งถึงกาลข้างหน้าอย่างนี้แล

ดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าเป็นผู้ก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คนอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี มุนีบางท่านในโลกนี้เป็นผู้ก่อเรื่องเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ เราซิถึงจะรู้ถึงธรรมวินัยนี้ ไฉนท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้ ท่านเป็นผู้ปฏิบัติผิด เราเป็นผู้ปฏิบัติชอบ คำที่ควรกล่าวก่อน ท่านกลับกล่าวทีหลัง คำที่ควรกล่าวทีหลัง ท่านกลับกล่าวก่อน คำของเรามีประโยชน์ คำของท่านไม่มีประโยชน์ ข้อที่ท่านได้สั่งสมมากลับกลายไปแล้ว วาทะของท่านถูกเรายกเสียแล้ว ท่านจงเที่ยวไปเพื่อปลดเปลื้องวาทะเสีย ท่านถูกเราข่มได้แล้ว หรือจงแก้ไขตัวเองเสียถ้าท่านสามารถ’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าเป็นผู้ก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คนอย่างนี้แลดูก่อนคฤหบดี ก็มุนีชื่อว่าไม่เป็นผู้ก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คนอย่างไร ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ไม่ก่อเรื่องชวนทะเลาะเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ เราซิถึงจะรู้ถึงธรรมวินัยนี้ ... หรือจงแก้ไขตัวเองเสีย ถ้าท่านสามารถ’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าไม่เป็นผู้ก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คนอย่างนี้แล

ดูก่อนคฤหบดี พระภาษิตบทใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว ในมาคัณฑิยปัญหาอันมีในอัฏฐกวรรคว่า

‘มุนีพึงละที่อยู่เสีย เป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป ไม่ทำความสนิทสนมในชาวบ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มุ่งถึงกาลข้างหน้า ไม่พึงก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คน’

ดูก่อนคฤหบดี เนื้อความแห่งพระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้แล พึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้ ด้วยประการนี้แล” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

มุนีพึงละที่อยู่เสีย เป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป ไม่ทำความสนิทสนมในชาวบ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มุ่งถึงกาลข้างหน้า ไม่พึงก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คน

{๓๖๑} [๘๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

บุคคลผู้ประเสริฐสงัดจากทิฏฐิทั้งหลายเหล่าใดได้แล้ว ท่องเที่ยวไปในโลกอยู่ ไม่พึงยึดถือทิฏฐิเหล่านั้นแล้วมาโต้เถียงกัน ดอกบัวที่มีก้านมีหนามเกิดในนํ้า แต่ไม่ติดอยู่กับนํ้าและตม ฉันใด มุนีผู้กล่าวธรรมสงบ ไม่ยึดติดอะไร ก็เป็นผู้ไม่ติดอยู่ในกามและในโลก ฉันนั้น{๓๖๒} คำว่า สงัดจากทิฏฐิทั้งหลายเหล่าใดได้แล้ว ท่องเที่ยวไปในโลกอยู่ มีอธิบายดังนี้ คำว่า เหล่าใด ได้แก่ ทิฏฐิทั้งหลายเหล่าใด

คำว่า สงัดแล้ว คือ ว่าง สงัด เปล่าจากกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ราคะ .... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง

คำว่า ท่องเที่ยวไป ความว่า เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป

คำว่า ในโลก คือ ในมนุษยโลก รวมความว่า ‘สงัดจากทิฏฐิทั้งหลายเหล่าใดได้แล้ว ท่องไปในโลกอยู่’

{๓๖๓} หัวข้อว่า บุคคลผู้ประเสริฐ ... ไม่พึงยึดถือทิฏฐิเหล่านั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า นาค(ผู้ประเสริฐ) ความว่า ชื่อว่านาค เพราะไม่ทำความชั่ว ชื่อว่านาค เพราะไม่ไปสู่ความชั่ว ชื่อว่านาค เพราะไม่มาสู่ความชั่ว

บุคคลชื่อว่านาค เพราะไม่ทำความชั่วอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันชั่วช้า ทำให้เศร้าหมอง ให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ตรัสเรียกว่า ความชั่ว สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสภิยะ

บุคคลไม่ทำความชั่วน้อยหนึ่งในโลก สลัดแล้วซึ่งกิเลส เครื่องประกอบสัตว์ไว้ทั้งปวง ซึ่งเครื่องผูกทั้งหลายเป็นผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่เกี่ยวข้องในที่ทั้งปวง บุคคลนั้น ท่านกล่าวว่า เป็นนาค ผู้คงที่ มีจิตอย่างนั้น”

บุคคลชื่อว่านาคเพราะไม่ทำความชั่วอย่างนี้

บุคคลชื่อว่านาคเพราะไม่ไปสู่ความชั่วอย่างไร คือ ไม่ไปสู่ฉันทาคติ ไม่ไปสู่โทสาคติ ไม่ไปสู่โมหาคติ ไม่ไปสู่ภยาคติ ไม่ไปด้วยอำนาจราคะ ไม่ไปด้วยอำนาจโทสะ ไม่ไปด้วยอำนาจโมหะ ไม่ไปด้วยอำนาจมานะ ไม่ไปด้วยอำนาจทิฏฐิ ไม่ไปด้วยอำนาจอุทธัจจะ ไม่ไปด้วยอำนาจวิจิกิจฉา ไม่ไปด้วยอำนาจอนุสัย ไม่ดำเนิน ไม่ออกไป ไม่ถูกพัดไป ไม่ถูกนำไป ด้วยธรรมอันเป็นพวก บุคคลชื่อว่านาคเพราะไม่ไปสู่ความชั่วอย่างนี้บุคคลชื่อว่านาคเพราะไม่มาสู่ความชั่วอย่างไร คือ ไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสทั้งหลายที่ละได้แล้วด้วยโสดาปัตติมรรค ... ด้วย

สกทาคามิมรรค ... ด้วยอนาคามิมรรค ... ด้วยอรหัตตมรรค บุคคลชื่อว่านาคเพราะไม่มาสู่ความชั่วอย่างนี้

คำว่า บุคคลผู้ประเสริฐ ... ไม่พึงยึดถือทิฏฐิเหล่านั้นแล้วมาโต้เถียงกัน ความว่า บุคคลผู้ประเสริฐไม่พึงถือ คือ ไม่พึงจับ ถือเอา ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นทิฏฐิเหล่านั้นกล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลงว่า “โลกเที่ยง ... โลกไม่เที่ยง ... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” รวมความว่า ‘บุคคลผู้ประเสริฐ ... ไม่พึงยึดถือทิฏฐิเหล่านั้นแล้วมาโต้เถียงกัน’

{๓๖๔} คำว่า ดอกบัวที่มีก้านมีหนามเกิดในน้ำ แต่ไม่ติดอยู่กับน้ำและตมฉันใด ความว่า นํ้าตรัสเรียกว่า เอละ น้ำตรัสเรียกว่า อัมพุ ดอกบัวตรัส เรียกว่า อัมพุชะ ก้านขรุขระตรัสเรียกว่า ก้านมีหนาม น้ำตรัสเรียกว่า วารี ดอกบัวที่เกิดแต่น้ำ มีในนํ้าตรัสเรียกว่า วาริชะ นํ้าตรัสเรียกว่า ชละ เปีอกตมตรัสเรียกว่า ปังกะ ดอกบัวที่เกิดแต่นํ้า มีในนํ้า อันนํ้าและเปีอกตม ไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด คือ เป็นสิ่งที่นํ้าและเปือกตมไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด ฉันใด รวมความว่า ‘ดอกบัวที่มีก้านมีหนามเกิดในนํ้า แต่ไม่ติดอยู่กับนํ้าและตม ฉันใด’{๓๖๕} หัวข้อว่า มุนีผู้กล่าวธรรมสงบ ไม่ยึดติดอะไร ก็เป็นผู้ไม่ติดอยู่ในกามและในโลก ฉันนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ฉันนั้น เป็นคำอุปไมยที่ทำให้อุปมาสมบูรณ์

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่าโมนะ ... ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย บุคคลนั้นชื่อว่า มุนี

คำว่า ผู้กล่าวธรรมสงบ ได้แก่ มุนีผู้กล่าวธรรมสงบ คือ กล่าวธรรมต้านทาน กล่าวธรรมที่หลีกเร้น กล่าวธรรมเป็นที่พึ่ง กล่าวธรรมที่ไม่มีภัย

กล่าวธรรมที่ไม่เคลื่อน กล่าวธรรมที่ไม่ตาย กล่าวนิพพาน รวมความว่า ‘มุนีผู้กล่าวธรรมสงบ ... ฉันนั้น’

คำว่า ไม่ยึดติดอะไร ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่า ความยึดติด ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... อภิชฌา โลภะ อกุศลมูล ความยึดติดนั้น อันมุนีใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้ว ด้วยไฟคือญาณ มุนีนั้น ตรัสเรียกว่าผู้ไม่ยึดติด มุนีนั้นไม่ยึดติด ไม่หมกมุ่น ไม่ลุ่มหลง ในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ อาวาส ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ อดีต อนาคต ปัจจุบัน ในธรรมที่ได้เห็น ที่ได้ยิน ที่ได้ทราบ ที่ได้รู้แจ้ง คือ เป็นผู้มีความยึดติดที่ไปปราศ สละ คลาย พ้น ละ สลัดทิ้งได้แล้ว ได้แก่ เป็นผู้มีความกำหนัดที่ไปปราศ สละ คลาย พ้น ละ สลัดทิ้งได้แล้ว เป็นผู้ไม่หิว เป็นผู้ดับ เป็นผู้เย็น เป็นผู้มีตนอันประเสริฐเสวยสุขอยู่ รวมความว่า ‘มุนีผู้กล่าวธรรมสงบ ไม่ยึดติดอะไร ... ฉันนั้น’หัวข้อว่า เป็นผู้ไม่ติดอยู่ในกามและในโลก มีอธิบายดังนี้

คำว่า กาม โดยหัวข้อ ได้แก่ กาม ๒ อย่าง คือ (๑) วัตกุกาม (๒) กิเลสกาม นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก มนุษยโลก เทวโลก ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก

คำว่า ความติด ได้แก่ ความติด ๒ อย่าง คือ (๑) ความติดด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความติดด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความติดด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความติดด้วยอำนาจทิฏฐิ

มุนีละความติดด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความติดด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว ย่อมไม่ติด คือ ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด ได้แก่ เป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติดในกามและในโลก ... เป็นผู้ออก สลัดออก พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้อง เป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘มุนีผู้กล่าวธรรมสงบ ไม่ยึดติดอะไร ก็เป็นผู้ไม่ติดอยู่ในกามและในโลก ฉันนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าบุคคลผู้ประเสริฐสงัดจากทิฏฐิทั้งหลายเหล่าใดได้แล้ว ท่องเที่ยวไปในโลกอยู่ ไม่พึงยึดถือทิฏฐิเหล่านั้นแล้วมาโต้เถียงกัน ดอกบัวที่มีก้านมีหนามเกิดในนํ้า แต่ไม่ติดอยู่กับนํ้าและตม ฉันใด มุนีผู้กล่าวความสงบ ไม่ยึดติดอะไร ก็เป็นผู้ไม่ติดอยู่ในกามและในโลก ฉันนั้น

{๓๖๖} [๘๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

มุนีผู้บรรลุถึงเวท ทิฏฐิพัดพาไปไม่ได้ ย่อมไม่ถึงความถือตัวด้วยความรู้ มุนีนั้นเป็นผู้ไม่มีตัณหา เป็นผู้ที่กรรมและสุตะชักนำไปไม่ได้ เป็นผู้ที่ใคร ๆ นำเข้าไปในนิเวศน์ไม่ได้

{๓๖๗} หัวข้อว่า มุนีผู้บรรลุถึงเวท ทิฏฐิพัดพาไปไม่ได้ ย่อมไม่ถึงความถือตัวด้วยความรู้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่ เป็นคำปฏิเสธ

คำว่า ผู้บรรลุถึงเวท ความว่า ญาณในมรรค ๔ ตรัสเรียกว่า เวท คือ ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา วิปัสสนา สัมมาทิฏฐิ

มุนีนั้นเป็นผู้ถึงที่สุด บรรลุที่สุด ถึงส่วนสุด บรรลุส่วนสุด ถึงที่สุดรอบ บรรลุที่สุดรอบ ถึงที่สิ้นสุด บรรลุที่สิ้นสุด ถึงที่ป้องกัน บรรลุที่ป้องกัน ถึงที่หลีกเร้น บรรลุที่หลีกเร้น ถึงที่พึ่ง บรรลุที่พึ่ง ถึงที่ไม่มีภัย บรรลุที่ไม่มีภัย ถึงที่ไม่เคลื่อน บรรลุที่ไม่เคลื่อน ถึงที่ไม่ตายบรรลุที่ไม่ตาย ถึงที่ดับ บรรลุที่ดับแห่งชาติชราและมรณะด้วยเวทเหล่านั้นอีกนัยหนึ่ง มุนีนั้นชื่อว่าผู้บรรลุถึงเวท เพราะอรรถว่าถึงที่สุดแห่งเวททั้งหลายบ้าง เพราะอรรถว่าถึงที่สุดด้วยเวททั้งหลายบ้าง เพราะเป็นผู้รู้แจ้งธรรม ๗ ประการ คือ รู้แจ้งสักกายทิฏฐิ รู้แจ้งวิจิกิจฉา รู้แจ้งสีลัพพตปรามาส รู้แจ้งราคะ รู้แจ้งโทสะ รู้แจ้งโมหะ รู้แจ้งมานะบ้าง และมุนีนั้นรู้แจ้งธรรมทั้งหลายที่เป็นบาป เป็นอกุศล อันทำความเศร้าหมองอันให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ มีชาติชราและมรณะต่อไป(สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนสภิยะ)

ดูก่อนสภิยะ ผู้ที่พิจารณาเห็นเวททั้งหมด ทั้งที่เป็นของสมณะและของพราหมณ์ได้ หมดความยินดีในเวทนาทั้งปวง บรรลุเวททั้งหมดแล้ว ท่านผู้รู้เรียกว่า เวทคูผู้ถึงเวท

คำว่า ทิฏฐิพาไปไม่ได้ ความว่า ทิฏฐิ ๖๒ อันมุนีนั้นละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ มุนีนั้นอันทิฏฐิพาไป คือ นำไป พัดลอยไป ชักนำไปไม่ได้ ทั้งไม่ย้อนมา ไม่หวนกลับมาสู่ทิฏฐินั้นโดยความเป็นสาระ รวมความว่า ‘มุนีผู้บรรลุถึงเวท ทิฏฐิพาไปไม่ได้’

คำว่า ไม่ถึงความถือตัวด้วยความรู้ ความว่า มุนีนั้นไม่ถึง คือ ไม่เข้าถึง ไม่เข้าไปถึง ไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่น ซึ่งความถือตัวด้วยรูปที่ได้ทราบ ด้วยเสียงของผู้อื่น หรือด้วยความสมมติแห่งมหาชน รวมความว่า ‘มุนีผู้บรรลุถึงวิชชา ทิฏฐิพัดพาไปไม่ได้ ไม่ถึงความถือตัวด้วยความรู้’

คำว่า มุนีนั้นเป็นผู้ไม่มีตัณหา ความว่า มุนีนั้นไม่เป็นผู้มีตัณหา คือ ไม่เป็นผู้มีตัณหาอย่างยิ่ง ไม่เป็นผู้มีตัณหาเป็นเบื้องหน้า ด้วยสามารถแห่งตัณหา ด้วยสามารถแห่งทิฏฐิ เพราะตัณหา ทิฏฐิ และมานะ อันมุนีนั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ด้วยเหตุประมาณเท่านี้ มุนีนั้นจึงชื่อว่าไม่เป็นผู้มีตัณหา ไม่เป็นผู้มีตัณหาเป็นอย่างยิ่ง ไม่เป็นผู้มีตัณหาเป็นเบื้องหน้า รวมความว่า ‘มุนีนั้นเป็นผู้ไม่มีตัณหา’{๓๖๘} หัวข้อว่า เป็นผู้ที่กรรมและสุตะชักนำไปไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ที่กรรม ... ไม่ได้ ความว่า มุนีนั้นอันปุญญาภิสังขาร อปุญญากิสังขาร หรืออาเนญชาภิสังขารพาไป คือ นำไป พัดลอยไป ชักนำไปไม่ได้ รวมความว่า ‘ที่กรรม ... ไม่ได้’

คำว่า และสุตะชักนำไปไม่ได้ คือ มุนีนั้นอันความหมดจดด้วยเสียงที่ได้ยิน เสียงของผู้อื่น หรือความสมมติแห่งมหาชนพาไป คือ นำไป พัดลอยไป ชักนำไปไม่ได้ รวมความว่า ‘เป็นผู้ที่กรรมและสุตะชักนำไปไม่ได้’

{๓๖๙} หัวข้อว่า เป็นผู้ที่ใครๆ นำเข้าไปในนิเวศน์ไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า นำเข้าไป ได้แก่ การนำเข้าไป ๒ อย่าง คือ (๑) การนำเข้าไปด้วยอำนาจตัณหา (๒) การนำเข้าไปด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าการนำเข้าไปด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าการนำเข้าไปด้วยอำนาจทิฏฐิ

มุนีนั้นละการนำเข้าไปด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งการนำเข้าไปด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละการนำเข้าไปด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งการนำเข้าไปด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว มุนีนั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่นำเข้าไป คือ ไม่เข้าไปติด ไม่เข้าถึง ไม่ติดใจ ไม่น้อมใจ ได้แก่ เป็นผู้ออก สละออก พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้อง ในนิเวศน์ทั้งหลาย เป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘มุนีนั้นเป็นผู้ที่ใคร ๆ นำเข้าไปในนิเวศน์ไม่ได้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่ามุนีผู้บรรลุถึงเวท ทิฏฐิพัดพาไปไม่ได้ ย่อมไม่ถึงความถือตัวด้วยความรู้ มุนีนั้นเป็นผู้ไม่มีตัณหา เป็นผู้ที่กรรมและสุตะชักนำไปไม่ได้ เป็นผู้ที่'ใคร ๆ นำเข้าไปในนิเวศน์ไม่ได้

{๓๗๐} [๘๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายย่อมไม่มีแก่มุนีผู้คลายสัญญาได้แล้ว โมหะย่อมไม่มีแก่มุนีผู้หลุดพ้นแล้วด้วยปัญญา ชนเหล่าใดยังยึดถือสัญญาและทิฏฐิอยู่ ชนเหล่านั้นย่อมเที่ยวกระทบกระทั่งกันอยู่ในโลก

{๓๗๑} คำว่า กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายย่อมไม่มีแก่มุนีผู้คลายสัญญาได้แล้ว ความว่า มุนีใดเจริญอริยมรรคซึ่งมีสมถะเป็นเบื้องต้น กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายย่อมเป็นอันมุนีนั้นข่มได้แล้วตั้งแต่ต้น เมื่อมุนีนั้นถึงความเป็นพระอรหันต์แล้ว กิเลสเครื่องร้อยรัด โมหะ นิวรณ์ กามสัญญา พยาบาทสัญญา วิหิงสาสัญญา และทิฏฐิสัญญา ย่อมเป็นอันพระอรหันต์นั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มี

ในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา รวมความว่า ‘กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายย่อมไม่มีแก่มุนีผู้คลายสัญญาได้แล้ว’

{๓๗๒} คำว่า โมหะย่อมไม่มีแก่มุนีผู้หลุดพ้นแล้วด้วยปัญญา ความว่า มุนีใดเจริญอริยมรรคซึ่งมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น โมหะย่อมเป็นอันมุนีนั้นข่มได้แล้วตั้งแต่ต้น เมื่อมุนีนั้นถึงความเป็นพระอรหันต์แล้ว โมหะ กิเลสเครื่องร้อยรัด นิวรณ์ กามสัญญา พยาบาทสัญญา วิหิงสาสัญญา ทิฏฐิสัญญา ย่อมเป็นอันพระอรหันต์นั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา รวมความว่า ‘โมหะย่อมไม่มีแก่มุนีผู้หลุดพ้นแล้วด้วยปัญญา’

{๓๗๓} คำว่า ชนเหล่าใดยังยึดถือสัญญาและทิฏฐิอยู่ ชนเหล่านั้นย่อมเที่ยวกระทบกระทั่งกันอยู่ในโลก ความว่า ชนเหล่าใดยังยึดถือสัญญา คือ กามสัญญา พยาบาทสัญญา วิหิงสาสัญญาอยู่ ชนเหล่านั้นย่อมกระทบกระทั่งกัน คือ เบียดเบียนกันด้วยสามารถแห่งสัญญา กล่าวคือ แม้พวกพระราชาทรงวิวาทกับพวกพระราชาก็ได้ พวกกษัตริย์วิวาทกับพวกกษัตริย์ก็ได้ พวกพราหมณ์วิวาทกับพวกพราหมณ์ก็ได้ พวกคฤหบดีวิวาทกับพวกคฤหบดีก็ได้ มารดาวิวาทกับบุตรก็ได้ บุตรวิวาทกับมารดาก็ได้ บิดาวิวาทกับบุตรก็ได้ บุตรวิวาทกับบิดาก็ได้ พี่ชายน้องชายวิวาทกับพี่ชายน้องชายก็ได้ พี่สาวน้องสาววิวาทกับพี่สาวน้องสาวก็ได้ พี่ชายวิวาทกับน้องสาวก็ได้

น้องสาววิวาทกับพี่ชายก็ได้ สหายวิวาทกับสหายก็ได้ คนเหล่านั้นถึงการทะเลาะ แก่งแย่ง วิวาทกันในที่นั้น ทำร้ายซึ่งกันและกันด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ถึงความตายไปตรงนั้นบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้าง ในเพราะการทำร้ายกันนั้น ชนเหล่าใด ยึดถือทิฏฐิว่า “โลกเที่ยง ... หรือว่าสัตว์หลังจากตายไป จะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’’ ชนเหล่านั้นย่อมกระทบกระทั่งกัน คือเบียดเบียนกัน ด้วยสามารถแห่งทิฏฐิ กล่าวคือ ย่อมกระทบกระทั่งศาสดาจากศาสดา

ย่อมกระทบกระทั่งการบอกธรรมจากการบอกธรรม ย่อมกระทบกระทั่ง คณะจากคณะ ย่อมกระทบกระทั่งทิฏฐิจากทิฏฐิ ย่อมกระทบกระทั่งปฏิปทาจากปฏิปทา ย่อมกระทบกระทั่งมรรคจากมรรค

อีกนัยหนึ่ง ชนเหล่านั้นย่อมวิวาทกัน คือ ก่อการทะเลาะอัน ก่อความบาดหมางกัน ก่อความแก่งแย่งกัน ก่อความวิวาทกัน ก่อความมุ่งร้ายกันว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ... หรือจงแก้ไขเพื่อเปลื้องวาทะเสียถ้าท่านสามารถ” ชนเหล่านั้นยังละอภิสังขารไม่ได้แล้ว ย่อมกระทบกระทั่งในคติ คือ ย่อมกระทบกระทั่งกันในนรก ย่อมกระทบกระทั่งกันในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ย่อมกระทบกระทั่งกันในปิตติวิสัย ย่อมกระทบกระทั่งกันในมนุษยโลก ย่อมกระทบกระทั่งกันในเทวโลก ย่อมกระทบกระทั่งเบียดเบียนคติจากคติ ย่อมกระทบกระทั่งเบียดเบียนอุปบัติจากอุปบัติ ย่อมกระทบกระทั่งเบียดเบียนปฏิสนธิจากปฏิสนธิ ย่อมกระทบกระทั่งเบียดเบียนภพจากภพ ย่อมกระทบกระทั่งเบียดเบียนสงสารจากสงสาร ย่อมกระทบกระทั่งเบียดเบียนวัฏฏะจากวัฏฏะ คือ กระทบกระทั่งกันเที่ยวไปอยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปคำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก มนุษยโลก เทวโลก ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก รวมความว่า ‘ชนเหล่าใดยังยึดถือสัญญาและทิฏฐิอยู่ ชนเหล่านั้นย่อมเที่ยวกระทบกระทั่งกันอยู่ในโลก’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายย่อมไม่มีแก่มุนีผู้คลายสัญญาได้แล้ว โมหะย่อมไม่มีแก่มุนีผู้หลุดพ้นแล้วด้วยปัญญา ชนเหล่าใดยังยึดถือสัญญาและทิฏฐิอยู่ ชนเหล่านั้นย่อมเที่ยวกระทบกระทั่งกันอยู่ในโลก

จบ มาคันทิยสุตตนิทเทสที่ ๙

๑๐. ปุราเภทสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยก่อนที่ร่างกายจะแตกทำลายไป

{๓๗๔} [๘๓] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

บุคคลผู้มีทัสสนะอย่างไร มีศีลอย่างไร บัณฑิตจึงเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว ข้าแด่พระโคดม พระองค์ถูกถามถึงนรชนผู้สูงสุดแล้ว ได้โปรดตรัสบอกนรชนผู้สูงสูดนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

ว่าด้วยคำถามของพระพุทธเนรมิต

{๓๗๕} หัวข้อว่า บุคคลผู้มีทัสสนะอย่างไร มีศีลอย่างไร บัณฑิตจึงเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า มีทัสสนะอย่างไร ความว่า บุคคลประกอบด้วยทัสสนะเช่นไร คือ ด้วยจุดยืนอย่างไร ด้วยท่าทีอย่างไร ด้วยปฏิกิริยาอย่างไร รวมความว่า ‘มีทัสสนะอย่างไร’

คำว่า มีศีลอย่างไร ความว่า บุคคลประกอบด้วยศีลเช่นไร คือ ด้วยจุดยืนอย่างไร ด้วยท่าทีอย่างไร ด้วยปฏิกิริยาอย่างไร รวมความว่า ‘มีทัสสนะอย่างไร มีศีลอย่างไร’

คำว่า บัณฑิตจึงเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว ความว่า บัณฑิตเรียก คือ กล่าว บอก พูด แสดง แถลงว่า เป็นผู้สงบ สงบนิ่ง ดับ ระงับแล้ว พระพุทธเนรมิตทูลถามถึงอธิปัญญาด้วยคำว่า มีทัสสนะอย่างไร ทูลถามถึงอธิศีลด้วยคำว่า มีศีลอย่างไร ทูลถามถึงอธิจิตด้วยคำว่า เป็นผู้สงบนิ่งแล้ว รวมความว่า ‘บุคคลผู้มีทัสสนะอย่างไร มีศีลอย่างไร บัณฑิตจึงเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว’