๑๐. ปุราเภทสุตตนิทเทส เล่ม ๒๙

๑๐. ปุราเภทสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยก่อนที่ร่างกายจะแตกทำลายไป

{๓๗๔} [๘๓] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

บุคคลผู้มีทัสสนะอย่างไร มีศีลอย่างไร บัณฑิตจึงเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว ข้าแด่พระโคดม พระองค์ถูกถามถึงนรชนผู้สูงสุดแล้ว ได้โปรดตรัสบอกนรชนผู้สูงสูดนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

ว่าด้วยคำถามของพระพุทธเนรมิต

{๓๗๕} หัวข้อว่า บุคคลผู้มีทัสสนะอย่างไร มีศีลอย่างไร บัณฑิตจึงเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า มีทัสสนะอย่างไร ความว่า บุคคลประกอบด้วยทัสสนะเช่นไร คือ ด้วยจุดยืนอย่างไร ด้วยท่าทีอย่างไร ด้วยปฏิกิริยาอย่างไร รวมความว่า ‘มีทัสสนะอย่างไร’

คำว่า มีศีลอย่างไร ความว่า บุคคลประกอบด้วยศีลเช่นไร คือ ด้วยจุดยืนอย่างไร ด้วยท่าทีอย่างไร ด้วยปฏิกิริยาอย่างไร รวมความว่า ‘มีทัสสนะอย่างไร มีศีลอย่างไร’

คำว่า บัณฑิตจึงเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว ความว่า บัณฑิตเรียก คือ กล่าว บอก พูด แสดง แถลงว่า เป็นผู้สงบ สงบนิ่ง ดับ ระงับแล้ว พระพุทธเนรมิตทูลถามถึงอธิปัญญาด้วยคำว่า มีทัสสนะอย่างไร ทูลถามถึงอธิศีลด้วยคำว่า มีศีลอย่างไร ทูลถามถึงอธิจิตด้วยคำว่า เป็นผู้สงบนิ่งแล้ว รวมความว่า ‘บุคคลผู้มีทัสสนะอย่างไร มีศีลอย่างไร บัณฑิตจึงเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว’

{๓๗๖} หัวข้อว่า ข้าแต่พระโคดม ... ได้โปรดตรัสบอกนรชนผู้สูงสุดนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด มีอธิบายดังนี้

คำว่า บุคคลนั้น ได้แก่ บุคคลที่ข้าพระองค์ถาม ที่ขอร้องให้ตรัสบอก ที่เชิญให้ตรัสบอก ขอให้ประกาศ พระพุทธเนรมิตนั้นเรียกพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าโดยพระโคตรว่า ข้าแต่พระโคดมคำว่า ได้โปรดตรัสบอก ความว่า ได้โปรดตรัส คือ บอก แสดง แถลง แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ รวมความว่า ‘ได้โปรดตรัสบอกนรชนผู้สูงสุดนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด’{๓๗๗} หัวข้อว่า ถูกถามถึงนรชนผู้สูงสุดแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ถูกถามแล้ว ความว่า ถูกถาม คือ ถูกทูลถาม ถูกขอร้องให้ตรัสบอก ถูกอัญเชิญให้ตรัสบอก ขอให้ประกาศ

คำว่า นรชนผู้สูงสุด ความว่า ซึ่งเป็นนรชนผู้เลิศ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน สูงสุด ดีเลิศ รวมความว่า ‘ถูกถามถึงนรชนผู้สูงสุดแล้ว’ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเนรมิตจึงตรัสว่าบุคคลผู้มีทัสสนะอย่างไร มีศีลอย่างไร บัณฑิตจึงเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว ข้าแต่พระโคดม พระองค์ถูกถามถึงนรชนผู้สูงสุดแล้ว ได้โปรดตรัสบอกนรชนผู้สูงสุดนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด{๓๗๘} [๘๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ผู้ใดก่อนที่ร่างกายจะแตกทำลายไป เป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่อาศัยส่วนเบื้องต้น ใคร ๆ ก็กำหนดไม่ได้ ในส่วนท่ามกลาง ผู้นั้นไม่มีความมุ่งหวังส่วนข้างหน้า ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ผู้ใดก่อนที่ร่างกายจะแตกทำลายไป เป็นผู้ปราศจากตัณหา ความว่า ก่อนที่ร่างกายจะแตกทำลายไป คือ ก่อนที่อัตภาพจะแตกทำลายไป ก่อนที่จะทอดทิ้งชากศพ ก่อนที่ชีวิตินทรีย์จะขาดไป เป็นผู้ปราศจากตัณหา คือ เป็นผู้มีตัณหาไปปราศแล้ว สละตัณหาแล้ว คายตัณหาได้แล้ว พ้นตัณหาได้แล้ว ละตัณหาได้แล้ว สลัดทิ้งตัณหาได้แล้ว ได้แก่ เป็นผู้ปราศจากราคะ คือ เป็นผู้มีราคะไปปราศแล้ว สละราคะแล้ว คายราคะได้แลว พ้นราคะได้แล้ว ละราคะได้แล้ว สลัดทิ้งราคะได้แล้ว เป็นผู้ไม่หิว เป็นผู้ดับแล้ว เป็นผู้เย็นแล้ว เป็นผู้มีตนอันประเสริฐ เสวยสุขอยู่

อธิบายคำว่า ภควา

{๓๗๙} คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายราคะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายโทสะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายโมหะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายมานะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายทิฏฐิได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายเสี้ยนหนามได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายกิเลสได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่าทรงจำแนก ทรงแจกแจง ทรงแยกแยะซึ่งธรรมรัตนะ

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำที่สุดแห่งภพทั้งหลายได้

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่าทรงอบรมพระวรกายแล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงอบรมศีล ทรงอบรมจิต ทรงอบรมปัญญาแล้ว

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอยู่อาศัยเสนาสนะอันเป็นป่าละเมาะและป่าทึบอันสงัด มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงอื้ออึง ปราศจากชนผู้สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำการลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งอรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งฌาน ๔ อัปปสัญญา ๔ อรูปสมาบัติ ๔ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งวิโมกข์ ๘ อภิภายตนะ ๘ อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสัญญาภาวนา ๑๐ กสิณ สมาบัติ ๑๐ อานาปานัสสติสมาธิ อสุภฌานสมาบัติ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสติปัฏฐาน ๔ สัมสัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทริย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งตถาคตพลญาณ ๑๐ เวสารัชชญาณ ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ พุทธธรรม ๖ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

พระนามว่า พระผู้มีพระภาคจ้า นี้พระมารดา พระบิดา พระภาดา พระภคินี มิตร อำมาตย์ พระญาติสาโลหิต สมณพราหมณ์ เทวดา ก็มิได้เฉลิมให้

พระนามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นวิโมกขันติกนาม (พระนามที่มีในลำดับการบรรลุอรหัตตผล) เป็นสัจฉิกาบัญญัติ (บัญญัติที่เกิดเพราะทรงรู้แจ้งอรหัตตผล) พร้อมด้วยการทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสรู้แล้ว รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ก่อนที่ร่างกายจะแตกทำลายไป เป็นผู้ปราศจากตัณหา’{๓๘๐} คำว่า ไม่อาศัยส่วนเบื้องต้น ความว่า อดีตกาล ตรัสเรียกว่า ส่วนเบื้องต้น พระอรหันต์ปรารภถึงอดีตกาล ละตัณหาได้แล้ว สลัดทิ้งทิฏฐิได้แล้ว เพราะละตัณหาสลัดทิ้งทิฏฐิได้แล้ว จึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่อาศัยส่วนเบื้องต้นด้วยเหตุอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระอรหันต์ไม่เป็นไปตามความเพลิดเพลินในรูปนั้นว่า “ในอดีตกาล เราได้มีรูปอย่างนี้” ไม่เป็นไปตามความเพลิดเพลินในเวทนานั้นว่า “ในอดีตกาล เราได้มีเวทนาอย่างนี้” ... “มีสัญญาอย่างนี้ ... มีสังขารอย่างนี้ ... มีวิญญาณอย่างนี้’ จึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่อาศัยส่วนเบื้องต้น ด้วยเหตุอย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง พระอรหันต์มิได้มีวิญญาณเนื่องด้วยฉันทราคะในจักษุและรูปว่า “ในอดีตกาล เราได้มีจักษุนี้ มีรูปนี้’ เพราะเป็นผู้ไม่มีวิญญาณเนื่องด้วยฉันทราคะ จึงไม่เพลิดเพลินจักษุและรูปนั้น เมื่อไม่

เพลิดเพลินจักษุและรูปนั้น จึงชื่อว่า เป็นผู้ไม่อาศัยส่วนเบื้องต้น แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ มิได้มีวิญญาณเนื่องด้วยฉันทราคะในโสตะและเสียงว่า “ในอดีตกาล เราได้มีโสตะดังนี้ มีเสียงดังนี้ ... ในอดีตกาล เราได้มีฆานะดังนี้ มีกลิ่นดังนี้ ... ในอดีตกาล เราได้มีชิวหาดังนี้ มีรสดังนี้ ... ในอดีตกาล เราได้มีกายดังนี้ มีโผฏฐัพพะดังนี้ ... ในอดีตกาล เราได้มีมโนดังนี้ มีธรรมารมณ์ดังนี้” เพราะเป็นผู้ไม่มีวิญญาณเนื่องด้วยมโนและธรรมารมณ์นั้น จึงไม่เพลิดเพลินมโนและธรรมารมณ์นั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินมโนและธรรมารมณ์นั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่อาศัยส่วนเบื้องต้นด้วยเหตุอย่างนี้บางอีกนัยหนึ่ง พระอรหันต์ย่อมไม่ชื่นใจ ไม่รักใคร่การหัวเราะ การเจรจา การปราศรัย และการเล่นหัวกับมาตุคามในครั้งก่อน และไม่ถึงความปลื้มใจด้วยการหัวเราะ การเจรจา การปราศรัย และการเล่นหัวกับมาตุคามที่มีในครั้งก่อนนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่อาศัยส่วนเบื้องต้นด้วยเหตุอย่างนี้บ้าง

{๓๘๑} คำว่า อันใครๆ กำหนดไม่ได้ในส่วนท่ามกลาง ความว่า ปัจจุบันกาล ตรัสเรียกว่า ส่วนท่ามกลาง พระอรหันต์ปรารภถึงปัจจุบันกาล ละตัณหาได้แล้ว สลัดทิ้งทิฏฐิได้แล้ว เพราะละตัณหา สลัดทิ้งทิฏฐิได้แล้ว อันใคร ๆ จึงกำหนดไม่ได้ว่า “เป็นผู้กำหนัด เป็นผู้ขัดเคือง เป็นผู้หลง เป็นผู้ผูกพัน เป็นผู้ถือมั่น เป็นผู้ถึงความฟุ้งซ่าน เป็นผู้ถึงความไม่ตกลงใจ เป็นผู้ถึงโดยเรี่ยวแรง”

อภิสังขารเหล่านั้นอันพระอรหันต์ละได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละอภิสังขารได้แล้ว อันใคร ๆ นับไม่ได้โดยคติว่า “เป็นสัตว์เกิดในนรก เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เกิดในปิตติวิสัย เป็นมนุษย์ เป็นเทวดา เป็นผู้มีรูป เป็นผู้ไม่มีรูป เป็นผู้มีสัญญา เป็นผู้ไม่มีสัญญา เป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่” พระอรหันต์นั้นไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ไม่มีการณ์ อันเป็นเครื่องถึงการนับ รวมความว่า ‘อันใคร ๆ กำหนดไม่ได้ในส่วนท่ามกลาง’

ว่าด้วยความมุ่งหวังข้างหน้า ๒ อย่าง

{๓๘๒} หัวข้อว่า ผู้นั้นไม่มีความมุ่งหวังข้างหน้า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้นั้น ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ความมุ่งหวังข้างหน้า ได้แก่ ความมุ่งหวังข้างหน้า ๒ อย่าง คือ (๑) ความมุ่งหวังข้างหน้าด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความมุ่งหวังข้างหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความมุ่งหวังข้างหน้าด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความมุ่งหวังข้างหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิ

พระอรหันต์นั้นละความมุ่งหวังข้างหน้าด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความมุ่งหวังข้างหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว เพราะละความมุ่งหวังข้างหน้าด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความมุ่งหวังข้างหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว จึงไม่ชูตัณหาหรือทิฏฐิไว้เบื้องหน้าเที่ยวไป คือ ไม่มีตัณหาเป็นธงชัย ไม่มีตัณหาเป็นธง ไม่มีตัณหาเป็นใหญ่ ไม่มีทิฏฐิเป็นธงชัย ไม่มีทิฏฐิเป็นธง ไม่มีทิฏฐิเป็นใหญ่ ไม่เป็นผู้อันตัณหาหรือทิฏฐิแวดล้อมเที่ยวไป จึงชื่อว่า ‘ไม่มีความมุ่งหวังข้างหน้า’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง พระอรหันต์ไม่เป็นไปตามความเพลิดเพลินในรูปนั้นว่า “ในอนาคตกาล เราพึงมีรูปอย่างนี้” ไม่เป็นไปตามความเพลิดเพลินในเวทนานั้นว่า “ในอนาคตกาล เราพึงมีเวทนาอย่างนี้ ... มีสัญญาอย่างนี้ ... มีสังขารอย่างนี้ ... มีวิญญาณอย่างนี้” จึงชื่อว่า ‘ไม่มีความมุ่งหวังข้างหน้า’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระอรหันต์ย่อมไม่ตั้งจิตเพื่อได้จักษุและรูปที่ยังไม่ได้ว่า “ในอนาคตกาล เราพึงมีจักษุดังนี้ มีรูปดังนี้” เพราะเหตุที่ไม่ได้ตั้งจิตไว้ จึงไม่เพลิดเพลินจักษุและรูปนั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินจักษุและรูปนั้น จึงชื่อว่า ไม่มีความมุ่งหวังข้างหน้า แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ ไม่ตั้งจิตเพื่อได้โสตะและเสียงที่ยังไม่ได้ว่า “ในอนาคตกาล เราพึงมีโสตะดังนี้ มีเสียงดังนี้ ... ใน

อนาคตกาล เราพึงมีฆานะดังนี้ มีกลิ่นดังนี้ ... ในอนาคตกาล เราพึงมี ชิวหาดังนี้ มีรสดังนี้ ... ในอนาคตกาล เราพึงมีกายดังนี้ มีโผฏฐัพพะดังนี้ ... ในอนาคตกาล เราพึงมีมโนดังนี้ มีธรรมารมณ์ดังนี้” เพราะเหตุที่ไม่ได้ตั้งจิตไว้ จึงไม่เพลิดเพลินมโนและธรรมารมณ์นั้น เมื่อไม่เพลิดเพลิน มโนและธรรมารมณ์นั้น จึงชื่อว่า ‘ไม่มีความมุ่งหวังข้างหน้า’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง พระอรหันต์ย่อมไม่ตั้งจิตเพื่อได้ภพที่ยังไม่ได้ว่า “เราจักเป็นเทพเจ้าหรือเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้” เพราะเหตุที่ไม่ได้ตั้งจิตไว้ จึงไม่เพลิดเพลินภพนั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินภพนั้น จึงชื่อว่า ‘ไม่มีความมุ่งหวังข้างหน้า’ อย่างนี้บ้าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าผู้ใดก่อนที่ร่างกายจะแตกทำลายไป เป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่อาศัยส่วนเบื้องต้น ใคร ๆ ก็กำหนดไม่ได้ ในส่วนท่ามกลาง ผู้นั้นไม่มีความมุ่งหวังข้างหน้า ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

{๓๘๓} [๘๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้ใดเป็นผู้ไม่มักโกรธ ไม่สะดุ้ง ไม่โอ้อวด ไม่ราคาญ พูดด้วยปัญญา ไม่ฟุ้งซ่าน ผู้นั้นแลเป็นมุนีผู้สำรวมวาจา เราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

ว่าด้วยเหตุเกิดความโกรธ ๑๐ อย่าง

{๓๘๔} ก็คำว่า ผู้ไม่มักโกรธ ในหัวข้อว่า ผู้ไม่มักโกรธ ไม่สะดุ้ง ได้กล่าวไว้แล้วแล ก็แต่ว่าควรกล่าวถึงความโกรธก่อน คือ ความโกรธย่อมเกิดด้วยอาการ ๑๐ อย่าง คือ

(๑) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นได้ประพฤติแล้วซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’(๒) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’

(๓) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นจักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’

(๔) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นได้ประพฤติแล้วซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’(๕) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’(๖) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นจักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’(๗) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นได้ประพฤติแล้วซึ่งสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’(๘) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’(๙) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นจักประพฤติซึ่งสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’(๑๐) ความโกรธย่อมเกิดในฐานะอันไม่ควร

ความปองร้าย ความมุ่งร้าย ความขัดเคือง ความโกรธตอบ ความเคือง ความเคืองทั่ว ความเคืองเสมอ ความชัง ความชังทั่ว ความชังเสมอ ความพยาบาทแห่งจิต ความประทุษร้ายในใจ ความโกรธ กิริยาที่โกรธ ความเป็นผู้โกรธ ความชัง กิริยาที่ชัง ความเป็นผู้ชัง ความพยาบาท กิริยาที่พยาบาท ความเป็นผู้พยาบาท ความพิโรธ ความพิโรธตอบ

ความเป็นผู้ดุร้าย ความเพาะวาจาชั่ว ความไม่พอใจของจิต นี้เรียกว่า ความโกรธ

อนึ่ง พึงทราบความโกรธมากโกรธน้อย ความโกรธเป็นแต่เพียงทำจิตให้ขุ่นในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงให้มีหน้าเง้าหน้างอก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้หน้าเง้าหน้างอในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงให้คางสั่นก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้คางสั่นในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงเปล่งผรุสวาจาก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้เปล่งผรุสวาจาในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงให้เหลียวดูทิศต่างๆ ก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้เหลียวดูทิศต่าง ๆ ในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงการจับท่อนไม้และศัสตราก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้จับท่อนไม้และศัสตราในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงเงื้อท่อนไม้และศัสตราก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้เงื้อท่อนไม้และศัสตราในบางครั้ง

แต่ยังไม่ถึงตีฟันกันก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้ตีฟันในบางครั้ง แต่ยังไม่ทำให้เป็นบาดแผลก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้เป็นบาดแผลในบางครั้ง แต่ยังไม่ให้หักให้แหลกก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้หักให้แหลกในบางครั้ง แต่ยังไม่ให้อวัยวะน้อยใหญ่ขาดหลุดไปก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้อวัยวะน้อยใหญ่ขาดหลุดไปในบางครั้ง แต่ยังไม่ทำให้ชีวิตดับก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้ชีวิตดับในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงกับสละบริจาคอวัยวะทั้งหมดก็มี เมื่อใด ความโกรธทำให้ฆ่าบุคคลอื่นแล้วให้ฆ่าตัวเองตาม เมื่อนั้นความโกรธชื่อว่าถึงความรุนแรงยิ่ง ถึงความไพบูลย์อย่างยิ่งโดยอาการอย่างนี้ ความโกรธนั้น อันบุคคลใดละ คือ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้นเรียกว่า ผู้ไม่มักโกรธ บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่มักโกรธ เพราะละความโกรธได้แล้ว เพราะกำหนดรู้วัตถุแห่งความโกรธแล้ว เพราะตัดเหตุแห่งความโกรธแล้ว รวมความว่า ‘ผู้ไม่มักโกรธ’

ว่าด้วยผู้ไม่สะดุ้ง

{๓๘๕} คำว่า ผู้ไม่สะดุ้ง ความว่า ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้สะดุ้ง หวาดเสียว หวาดหวั่น ภิกษุนั้นย่อมสะดุ้ง หวาดเสียว หวั่นหวาด กลัวถึงความสะดุ้งว่า “เราไม่ได้ตระกูล ไม่ได้หมู่คณะ ไม่ได้อาวาส ไม่ได้ลาภ ไม่ได้ยศ ไม่ได้สรรเสริญ ไม่ได้สุข ไม่ได้จีวร ไม่ได้บิณฑบาต ไม่ได้เสนาสนะ ไม่ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ไม่ได้บุคคลผู้พยาบาลในคราวเป็นไข้ เราจะไม่เป็นผู้มีชื่อเสียงปรากฏ”

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ไม่สะดุ้ง ไม่หวาดเสียว ไม่หวาดหวั่น ภิกษุนั้นย่อมไม่สะดุ้ง ไม่หวาดเสียว ไม่หวาดหวั่น ไม่กลัว ไม่ถึงความสะดุ้งว่า “เราไม่ได้ตระกูล ไม่ได้หมู่คณะ ไม่ได้อาวาส ไม่ได้ลาภ ไม่ได้ยศ ไม่ได้สรรเสริญ ไม่ได้สุข ไม่ได้จีวร ไม่ได้บิณฑบาต ไม่ได้เสนาสนะ ไม่ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ไม่ได้บุคคลผู้พยาบาลในคราวเป็นไข้ เราไม่เป็นผู้มีชื่อเสียงปรากฎ<*>” รวมความว่า ‘ผู้ไม่มักโกรธ ผู้ไม่สะดุ้ง’

ว่าด้วยผู้ไม่โอ้อวด

{๓๘๖} คำว่า ผู้ไม่โอ้อวด ไม่รำคาญ ความว่า ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้อวด เป็นผู้โอ้อวด ภิกษุนั้นย่อมอวด ย่อมโอ้อวดว่า “ข้าพเจ้าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลบ้าง ถึงพร้อมด้วยวัตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยศีลและวัตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยชาติบ้าง ถึงพร้อมด้วยโคตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยความเป็นบุตรแห่งตระกูลบ้าง ถึงพร้อมด้วยความเป็นผู้มีรูปงามบ้าง ถึงพร้อมด้วยทรัพย์บ้าง ถึงพร้อมด้วยการเชื้อเชิญบ้าง ถึงพร้อมด้วยหน้าที่การงานบ้าง ถึงพร้อมด้วยหลักแห่งศิลปศาสตร์บ้าง ถึงพร้อมด้วยวิทยฐานะบ้าง ถึงพร้อมด้วยการศึกษาบ้าง ถึงพร้อมด้วยปฏิภาณบ้าง ถึงพร้อมด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ออกบวชจากตระกูลสูงบ้าง ออกบวชจากตระกูล

ใหญ่บ้าง ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติมากบ้าง ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติใหญ่บ้าง เป็นผู้มีชื่อเสียงมียศกว่าพวกคฤหัสถ์และบรรพชิตบ้าง เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารบ้าง เป็นผู้ทรงจำพระสูตรบ้าง เป็นผู้ทรงพระวินัยบ้าง เป็นธรรมกถึกบ้าง เป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือทรงผ้าบังสุกุลเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือทรงไตรจีวรเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือไม่ฉันภัตหนหลังเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือการนั่งเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถืออยู่ในเสนาสนะตามที่เขาจัดให้เป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ได้ปฐมฌานบ้าง เป็นผู้ได้ทุติยฌานบ้าง เป็นผู้ได้ตติยฌานบ้าง เป็นผู้ได้จตุตถฌานบ้าง เป็นผู้ได้อากาสานัญจายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติบ้าง” บุคคลไม่อวด ไม่โอ้อวดอย่างนี้ บุคฺคลงด เว้น เว้นขาด ออก สลัด พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้องด้วยความอวด เป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘ผู้ไม่โอ้อวด’

ว่าด้วยผู้ไม่รำคาญ

{๓๘๗} คำว่า ผู้ไม่รำคาญ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความรำคาญ ได้แก่ ความรำคาญมือก็ดี ความรำคาญเท้าก็ดี ความรำคาญมือและเท้าก็ดี ชื่อว่า ความรำคาญ ความสำคัญในสิ่งที่ไม่ควรว่าควร ความสำคัญในสิ่งที่ควรว่าไม่ควร ความสำคัญในสิ่งที่ไม่มีโทษว่ามีโทษ ความสำคัญในสิ่งที่มีโทษว่าไม่มีโทษ ความรำคาญ กิริยาที่รำคาญ ความเป็นผู้รำคาญ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจเห็นปานนี้ นี้เรียกว่าความรำคาญ

อีกนัยหนึ่ง ความรำคาญ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุ ๒ อย่าง คือ เพราะทำ ๑ เพราะไม่ทำ ๑

ความรำคาญ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจ ย่อมเกิดขึ้นเพราะทำและเพราะไม่ทำอย่างไร

ความรำคาญ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจย่อมเกิดขึ้นว่า ‘เราทำกายทุจริต เราไม่ได้ทำกายสุจริต เราทำวจีทุจริต เราไม่ได้ทำวจีสุจริต เราทำมโนทุจริต เราไม่ได้ทำมโนสุจริต ... เราทำปาณาติบาต ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากปาณาติบาต ... เราทำอทินนาทาน ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากอทินนาทาน ... เราทำกาเมสุมิจฉาจาร ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ... เราทำมุสาวาท ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากมุสาวาท ... เราทำปิสุณวาจา ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากปิสุณวาจา ... เราทำผรุสวาจา เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากผรุสวาจา ... เราทำสัมผัปปลาปะ เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากสัมผัปปลาปะ

... เราทำอภิชฌา เราไม่ทำอนภิชฌา ... เราทำพยาบาท เราไม่ได้ทำอัพยาบาท ... เราทำมิจฉาทิฏฐิ เราไม่ได้ทำสัมมาทิฏฐิ’ ความรำคาญ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจย่อมเกิดขึ้นเพราะทำและเพราะไม่ทำอย่างนี้อีกนัยหนึ่ง ความรำคาญ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจย่อมเกิดขึ้นว่า ‘เราไม่ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ... เราไม่ได้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ... เราไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ... เราไม่ได้ประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ ... เราไม่ได้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ ... เราไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ... เราไม่ได้เจริญสัมมัปปธาน ๔ ... เราไม่ได้เจริญอิทธิบาท ๔ ... เราไม่ได้เจริญอินทรีย์ ๕ ... เราไม่ได้เจริญพละ ๕ ... เราไม่ได้เจริญโพชฌงค์ ๗ ... เราไม่ได้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ... เราไม่ได้กำหนดรู้ทุกข์ ... เราไม่ได้ละสมุทัย ... เราไม่ได้เจริญมรรค ... เราไม่ได้ทำให้แจ้งนิโรธ’

ความรำคาญนี้อันบุคคลใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้นตรัสเรียกว่า ไม่มีความรำคาญ รวมความว่า ‘ผู้ไม่โอ้อวด ไม่รำคาญ’

ว่าด้วยปัญญาเรียกว่ามันตา

{๓๘๘} คำว่า ผู้พูดด้วยปัญญา ไม่ฟุ้งซ่าน ความว่า ปัญญาตรัสเรียกว่า มันตา ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม ความเห็นชอบ บุคคลกำหนดกล่าววาจาด้วยปัญญา แม้กล่าวมาก พูดมาก แสดงมาก แถลงมาก ก็ไม่กล่าววาจาที่กล่าวชั่ว พูดชั่ว เจรจาชั่ว ปราศรัยชั่ว บอกเล่าชั่ว รวมความว่า ‘ผู้พูดด้วยปัญญา’

คำว่า ผู้ไม่ฟุ้งซาน ความว่า ความฟุ้งซ่าน เป็นไฉน คือ ความฟุ้งซ่าน ความไม่สงบจิต ความที่จิตกวัดแกว่ง ความที่จิตหมุนไป นี้เรียกว่าความฟุ้งซ่าน ความฟุ้งซ่านนั้น อันบุคคลใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้น ตรัสเรียกว่าผู้ไม่ฟุ้งซ่าน รวมความว่า ‘ผู้พูดด้วยปัญญา ไม่ฟุ้งซ่าน’

ว่าด้วยการสำรวมวาจา

{๓๘๙} คำว่า บุคคลนั้นแล เป็นมุนีผู้สำรวมวาจา ความว่า ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท พูดจริง ดำรงอยู่ในคำสัตย์ มีถ้อยคำมั่นคง เชื่อถือได้ ไม่พูดให้คลาดเคลื่อนแก่ชาวโลก ละปิสุณวาจา เว้นขาดจากปิสุณวาจา ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น เป็นผู้สมัครสมานคนที่แตกกันบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันบ้าง มีความพร้อมเพรียงเป็นที่มายินดี ยินดีในบุคคลที่พร้อมเพรียงกัน

มีความเพลิดเพลินในบุคคลที่พร้อมเพรียงกัน กล่าววาจาที่ทำให้เขาพร้อมเพรียงกัน ด้วยประการฉะนี้ ละผรุสวาจา เว้นขาดจากผรุสวาจา กล่าววาจาที่ไม่มีโทษ อันไพเราะเสนาะโสต เป็นที่ตั้งแห่งความรัก หยั่งลงถึงหทัย จับใจ เป็นคำของชาวเมืองที่ชนหมู่มากพอใจ ชอบใจ ละสัมผัปปลาปะ เว้นขาดจากสัมฝัปปลาปะ พูดโดยกาลอันควร พูดจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย กล่าววาจาเป็นหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่สิ้นนสุด มีประโยชน์โดยกาลอันควร เป็นผู้ประกอบด้วยวจีสุจริต ๔ กล่าววาจาปราศจากโทษ ๔ งด เว้น เว้นขาด ออก สลัด พ้นขาด ไม่ประกอบด้วยดิรัจฉานกถา ๓๒ ประการ เป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ย่อมกล่าวกถาวัตถุ ๑๐ อย่าง คือ

(๑) อัปปิจฉกถา (เรื่องความมักน้อย)

(๒) สันตุฏฐิกถา (เรื่องความสันโดษ)

(๓) ปวิเวกกถา (เรื่องความสงบ)

(๔) อสังสัคคกถา (เรื่องการไม่คลุกคลีกัน)

(๕) วิริยารัมภกถา (เรื่องการเริ่มความเพียร)

(๖) สีลกถา (เรื่องศีล)

(๗) สมาธิกถา (เรื่องสมาธิ)

(๘) ปัญญากถา (เรื่องปัญญา)

(๙) วิมุตติกถา (เรื่องวิมุตติ)

(๑๐) วิมุตติญาณทัสสนกถา (เรื่องวิมุตติญาณทัสสนะ)

ย่อมกล่าวเรื่องสติปัฏฐาน เรื่องสัมมัปปธาน เรื่องอิทธิบาท เรื่องอินทรีย์ เรื่องพละ เรื่องโพชฌงค์ เรื่องมรรค เรื่องผล เรื่องนิพพานคำว่า ผู้สำรวมวาจา คือ ผู้สำรวม ระวัง คุ้มครอง ปกครอง รักษา สังวร สงบแล้ว

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่า โมนะ ... ก้าวล่วงธรรมเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย บุคคลนั้นชื่อว่า มุนี รวมความว่า ‘ผู้นั้นแล เป็นมุนีผู้สำรวมวาจา’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้ใดเป็นผู้ไม่มักโกรธ ไม่สะดุ้ง ไม่โอ้อวด ไม่รำคาญ พูดด้วยปัญญา ไม่ฟุ้งซ่าน ผู้นั้นแลเป็นมุนี ผู้สำรวมวาจา เราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

{๓๙๐} [๘๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้ใดไม่มีเครื่องเหนี่ยวรั้ง (ตัณหา) ในสิ่งที่ยังไม่มาถึง ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่ลวงไปแล้ว เห็นวิเวกในผัสสะทั้งหลายอันใคร ๆ ชักนำไปในทิฏฐิทั้งหลายไม่ได้ ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

ว่าด้วยผู้ไม่มีตัณหา

{๓๙๑} คำว่า ผู้ไม่มีเครื่องเหนี่ยวรั้งในสิ่งที่ยังไม่มาถึง ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่า เครื่องเหนี่ยวรั้ง ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ ตัณหาเครื่องเกี่ยวข้องนั้นอันบุคคลใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ จึงชื่อว่า ‘ผู้ไม่มีเครื่องเหนี่ยวรั้งในสิ่งที่ยังไม่มาถึง’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้ไม่เป็นไปตามความเพลิดเพลินในรูปว่า ‘ในอนาคตกาลเราพึงมีรูปอย่างนี้’ ไม่เป็นไปตามความเพลินในนามว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงมีเวทนาอย่างนี้ ... มีสัญญาอย่างนี้ ... มีสังขารอย่างนี้ ... มีวิญญาณอย่างนี้’ จึงชื่อว่า ‘ผู้ไม่มีเครื่องเหนี่ยวรั้งในสิ่งที่ยังไม่มาถึง’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง บุคคลไม่ตั้งจิตไว้เพื่อได้จักษุและรูปที่ยังไม่ได้ว่า “ในอนาคตกาล เราพึงมีจักษุดังนี้ มีรูปดังนี้” เพราะเหตุที่ไม่ได้ตั้งจิตไว้ จึงไม่เพลิดเพลินจักษุและรูปนั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินจักษุและรูปนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีเครื่องเหนี่ยวรั้งในสิ่งที่ยังไม่มาถึง แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อได้โสตะและเสียงที่ยังไม่ได้ว่า “ในอนาคตกาล เราพึงมีโสตะดังนี้ มีเสียงดังนี้ ... ในอนาคตกาล เราพึงมีฆานะดังนี้ มีกลิ่นดังนี้ ... ในอนาคตกาล เราพึงมีชิวหาดังนี้ มีรสดังนี้ ... ในอนาคตกาล เราพึงมีกายดังนี้ มีโผฏฐัพพะดังนี้ ... ในอนาคตกาล เราพึงมีมโนดังนี้ มีธรรมารมณ์ดังนี้” เพราะเหตุที่ไม่ได้ตั้งจิตไว้ จึงไม่เพลิดเพลินมโนและธรรมารมณ์นั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินมโนและธรรมารมณ์นั้น จึงชื่อว่า ‘ผู้ไม่มีเครื่องเหนี่ยวรั้ง ในสิ่งที่ยังไม่มาถึง’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนี่ง บุคคลไม่ตั้งจิตเพื่อจะได้ภพที่ยังไม่ได้ว่า ‘เราจักเป็นเทพเจ้า หรือเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้’ เพราะเหตุที่ไม่ได้ตั้งจิตไว้ จึงไม่เพลิดเพลินภพนั้น เมื่อไม่เพลิดเพลินภพนั้น จึงชื่อว่า ‘ผู้ไม่มีเครื่องเหนี่ยวรั้งในสิ่งที่ยังไม่มาถึง’ อย่างนี้บ้าง

ว่าด้วยผู้ไม่เศร้าโศก

{๓๙๒} คำว่า ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ความว่า ไม่เศร้าโศกถึงวัตถุที่แปรผันไป หรือเมื่อวัตถุแปรผันไปแล้วก็ไม่เศร้าโศกถึง คือ ไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพันถึง ไม่ตีอก คร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไปว่า “จักษุของเราแปรผันไปแล้ว โสตะของเรา ... ฆานะของเรา ... ชิวหาของเรา ... กายของเรา ... รูปของเรา ... เสียงของเรา ... กลิ่นของเรา ... รสของเรา ... โผฏฐัพพะของเรา ... ตระกูลของเรา ... หมู่ของเรา ... คณะของเรา ... อาวาสของเรา ... ลาภของเรา ... ยศของเรา ... สรรเสริญของเรา ...

สุขของเรา ... จีวรของเรา ... บิณฑบาตของเรา ... เสนาสนะของเรา ... คิลานปัจจัยเภสัชบริขารของเรา ... มารดาของเรา ... บิดาของเรา ... พี่ชายน้องชายของเรา ... พี่สาวน้องสาวของเรา ... บุตรของเรา ... ธิดาของเรา ... มิตรของเรา ... พวกพ้องของเรา ... ญาตสาโลหิตของเราแปรผันไปแล้ว รวมความว่า ‘ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว’

ว่าด้วยผัสสะ

{๓๙๓} หัวข้อว่า เห็นวิเวกในผัสสะทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผัสสะ ได้แก่ จักษุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส อธิวจนสัมผัส ปฏิฆสัมผัส สัมผัสอันเกื้อกูลแก่สุขเวทนา สัมผัสอันเกื้อกูลแก่ทุกขเวทนา สัมผัสอันเกื้อกูลแก่อทุกขมสุขเวทนา ผัสสะอันสัมปยุตด้วยกุศลจิต ผัสสะอันสัมปยุตด้วยอกุศลจิต ผัสสะอันสัมปยุตด้วยอัพยากตจิต ผัสสะอันสัมปยุตด้วยกามาวจรจิต ผัสสะอันสัมปยุตด้วยรูปาวจรจิต ผัสสะอันสัมปยุตด้วยอรูปาวจรจิต ผัสสะที่เป็นสุญญตะ ผัสสะที่เป็นอนิมิตตะ ผัสสะที่เป็นอัปปณิหิตะ ผัสสะที่เป็นโลกิยะ ผัสสะที่เป็นโลกุตตระ ผัสสะที่เป็นอดีต ผัสสะที่เป็นอนาคต ผัสสะที่เป็นปัจจุบัน ความถูกต้อง กิริยาที่ถูกต้อง ความเป็นแห่งความถูกต้องเห็นปานนี้ นี้เรียกว่าผัสสะคำว่า เห็นวิเวกในผัสสะทั้งหลาย ความว่า บุคคลเห็นจักษุสัมผัสว่าว่างจากความเป็นตนบ้าง จากธรรมที่เนื่องในตนบ้าง จากความเที่ยงบ้าง จากความยั่งยืนบ้าง จากความเป็นของเที่ยงบ้าง จากธรรมที่ไม่แปรผันไปบ้าง เห็นโสตสัมผัส ... เห็นฆานสัมผัส ... เห็นชิวหาสัมผัส ... เห็นกายสัมผัส ... เห็นมโนสัมผัส ... เห็นอธิวจนสัมผัส ... เห็นปฏิฆสัมผัส ... เห็นสัมผัสอันเกื้อกูลแก่สุขเวทนา ... เห็นสัมผัสอันเกื้อกูลแก่ทุกขเวทนา ...

เห็นสัมผัสอันเกื้อกูลแก่อทุกขมสุขเวทนา ... เห็นผัสสะอันสัมปยุตด้วยกุศลจิต ... เห็นผัสสะอันสัมปยุตด้วยอกุศลจิต ... เห็นผัสสะอันสัมปยุตด้วยอัพยากตจิต ... เห็นผัสสะอันสัมปยุตด้วยกามาวจรจิต ... เห็นผัสสะอันสัมปยุตด้วยรูปาวจรจิต ... เห็นผัสสะอันสัมปยุตด้วยอรูปาวจรจิต ... เห็นผัสสะที่เป็นสุญญตะ ... เห็นผัสสะที่เป็นอนิมิตตะ ... เห็นผัสสะที่เป็นอัปปณิหิตะ ... เห็นผัสสะที่เป็นโลกิยะ ... เห็นผัสสะที่เป็นโลกุตตระ ว่าว่างจากความเป็นตนบ้าง จากธรรมที่เนื่องในตนบ้าง จากความเที่ยงบ้าง จากความยั่งยืนบ้าง จากความเป็นของเที่ยงบ้าง จากธรรมที่ไม่แปรผันไปบ้างอีกนัยหนึ่ง บุคคลย่อมเห็นผัสสะที่เป็นอดีตว่าว่างจากผัสสะอันเป็นอนาคตและผัสสะที่เป็นปัจจุบัน เห็นผัสสะที่เป็นอนาคตว่าว่างจากผัสสะที่เป็นอดีตและผัสสะที่เป็นปัจจุบัน เห็นผัสสะที่เป็นปัจจุบันว่าว่างจากผัสสะที่เป็นอดีตและผัสสะที่เป็นอนาคต

อีกนัยหนึ่ง ผัสสะเหล่านั้นใดเป็นอริยะ ไม่มีอาสวะ เป็นโลกุตตระ อันปฏิสังยุตด้วยสุญญตผัสสะ บุคคลย่อมเห็นผัสสะเหล่านั้นว่าว่างจากราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความหัวดื้อ ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่น ความเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวง รวมความว่า ‘เห็นวิเวกในผัสสะทั้งหลาย’{๓๙๔} คำว่า อันใคร ๆ ชักนำไปในทิฏฐิทั้งหลายไม่ได้ ความว่า ทิฏฐิ ๖๒ อันบุคคลนั้นละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้นอันทิฏฐิย่อมไม่นำไป ไม่นำออกไป ไม่ลอยไป ไม่เลือนไป และบุคคลนั้นไม่กลับถึง ไม่กลับมาสู่ทิฏฐินั้นโดยความเป็นแก่นสาร รวมความว่า ‘อันใคร ๆ ชักนำไปในทิฏฐิทั้งหลายไม่ได้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้ใดไม่มีเครื่องเหนี่ยวรั้ง (ตัณหา) ในสิ่งที่ยังไม่มาถึง ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว เห็นวิเวกในผัสสะทั้งหลาย อันใคร ๆ ชักนำไปในทิฏฐิทั้งหลายไม่ได้ ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

{๓๙๕} [๘๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้ใดเป็นผู้หลีกเร้น ไม่หลอกลวง ไม่ทะเยอทะยาน ไม่ตระหนี่ ไม่คะนอง ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ ไม่ประกอบการส่อเสียด ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

ว่าด้วยผู้หลีกเร้น

{๓๙๖} หัวข้อว่า เป็นผู้หลีกเร้น ไม่หลอกลวง มีอธิบายดังนี้

คำว่า เป็นผู้หลีกเร้น ความว่า เพราะละราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวงได้แล้ว จึงชื่อว่าเป็นผู้หลีกเร้น สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้หลีกเร้นอยู่อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ละอัสมิมานะได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วน ทำให้ไม่มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา ภิกษุเป็นผู้หลีกเร้นอยู่อย่างนี้แล” รวมความว่า ‘เป็นผู้หลีกเร้น’

ว่าด้วยเรื่องหลอกลวง ๓ อย่าง

{๓๙๗} คำว่า ไม่หลอกลวง ไดัแก่ เรื่องหลอกลวง ๓ อย่าง คือ (๑) เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการซ่องเสพปัจจัย (๒) เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับอิริยาบถ (๓) เรื่องโกหกเกี่ยวกับการพูดอ้อมค้อม

เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการซ่องเสพปัจจัยเป็นไฉน คือ พวกคฤหบดีในโลกนี้นิมนต์ภิกษุด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ภิกษุนั้นมีความปรารถนาเลวทราม ถูกความปรารถนาครอบงำแล้ว มีความต้องการด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร มุ่งที่จะให้ได้มาก จึงบอกเลิกรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอพูดอย่างนี้ว่า “สมณะจะประสงค์อะไรด้วยจีวรที่มีค่ามาก การที่สมณะเที่ยวเลือกเก็บผ้าเก่า ๆ จากป่าช้าบ้าง จากกองขยะบ้าง จากตลาดบ้าง มาทำสังฆาฏิใช้สอย นั่นจึงจะเป็นการสมควร สมณะจะประสงค์อะไรด้วยบิณฑบาตที่มีค่ามาก การที่สมณะเลี้ยงชีพด้วยอาหารที่ได้มาด้วยปลีแข้ง

โดยการเที่ยวแสวงหา นั่นจึงจะเป็นการสมควร สมณะจะประสงค์อะไรด้วยเสนาสนะที่มีค่ามาก การที่สมณะอยู่ที่โคนต้นไม้ อยู่ป่าช้า หรืออยู่ในที่แจ้ง นั่นจึงจะเป็นการสมควร สมณะจะประสงค์อะไรด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขารที่มีค่ามาก การที่สมณะทำยาด้วยนำมูตรเน่าบ้าง ด้วยชิ้นลูกสมอบ้าง นั่นจึงจะเป็นการสมควร” เธอมุ่งที่จะให้ได้มากจึงนุ่งห่มจีวรที่ปอนๆ ฉันบิณฑบาตที่เศร้าหมอง ใช้สอยเสนาสนะที่ซอมซ่อ ใช้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารพื้น ๆพวกคฤหบดีจึงรู้จักภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า “สมณะนี้มีความปรารถนาน้อย เป็นผู้สันโดษ ชอบวิเวก ไม่คลุกคลี ปรารภความเพียร มีวาทะว่ากำจัดแล้ว” ก็นิมนต์เธอด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารมากยิ่งขึ้น

ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนื้ว่า “กุลบุตรผู้มีศรัทธาจะประสบบุญเป็นอันมากก็เพราะปัจจัย ๓ อย่างพร้อมหน้ากัน คือ กุลบุตรผู้มีศรัทธาจะประสบบุญเป็นอันมากเพราะมีศรัทธาพร้อมหน้า ๑ เพราะมีไทยธรรมพร้อมหน้า ๑ เพราะมีทักขิไณยบุคคลพร้อมหน้า ๑ ท่านทั้งหลายก็มีศรัทธานี้อยู่ ไทยธรรมก็มีอยู่พร้อม ทั้งอาตมภาพก็เป็นปฏิคาหก ถ้าอาตมภาพจักไม่รับ ด้วยเหตุที่อาตมภาพไม่รับ ท่านทั้งหลายก็จักเสื่อมบุญ อาตมภาพไม่มีความประสงค์ ด้วยปัจจัยนี้ ก็แต่ว่าอาตมภาพจักรับเพื่ออนุเคราะห์ท่านทั้งหลาย” ภิกษุนั้นมุ่งที่จะให้ได้มากจึงรับจีวรมาก รับบิณฑบาตมาก รับเสนาสนะมาก รับคิลานปัจจัยเภสัชบริขารมาก การขมวดคิ้ว

การสยิ้วหน้า ความหลอกลวง กิริยาที่หลอกลวง ความเป็นผู้หลอกลวงเห็นปานนี้ เรียกว่าเรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการซ่องเสพปัจจัยเรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับอิริยาบถเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระศาสนานี้มีความปรารถนาเลวทราม ถูกความปรารถนาครอบงำแล้ว ประสงค์จะให้เขาสรรเสริญ ดำริว่า “ผู้คนจะสรรเสริญเราโดยอิริยาบถอย่างนี้” จึงสำรวมเดิน สำรวมยืน สำรวมนั่ง สำรวมนอน วางท่าเดิน วางท่ายืน วางท่านั่ง วางท่านอน เดินเหมือนมีสมาธิ ยืนเหมือนมีสมาธิ นั่งเหมือนมีสมาธิ นอนเหมือนมีสมาธิ เป็นเหมือนดังเข้าฌานต่อหน้าพวกมนุษย์ การตั้งท่า การวางท่า การสำรวมอิริยาบถ การขมวดคิ้ว การสยิ้วหน้า ความหลอกลวง

กิริยาที่หลอกลวง ความเป็นผู้หลอกลวงเห็นปานนี้ เรียกว่า เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับอิริยาบถเรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการพูดอ้อมค้อมเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระศาสนานี้มีความปรารถนาเลวทราม ถูกความปรารถนาครอบงำแล้ว ประสงค์จะให้เขาสรรเสริญ ดำริว่า “ผู้คนจะสรรเสริญเราด้วยการพูดอย่างนี้” จึงกล่าววาจาอิงอริยธรรม คือพูดว่า “สมณะที่ใช้จีวรเห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ สมณะที่ใช้บาตรเห็นปานนี้ ใช้ภาชนะโลหะเห็นปานนี้ ใช้ธมกรกเห็นปานนี้ ใช้ผ้ากรองนํ้าเห็นปานนี้ ใช้ลูกดาลเห็นปานนี้ ใช้

รองเท้าเห็นปานนี้ ใช้ประคดเอวเห็นปานนี้ ใช้สายโยคเห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่” และพูดว่า “สมณะที่มีพระอุปัชฌาย์เห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ สมณะที่มีพระอาจารย์เห็นปานนี้ ... มีพวกร่วมพระอุปัชฌาย์เห็นปานนี้ ... มีพวกร่วมพระอาจารย์เห็นปานนี้ ... มีพวกมีไมตรีกันเห็นปานนี้ ... มีมิตรที่เคยเห็นกันมาเห็นปานนี้ ... มีมิตรที่เคยคบกันมาเห็นปานนี้ ... มีสหายเห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่” และพูดว่า “สมณะที่อยู่ในวิหารเห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ ... ที่อยู่ในเพิงมุงแถบเดียวเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในปราสาทเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในเรือนโล้นเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในถํ้าเห็นปานนี้

... ที่อยู่ในกุฏิเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในเรือนยอดเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในป้อมเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในโรงเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในที่พักเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในโรงฉันเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในมณฑปเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ที่โคนต้นไม้เห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่”อนึ่ง ภิกษุผู้ก้มหน้ากว่าคนที่ก้มหน้า ผู้สยิ้วหน้ากว่าคนที่สยิ้วหน้า ผู้หลอกลวงกว่าคนที่หลอกลวง ผู้พูดมากกว่าคนที่พูดมาก ผู้ที่คนอื่นสรรเสริญตามปากของคน กล่าวถ้อยคำอันเกี่ยวด้วยโลกุตตรธรรมและพระนิพพานอันลึกซึ้ง ละเอียด ที่วิญญูชนปิดบังเช่นนั้นว่า “สมณะนี้ได้วิหารสมาบัดิอันสงบเห็นปานนี้” การขมวดคิ้ว การสยิ้วหน้า ความหลอกลวง กิริยาที่หลอกลวง ความเป็นผู้หลอกลวงเห็นปานนี้ เรียกว่าเรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการพูดอ้อมค้อม

เรื่องหลอกลวง ๓ อย่างนี้ อันบุคคลใดละ ตัดขาด สงบ ระงับแล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้น ตรัสเรียกว่าผู้ไม่หลอกลวง รวมความว่า ‘ผู้หลีกเร้น ไม่หลอกลวง’

{๓๙๘} คำว่า ผู้ไม่ทะเยอทะยาน ไม่ตระหนี่ ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่าความทะเยอทะยาน ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... อภิชฌา อกุศลมูล คือโลภะ

ความทะเยอทะยานนั้นอันบุคคลใด ละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้น ตรัสเรียกว่าผู้ไม่ทะเยอทะยาน ผู้ไม่ทะเยอทะยานนั้นไม่อยากได้ ไม่ยินดี ไม่ปรารถนา ไม่ชอบใจรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล หมู่ คณะ อาวาส ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ บิญจโวการภพ อดีต อนาคต ปัจจุบัน รูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้ทราบ และธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง รวมความว่า ‘ผู้ไม่ทะเยอทะยาน’

ว่าด้วยความตระหนี่ ๕ อย่าง

คำว่า ผู้ไม่ตระหนี่ ความว่า ความตระหนี่มี ๕ อย่าง คือ

(๑) อาวาสมัจฉริยะ ความตระหนี่ที่อยู่

(๒) กุลมัจฉริยะ ความตระหนี่ตระกูล

(๓) ลาภมัจฉริยะ ความตระหนี่ลาภ

(๔) วัณณมัจฉริยะ ความตระหนี่วรรณะ

(๕) ธัมมมัจฉริยะ ความตระหนี่ธรรม

ความตระหนี่ กิริยาที่ตระหนี่ ความเป็นผู้ตระหนี่ ความเป็นผู้ปรารถนาต่างๆ ความเหนียวแน่น ความเป็นผู้มีจิตหดหู่เจ็บร้อนในการให้ ความที่จิตอันใคร ๆ ยึดไม่ได้เห็นปานนี้ นี้เรียกว่าความตระหนี่

อีกนัยหนึ่ง ความตระหนี่ขันธ์ก็ดี ความตระหนี่ธาตุก็ดี ความตระหนี่อายตนะก็ดี นี้เรียกว่าความตระหนี่ ความมุ่งจะเอา ก็เรียกว่าความตระหนี่

ความตระหนี่นั้นอันบุคคลใด ละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้นตรัสเรียกว่า ผู้ไม่ตระหนี่ รวมความว่า ‘ผู้ไม่ทะเยอทะยาน ไม่ตระหนี่’

ว่าด้วยความคะนอง ๓ อย่าง

{๓๙๙} หัวข้อว่า ผู้ไม่คะนอง ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความคะนอง ได้แก่ ความคะนอง ๓ อย่าง คือ (๑) ความคะนองทางกาย (๒) ความคะนองทางวาจา (๓) ความคะนองทางใจ

ความคะนองทางกายเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้อยู่ ในหมู่สงฆ์ก็ดี อยู่ในคณะก็ดี อยู่ในโรงฉันก็ดี อยู่ในเรือนไฟก็ดี อยู่ที่ท่านํ้าก็ดี กำลังเข้าไปสู่ละแวกบ้านก็ดี เข้าไป่สู่ละแวกบ้านแล้วก็ดี ก็แสดงความคะนองทางกาย

ภิกษุอยู่ในหมู่สงฆ์แสดงความคะนองทางกายอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้อยู่ในหมู่สงฆ์ไม่ทำความยำเกรง ยืนเบียดภิกษุที่เป็นเถระบ้าง นั่งเบียดภิกษุที่เป็นเถระบ้าง ยืนบังบ้าง นั่งบังบ้าง นั่งบนอาสนะที่สูงบ้าง นั่งคลุมศีรษะบ้าง ยืนพูดบ้าง แกว่งแขนพูดบ้าง ภิกษุอยู่ในหมู่สงฆ์แสดงความคะนองทางกายอย่างนี้

ภิกษุอยู่ในคณะแสดงความคะนองทางกายอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้อยู่ในคณะ ไม่ทำความยำเกรง เมื่อภิกษุที่เป็นเถระไม่สวมรองเท้าจงกรมอยู่ ก็สวมรองเท้าจงกรม เมื่อภิกษุที่เป็นเถระจงกรมอยู่ในที่จงกรมตํ่า ก็จงกรมในที่จงกรมสูง เมื่อภิกษุที่เป็นเถระจงกรมอยู่บนพื้นดิน ก็จงกรมบนที่จงกรม ยืนเบียดบ้าง นั่งเบียดบ้าง ยืนบังบ้าง นั่งบังบ้าง นั่งบนอาสนะที่สูงบ้าง นั่งคลุมศีรษะบ้าง ยืนพูดบ้าง แกว่งแขนพูดบ้าง ภิกษุอยู่ในคณะแสดงความคะนองทางกายอย่างนี้

ภิกษุอยู่ในโรงฉันแสดงความคะนองทางกายอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้อยู่ในโรงฉัน ไม่ทำความยำเกรง นั่งแทรกแซงภิกษุที่เป็นเถระบ้าง นั่งกีดกันอาสนะภิกษุที่เป็นนวกะบ้าง ยืนเบียดบ้าง นั่งเบียดบ้าง ยืนบังบ้าง นั่งบังบ้าง นั่งบนอาสนะที่สูงบ้าง นั่งคลุมศีรษะบ้าง ยืนพูดบ้าง แกว่งแขนพูดบ้าง ภิกษุอยู่ในโรงฉันแสดงความคะนองทางกายอย่างนี้ภิกษุอยู่ในเรือนไฟแสดงความคะนองทางกายอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้อยู่ในเรือนไฟ ไม่ทำความยำเกรง ยืนเบียดภิกษุที่เป็นเถระบ้าง นั่งเบียดภิกษุที่เป็นเถระบ้าง ยืนบังบ้าง นั่งบังบ้าง นั่งบนอาสนะที่สูงบ้าง ไม่บอกก่อนแล้วใส่ฟืนบ้าง

ไม่บอกก่อนแล้วปิดประตูบ้าง ภิกษุอยู่ในเรือนไฟแสดงความคะนองทางกายอย่างนี้ภิกษุอยู่ที่ท่านํ้าแสดงความคะนองทางกายอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้อยู่ที่ท่านํ้า ไม่ทำความยำเกรง ลงเบียดภิกษุที่เป็นเถระบ้าง ลงข้างหน้าบ้าง อาบเบียดบ้าง อาบข้างหน้าบ้าง อาบเหนือน้ำบ้าง ขึ้นเบียดบ้าง ขึ้นข้างหน้าบ้าง ขึ้นข้างเหนือน้ำบ้าง ภิกษุอยู่ที่ท่าน้ำแสดงความคะนองทางกายอย่างนี้ภิกษุกำลังเข้าไปสู่ละแวกบ้านแสดงความคะนองทางกายอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้กำลังเข้าไปสู่ละแวกบ้าน ไม่ทำความยำเกรง เดินเบียดภิกษุที่เป็นเถระบ้าง เดินข้างหน้าบ้าง เดินขึ้นหน้าภิกษุที่เป็นเถระบ้าง ภิกษุกำลังเข้าไปสู่ละแวกบ้านแสดงความคะนองทางกายอย่างนี้ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้านแลัวแสดงความคะนองทางกายอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เข้าไปสู่ละแวกบ้านแล้ว เมื่อเขาบอกว่า “อย่าเข้าไป พระคุณเจ้า” ก็เข้าไป เมื่อเขาบอกว่า “อย่ายืน พระคุณเจ้า” ก็ยืน

เมื่อเขาบอกว่า “อย่านั่ง พระคุณเจ้า” ก็นั่ง เข้าไปสู่ที่ไม่ควรบ้าง ยืนในที่ไม่ควรบ้าง นั่งในที่ไม่ควรบ้าง ผลุนผลันเข้าไปในห้องเล็กซึ่งเป็นที่ลับ ปิดบังของตระกูล อันเป็นที่ที่หญิงของตระกูล ธิดาของตระกูล สะใภ้ของตระกูล กุมารีของตระกูลนั่งกันอยู่บ้าง จับศีรษะเด็กบ้าง ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้านแล้วแสดงความคะนองทางกายอย่างนี้ นี้ชื่อว่า ความคะนองทางกายความคะนองทางวาจาเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ อยู่ในหมู่สงฆ์ก็ดี อยู่ในหมู่คณะก็ดี เข้าไปสู่ละแวกบ้านแล้วก็ดี ย่อมแสดงความคะนองทางวาจา

ภิกษุอยู่ในหมู่สงฆ์แสดงความคะนองทางวาจาอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้อยู่ในหมู่สงฆ์ ไม่ทำความยำเกรง ไม่บอกภิกษุที่เป็นเถระก่อน หรือภิกษุที่เป็นเถระยังไม่ได้นิมนต์ ก็แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในอาราม แก้ปัญหาเอง สวดปาติโมกข์เอง ยืนพูดบ้าง แกว่งแขนพูดบ้าง ภิกษุอยู่ในหมู่สงฆ์แสดงความคะนองทางวาจาอย่างนี้ภิกษุอยู่ในหมู่คณะแสดงความคะนองทางวาจาอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้อยู่ในหมู่คณะ ไม่ทำความยำเกรง ไม่บอกภิกษุที่เป็นเถระก่อน หรือภิกษุที่เป็นเถระยังไม่ได้นิมนต์ ก็แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในอาราม แก้ปัญหาเอง ยืนพูดบ้าง แกว่งแขนพูดบ้าง แสดงธรรมแก่ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลายที่อยู่ในอาราม แก้ปัญหาเอง ยืนพูดบ้าง แกว่งแขนพูดบ้าง ภิกษุอยู่ในหมู่คณะแสดงความคะนองทางวาจาอย่างนี้ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้านแล้วแสดงความคะนองทางวาจาอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เข้าไปสู่ละแวกบ้านแล้ว พูดกะสตรีบ้าง กะกุมารีบ้าง พูดฟุ้งไปว่า “ดูก่อนแม่หญิงชื่อนี้ แม่หญิงนามสกุลนี้ มีอะไร

บ้างไหม ข้าวต้มมีไหม ข้าวสวยมีไหม ของควรเคี้ยวมีไหม พวกเราจักดื่มอะไร จักฉันอะไร จักเคี้ยวอะไร อะไรมีบ้าง หรือพวกเธอจักให้อะไรแก่เราบ้าง” ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้านแล้วแสดงความคะนองทางวาจาอย่างนี้ นี้ชื่อว่าความคะนองทางวาจา

ความคะนองทางใจเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้มิได้ออกบวชจากตระกูลสูง ก็มีจิตวางตนเหมือนกับภิกษุที่ออกบวชจากตระกูลสูง มิได้ออกบวชจากตระกูลใหญ่ ก็มีจิตวางตนเหมือนกับภิกษุที่ออกบวชจากตระกูลใหญ่ มิได้ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติมาก ก็มีจิตวางตนเหมือนกับภิกษุที่ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติมาก มิได้ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติยิิ่งใหญ่ ก็มีจิตวางตนเหมือนกับภิกษุที่ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติยิ่งใหญ่ มิใช่เป็นผู้ทรงจำพระสูตร ก็มีจิตวางตนเหมือนกับภิกษุผู้ทรงจำพระสูตร มิใช่เป็นผู้ทรงพระวินัย ... มิใช่เป็นพระธรรมกถึก ... มิใช่เป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร ... มิใช่เป็นผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร

... มิใช่เป็นผู้นุ่งห่มผ้าบังสุกุลเป็นวัตร ... มิใช่เป็นผู้ถือทรงไตรจีวรเป็นวัตร ... มิใช่เป็นผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกเป็นวัตร ... มิใช่เป็นผู้ถือไม่ฉันภัตภายหลังเป็นวัตร ... มิใช่เป็นผู้ถือไม่นอนเป็นวัตร ... มิใช่เป็นผู้ถืออยู่ในเสนาสนะตามที่เขาจัดให้เป็นวัตร ... มิใช่เป็นผู้ได้ปฐมฌาน ก็มีจิตวางตนเหมือนอับภิกษุที่ได้ปฐมฌาน...มิใช่เป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ก็มีจิตวางตนเหมือนอับภิกษุที่ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ นี้ชื่อว่าความคะนองทางใจความคะนอง ๓ ประการนี้ผู้ใดละ ตัดขาด สงบ ระงับแล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ ผู้นั้นตรัสเรียกว่า ผู้ไม่คะนอง รวมความว่า ‘ผู้ไม่คะนอง’

ว่าด้วยผู้น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

{๔๐๐} คำว่า ผู้ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ ความว่า บุคคลผู้เป็นที่น่ารังเกียจก็มี ผู้ไม่เป็นที่น่ารังเกียจก็มี

ก็บุคคลผู้เป็นที่น่ารังเกียจเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนทุศีล มีบาปธรรม มีความประพฤติไม่สะอาด นึกถึงได้ด้วยความรังเกียจ มีการงานอันปกปิด มิใช่สมณะแต่ก็ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ มิใช่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ปฏิญาณว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นผู้เน่าภายใน มีจิตชุ่มด้วยราคะ เป็นประดุจกองขยะ บุคคลนี้ตรัสเรียกว่า ผู้เป็นที่น่ารังเกียจอีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้มักโกรธ มีความแค้นเคืองมาก ถูกใครว่านิดหน่อยก็ขัดใจ โกรธเคือง มุ่งร้าย ปองร้าย แสดงความโกรธ ความขัดเคือง ความไม่พอใจ บุคคลนี้ตรัสเรียกว่า ผู้เป็นที่น่ารังเกียจ

อีกนัยหนึ่ง บุคคลเป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธ ลบหลู่ ตีเสมอ ริษยา ตระหนี่ โอ้อวด มีมายา เป็นผู้กระด้าง ถือตัวจัด มีความปรารถนาเลวทราม มีความเห็นผิด ถือแต่ความเห็นของตน ถือรั้น สลัดทิ้งความเห็นยาก บุคคลนี้ตรัสเรียกว่าผู้เป็นที่น่ารังเกียจ

ก็บุคคลผู้ไม่เป็นที่น่ารังเกียจเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร เห็นภัยในโทษทั้งหลายแม้มีเพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาทั้งหลาย บุคคลนี้ตรัสเรียกว่า ผู้ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ

อีกนัยหนึ่ง บุคคลไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่มีความแค้นเคืองมาก แม้ถูกใครว่ารุนแรงก็ไม่ขัดใจ ไม่โกรธเคือง ไม่มุ่งร้าย ไม่ปองร้าย ไม่แสดงความโกรธ ความขัดเคือง ความไม่พอใจออกมา บุคคลนี้ตรัสเรียกว่า ผู้ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ

อีกนัยหนึ่ง บุคคลเป็นผู้ไม่มักโกรธ ไม่ผูกโกรธ ไม่ลบหลู่ ไม่ตีเสมอ ไม่ริษยา ไม่ตระหนี่ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่กระด้าง ไม่ถือตัวจัด ไม่มีความปรารถนาเลวทราม ไม่มีความเห็นผิดไม่ถือแต่ความเห็นของตน ไม่ถือรั้นสลัดทิ้งความเห็นง่าย บุคคลนี้ตรัสเรียกว่า ผู้ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ อริยบุคคลทั้งหมดรวมทั้งกัลยาณปุถุชนตรัสเรียกว่า ผู้ไม่เป็นที่น่ารังเกียจรวมความว่า ‘ผู้ไม่คะนอง ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ’

ว่าด้วยผู้ส่อเสียด

{๔๐๑} หัวข้อว่า ไม่ประกอบการส่อเสียด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความส่อเสียด ความว่า บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีวาจาส่อเสียด คือ ฟังความจากข้างนี้แล้วไปบอกข้างโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วมาบอกข้างนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น เป็นผู้ทำลายคนที่พร้อมเพรียงกันบ้าง สนับสนุนคนที่แตกกันแล้วบ้าง ชอบผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน ยินดีผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน เพลิดเพลินผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน เป็นผู้กล่าววาจาที่ทำความเป็นพรรคพวกกัน นี้ตรัสเรียกว่า ความส่อเสียดอีกนัยหนึ่ง บุคคลย่อมนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รัก (๒) ด้วยประสงค์ให้เขาแตกกัน

บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างไร คือ บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างนี้ว่า “เราจักเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ เป็นผู้คุ้นเคย เป็นผู้สนิทสนม เป็นเพื่อนที่มีใจดีของบุคคลนี้” บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างนี้

บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างไร คือ บุคคลมีความประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างนี้ว่า “ทำอย่างไรหนอ คนเหล่านี้จึงจะต่างกัน แยกกัน เป็นพรรคพวกกัน เป็นสองเหล่า สองพวก สองฝ่าย

ทำอย่างไรคนเหล่านี้จึงจะแตกกัน ไม่ปรองดองกัน อยู่ลำบาก ไม่ผาสุก” บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างนี้

ความส่อเสียดนี้บุคคลใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้นชื่อว่าไม่ประกอบ คือ ไม่ขวนขวาย ไม่สนใจ ไม่ใฝ่ใจความส่อเสียด รวมความว่า ‘ไม่ประกอบ การส่อเสียด’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าผู้ใดเป็นผู้หลีกเร้น ไม่หลอกลวง ไม่ทะเยอทะยาน ไม่ตระหนี่ ไม่คะนอง ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ ไม่ประกอบการส่อเสียด ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

{๔๐๒} [๘๘] (พระผู้มีพวะภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้ใดเป็นผู้ไม่ยินดีในสิ่งที่น่ายินดี ไม่ประกอบในความถือตัวจัด เป็นผู้ละเอียดอ่อน มีปฏิภาณ ไม่เชื่อต่อใคร ๆ ไม่ต้องคลายกำหนัด ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

ว่าด้วยกามคุณ ๕

{๔๐๓} หัวข้อว่า บุคคลผู้ไม่ยินดีในสิ่งที่น่ายินดี มีอธิบายดังนี้

กามคุณ ๕ ตรัสเรียกว่า สิ่งที่น่ายินดี เพราะเหตุอะไร กามคุณ ๕ จึงตรัสเรียกว่า สิ่งที่น่ายินดี เพราะโดยส่วนมากเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมอยากได้ ยินดี ปรารถนา รักใคร่ พอใจกามคุณ ๕ เพราะเหตุนั้น กามคุณ ๕ จึงตรัสเรียกว่า สิ่งที่น่ายินดีสิ่งที่น่ายินดีคือตัณหานั้นอันชนเหล่าใดยังละไม่ได้แล้ว ความทะยานอยากในรูปย่อมไหล หลั่งไหล ซ่านไป เป็นไปทางจักษุของบุคคล

เหล่านั้น ความทะยานอยากในเสียงย่อมไหล หลั่งไหล ซ่านไป เป็นไปทางโสตะของบุคคลเหล่านั้น ความทะยานอยากในกลิ่นย่อมไหล หลั่งไหล ซ่านไป เป็นไปทางฆานะของบุคคลเหล่านั้น ความทะยานอยากในรส ย่อมไหล หลั่งไหล ซ่านไป เป็นไปทางชิวหาของบุคคลเหล่านั้น ความทะยานอยากในโผฏฐัพพะย่อมไหล หลั่งไหล ซ่านไป เป็นไปทางกายของบุคคลเหล่านั้น ความทะยานอยากในธรรมารมณ์ย่อมไหล หลั่งไหล ซ่านไป เป็นไปทางมโนของบุคคลเหล่านั้น

สิ่งที่น่ายินดีคือตัณหานั้นอันชนเหล่าใด ละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ ความทะยานอยากในรูปย่อมไม่ไหล ไม่หลั่งไหล ไม่ซ่านไป ไม่เป็นไปทางจักษุของบุคคลเหล่านั้น ความทะยานอยากในเสียงย่อมไม่ไหล ไม่หลั่งไหล ไม่ซ่านไป ไม่เป็นไปทางโสตะของบุคคลเหล่านั้น ความทะยานอยากในกลิ่นย่อมไม่ไหล ไม่หลั่งไหล ไม่ซ่านไป ไม่เป็นไปทางฆานะของบุคคลเหล่านั้น ความทะยานอยากในรสย่อมไม่ไหล ไม่หลั่งไหล ไม่ซ่านไป ไม่เป็นไปทางชิวหาของบุคคลเหล่านั้น ความทะยานอยากในโผฏฐัพพะย่อมไม่ไหล ไม่หลั่งไหล ไม่ซ่านไป ไม่เป็นไปทางกายของบุคคลเหล่านั้น ความทะยานอยากในธรรมารมณ์ย่อมไม่ไหล ไม่หลั่งไหล ไม่ซ่านไป ไม่เป็นไปทางมโนของบุคคลเหล่านั้น รวมความว่า ‘ผู้ไม่ยินดีในสิ่งที่น่ายินดี’

ว่าด้วยความถือตัวจัด

{๔๐๔} คำว่า ไม่ประกอบในความถือตัวจัด ความว่า ความถือตัวจัดเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมดูหมิ่นผู้อื่นโดยชาติบ้าง โดยโคตรบ้าง ... โดยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ความถือตัว กิริยาที่ถือตัว ความที่จิตถือตัว ความใฝ่สูง ความฟูขึ้น ความทะนงตัว ความยกตัว ความที่จิตใคร่สูงดุจธงเห็นปานนี้ เรียกว่าความถือตัวจัด ความถือตัวจัดนั้นอันบุคคลใด ละ

ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้นชื่อว่าไม่ประกอบ คือ ไม่ขวนขวาย ไม่ใส่ใจ ไม่สนใจในความถือตัวจัด รวมความว่า ‘ไม่ประกอบในความถือตัวจัด’{๔๐๕} คำว่า ผู้ละเอียดอ่อน มีปฏิภาณ ความว่า ชื่อว่า ผู้ละเอียดอ่อน เพราะประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ อริยมรรคมีองค์ ๘ อันละเอียดอ่อน

ว่าด้วยผู้มีปฏิภาณ ๓ ประเภท

{๔๐๖} คำว่า มีปฏิภาณ ความว่า บุคคลผู้มีปฏิภาณ ๓ ประเภท คือ

(๑) บุคคลมีปฏิภาณเพราะปริยัติ

(๒) บุคคลมีปฏิภาณเพราะปริปุจฉา

(๓) บุคคลมีปฏิภาณเพราะอธิคม

บุคคลมีปฏิภาณเพราะปริยัติเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในพระศาสนานี้ได้เล่าเรียนพระพุทธพจน์ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ ญาณของบุคคลนั้นย่อมแจ่มแจ้งเพราะอาศัยปริยัติ บุคคลนี้ชื่อว่า ผู้มีปฏิภาณเพราะปริยัติบุคคลมีปฏิภาณเพราะปริปุจฉาเป็นไฉน คือ บุคคลบางคน ในพระศาสนานี้เป็นผู้ไต่ถามในประโยชน์ของตนในประโยชน์ที่ควรรู้ในลักษณะ ในเหตุ ในฐานะและอฐานะ ญาณของบุคคลนั้นย่อมแจ่มแจ้งเพราะอาศัยการไต่ถามนั้น บุคคลนี้ชื่อว่า ผู้มีปฏิภาณเพราะปริปุจฉาบุคคลมีปฏิภาณเพราะอธิคมเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในพระศาสนานี้ เป็นผู้ได้บรรลุธรรมทั้งหลาย คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปฐาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชณงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ สามัญญผล ๔

ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ บุคคลนั้นรู้อรรถ รู้ธรรม รู้นิรุตติ เมื่อรู้อรรถ อรรถก็แจ่มแจ้ง เมื่อรู้ธรรม ธรรมก็แจ่มแจ้ง เมื่อรู้นิรุตติ นิรุตติก็แจ่มแจ้ง ญาณในอรรถธรรมและนิรุตติทั้ง ๓ นี้ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ผู้เข้าถึง เข้าถึงพร้อม เข้าไป เข้าไปพร้อม เข้าไปถึง เข้าไปถึงพร้อมประกอบแล้วด้วยปฏิภาณปฏิสัมภิทานี้ ผู้นั้นเรียกว่าผู้มีปฏิภาณ บุคคลใดไม่มีปริยัติ ไม่มีปริปุจฉา ไม่มีอธิคม ญาณอะไรเล่าจะแจ่มแจ้งแก่บุคคลนั้น รวมความว่า ‘ผู้ละเอียดอ่อน มีปฏิภาณ’

ว่าด้วยรู้ธรรมแล้วไม่ต้องเชื่อใครอีก

{๔๐๗} หัวข้อว่า ไม่เชื่อต่อใครๆ ไม่ต้องคลายกำหนด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่เชื่อต่อใคร ๆ ความว่า ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยตนเอง อันประจักษ์แก่ตนเอง ภิกษุนั้นย่อมไม่เชื่อต่อใคร ๆ อื่น ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม คือ ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยตนเอง อันประจักษ์แก่ตนเองว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง” ภิกษุนั้นย่อมไม่เชื่อต่อใคร ๆ อื่น ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยตนเอง อันประจักษ์แก่ตนเองว่า “สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร ... เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ ... เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ ... เพราะชาติดับ ชรา มรณะจึงดับ ... นี้ทุกข์ ... นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ... เหล่านี้อาสวะ ... นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ ... ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ... ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง ... ความเกิด ... ภิกษุนั้นย่อมไม่เชื่อต่อใคร ๆ อื่น ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม ความเกิด ความดับ คุณ โทษ อุบายเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ และความเกิด ความดับ คุณ โทษ อุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ... ความเกิด ความดับ

คุณ โทษ อุบายเครื่องสลัดออกแห่งมหาภูตรูป ๔ ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ภิกษุนั้น ย่อมไม่เชื่อต่อใครๆ อื่น ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม

สมจริงพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เธอเชื่อไหมว่า สัทธินทรีย์ที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมหลั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นเบื้องหน้า มีอมตะเป็นที่สุด ... ปัญญินทรีย์ที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมหยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นเบื้องหน้า มีอมตะเป็นที่สุด”

ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ข้าพระองค์ไม่ถึงความเชื่อต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า สัทธินทรีย์...ปัญญินทรีย์ที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมหยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นเบื้องหน้า มีอมตะเป็นที่สุด ด้วยว่าอมตะนั้นชนเหล่าใดยังไม่รู้ ไม่เห็น ไม่ทราบ ไม่ทำให้แจ้ง ไม่พิจารณาเห็นด้วยปัญญา ชนเหล่านั้นก็จะถึงความเชื่อต่อชนเหล่าอื่นในอมตะนั้นว่า สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์ที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมหยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นเบื้องหน้า มีอมตะเป็นที่สุด ก็แต่ว่าอมตะนั้นชนเหล่าใดรู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว พิจารณาเห็นแล้วด้วยปัญญา ชนเหล่านั้นย่อมหมดความเคลือบแคลงสงสัยในอมตะนั้นว่า สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์ที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมหยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นเบื้องหน้า มีอมตะเป็นที่สุดข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อมตะนี้ข้าพระองค์รู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว พิจารณาเห็นแล้วด้วยปัญญา ข้าพระองค์จึงหมดความเคลือบแคลงสงสัยในอมตะนั้นว่า สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์ที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมหยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นเบื้องหน้า มีอมตะ เป็นที่สุด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “สาธุ สาธุ สารีบุตร ด้วยว่าอมตะนั้น ชนเหล่าใดยังไม่รู้ ไม่เห็น ไม่ทราบ ไม่ทำให้แจ้ง ไม่พิจารณาเห็นด้วยปัญญา ชนเหล่านั้นก็จะถึงความเชื่อต่อชนเหล่าอื่นในอมตะนั้นว่า สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์ที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมหยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะ เป็นเบื้องหน้า มีอมตะเป็นที่สุด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า

นรชนใดเป็นผู้ไม่เชื่อง่าย รู้นิพพานที่ปัจจัย ๔ (กรรม จิต อุตุ และอาหาร) ปรุงแต่งไม่ได้ ตัดที่ต่อได้ ขจัดโอกาส ที่จะเกิดได้แล้ว คลายความหวังได้แล้ว นรชนนั้นแลเป็นบุรุษสูงสุด

ว่าด้วยผู้ไม่ต้องคลายกำหนัด

คำว่า ไม่ต้องคลายกำหนัด ความว่า พาลปุถุชนทั้งหมดย่อมกำหนัด พระเสขะ ๗ ประเภท รวมทั้งกัลยาณปุถุชน ย่อมคลายกำหนัด พระอรหันต์ย่อมไม่กำหนัด ทั้งไม่ต้องคลายกำหนัด พระอรหันต์นั้นชื่อว่าเป็นผู้งดเว้นเพราะสิ้นราคะ ปราศจากราคะ สิ้นโทสะ ปราศจากโทสะ สิ้นโมหะ ปราศจากโมหะแล้ว พระอรหันต์นั้นอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ประพฤติจรณธรรมแล้ว ... ไม่มีภพใหม่อีกต่อไป รวมความว่า ‘ไม่เชื่อต่อใคร ๆ ไม่ต้องคลายกำหนัด’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้ใดเป็นผู้ไม่ยินดีในสิ่งที่น่ายินดี ไม่ประกอบในความถือตัวจัด เป็นผู้ละเอียดอ่อน มีปฏิภาณ ไม่เชื่อต่อใคร ๆ ไม่ต้องคลายกำหนัด ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

{๔๐๘} [๘๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้ใดไม่ศึกษาเพราะต้องการได้ลาภ ไม่โกรธเพราะไม่ได้ ไม่พิโรธ และไม่ติดใจด้วยตัณหาในรส ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

ว่าด้วยศึกษาเพราะอยากได้ลาภ

{๔๐๙} หัวข้อว่า ผู้ใดไม่ศึกษาเพราะต้องการได้ลาภ ไม่โกรธเพราะไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

บุคคลย่อมศึกษาเพราะอยากได้ลาภอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นภิกษุผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า “เพราะเหตุไรหนอ ท่านผู้นี้จึงได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร” เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า “ท่านผู้นี้แลเป็นผู้ทรงจำพระสูตร ด้วยเหตุนั้น ท่านผู้นี้จึงได้จีวร บิณฑบาตเสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร” เธอหวังได้ลาภ จึงเล่าเรียนพระสูตร เพราะเหตุแห่งลาภ เพราะปัจจัยแห่งลาภ เพราะการณ์แห่งลาภ เพราะความบังเกิดแห่งลาภ ภิกษุย่อมศึกษาเพราะอยากได้ลาภอย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง ภิกษุเห็นภิกษุผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า “เพราะเหตุไรหนอ

ท่านผู้นี้จึงได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร” เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า “ท่านผู้นี้แลเป็นผู้ทรงจำพระวินัย ... ท่านผู้นี้เป็นผู้ทรงจำพระอภิธรรม ด้วยเหตุนั้น ท่านผู้นี้จึงได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร” เธอหวังได้ลาภ จึงเล่าเรียนพระอภิธรรมเพราะเหตุแห่งลาภ เพราะลาภเป็นปัจจัย เพราะลาภเป็นการณ์ และเพราะความบังเกิดแห่งลาภ ภิกษุย่อมศึกษาเพราะความอยากได้ลาภอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเห็นภิกษุผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร” เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า “เพราะเหตุไรหนอ ท่านผู้นี้จึงได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร” เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า “ท่านผู้นี้เป็นผู้ถือการอยู่บ้าเป็นวัตร ... ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ... ถือทรงผ้าบังสุกลเป็นวัตร ... ถือทรงไตรจีวรเป็นวัตร ... ถือการเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอกเป็นวัตร ... ถือไม่ฉันภัตในหนหลังเป็นวัตร ... ถือการนั่งเป็นวัตร ... ถือการอยู่ในเสนาสนะตามที่เขาจัดให้เป็นวัตร ด้วยเหตุนั้น ท่านผู้นี้จึงได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร” เธอหวังได้ลาภ

จึงเป็นผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตร ... เป็นผู้ถือการอยู่ในเสนาสนะตามที่เขาจัดให้เป็นวัตรเพราะเหตุแห่งลาภ เพราะลาภเป็นปัจจัย เพราะลาภเป็นการณ์ และเพราะความบังเภิดแห่งลาภ ภิกษุย่อมศึกษาเพราะความอยากได้ลาภอย่างนี้บ้างภิกษุไม่ศึกษาเพราะอยากได้ลาภอย่างไร คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่ศึกษาเพราะเหตุแห่งลาภ ไม่ศึกษาเพราะลาภเป็นปัจจัย ไม่ศึกษาเพราะลาภเป็นการณ์ ไม่ศึกษาเพราะความบังเกิดแห่งลาภ ไม่หวังได้ลาภย่อมเล่าเรียนพระสูตร ย่อมเล่าเรียนพระวินัย ย่อมเล่าเรียนพระอภิธรรม เพื่อฝึกตน เพื่อสงบตน เพื่อต้องการให้ตนปรินิพพานอย่างเดียวเท่านั้น ภิกษุไม่ศึกษาเพราะอยากได้ลาภอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุไม่ศึกษาเพราะเหตุแห่งลาภ ไม่ศึกษาเพราะลาภเป็นปัจจัย ไม่ศึกษาเพราะลาภเป็นการณ์ ไม่ศึกษาเพราะความบังเกิดแห่งลาภ ไม่หวังได้ลาภ ย่อมเป็นผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตร ... ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ... ถือทรงผ้าบังสุกุลเป็นวัตร ... ถือทรงไตรจีวรเป็นวัตร ... ถือการเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอกเป็นวัตร ... ถือไม่ฉันภัตในหนหลังเป็นวัตร ... ถือการนั่งเป็นวัตร ... ถือการอยู่ในเสนาสนะตามที่เขาจัดให้เป็นวัตร เพราะอาศัยความปรารถนาน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลากิเลส ความสงัด ความเป็นผู้มีความต้องการด้วยกุศลนี้แต่อย่างเดียวเท่านั้น ภิกษุไม่ศึกษาเพราะอยากได้ลาภอย่างนี้บ้าง รวมความว่า ไม่ศึกษาเพราะอยากได้ลาภ’

ว่าด้วยโกรธเพราะไม่ได้

{๔๑๐} หัวข้อว่า ไม่โกรธเพราะการไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

บุคคลย่อมโกรธเพราะไม่ได้อย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ย่อมโกรธ คือแค้นเคือง แค้นใจ แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมาว่า “เราไม่ได้ตระกูล ไม่ได้หมู่คณะ ไม่ได้อาวาส ไม่ได้ลาภ ไม่ได้ยศ ไม่ได้สรรเสริญ ไม่ได้สุข ไม่ได้จีวร ไม่ได้บิณฑบาต ไม่ได้เสนาสนะ ไม่ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ไม่ได้บุคคลเป็นคิลานุปัฏฐาก เราไม่มีใครรู้จัก” บุคคลย่อมโกรธเพราะการไม่ได้อย่างนี้

บุคคลย่อมไม่โกรธเพราะไม่ได้อย่างไร คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมไม่โกรธ ไม่แค้นเคือง ไม่แค้นใจ ไม่แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมาว่า “เราไม่ได้ตระกูล ไม่ได้หมู่คณะ ไม่ได้อาวาส ไม่ได้ลาภ ไม่ได้ยศ ไม่ได้สรรเสริญ ไม่ได้สุข ไม่ได้จีวร ไม่ได้บิณฑบาต ไม่ได้เสนาสนะ ไม่ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ไม่ได้บุคคลเป็นคิลานุปัฏฐาก

เราไม่มีใครรู้จัก” บุคคลย่อมไม่โกรธเพราะการไม่ได้อย่างนี้ รวมความว่า ‘ไม่ศึกษาเพราะอยากได้ลาภ ไม่โกรธเพราะไม่ได้’

ว่าด้วยความพิโรธ

{๔๑๑} หัวข้อว่า ไม่พิโรธ และไม่ติดใจด้วยตัณหาในรส มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความพิโรธ ได้แก่ ความปองร้าย ความมุ่งร้าย ความเคือง ความขุ่นเคือง ความแค้นเคือง ความแค้นใจ ความชัง ความชิงชัง ความชังเสมอ ความพยาบาทแห่งจิต ความประทุษร้ายในใจ ความโกรธ กิริยาที่โกรธ ความเป็นผู้โกรธ ความชัง กิริยาที่ชัง ความเป็นผู้ชัง ความพยาบาท กิริยาที่พยาบาท ความเป็นผู้พยาบาท ความพิโรธ ความพิโรธตอบ ความเป็นผู้ดุร้าย ความเป็นผู้กระด้าง ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต นี้เรียกว่าความพิโรธ ความพิโรธนั้นอันบุคคลใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้นเรียกว่า ผู้ไม่พิโรธคำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

คำว่า รส ได้แก่ รสเกิดแต่ราก รสเกิดแต่ลำต้น รสเกิดแต่เปลือก รสเกิดแต่ใบ รสเกิดแต่ดอก รสเกิดแต่ผล รสเปรี้ยว รสหวาน รสขม รสเผ็ดร้อน รสเค็ม รสปร่า รสเผื่อน รสฝาด รสอร่อย รสไม่อร่อย รสเย็น รสร้อน

มีสมณพราหมณ์บางพวกติดใจในรส สมณพราหมณ์พวกนั้นเที่ยวแสวงหารสอันเลิศด้วยปลายลิ้น ได้รสเปรี้ยวแล้วก็แสวงหารสไม่เปรี้ยว ได้รสไม่เปรี้ยวแล้วก็แสวงหารสเปรี้ยว ได้รสหวานแล้วก็แสวงหารสไม่หวาน ได้รสไม่หวานแล้วก็แสวงหารสหวาน ได้รสขมแล้วก็แสวงหารสไม่ขม

ได้รสไม่ขมแล้วกแสวงหารสขม ได้รสเผ็ดร้อนแล้วก็แสวงหารสไม่เผ็ดร้อน ได้รสไม่เผ็ดร้อนแล้วก็แสวงหารสเผ็ดร้อน ได้รสเค็มแล้วก็แสวงหารสไม่เค็ม ได้รสไม่เค็มแล้วก็แสวงหารสเค็ม ได้รสปร่าแล้วก็แสวงหารสไม่ปร่า ได้รสไม่ปร่าแล้วก็แสวงหารสปร่า ได้รสเฝื่อนแล้วก็แสวงหารสฝาด ได้รสฝาดแล้วก็แสวงหารสเฝื่อน ได้รสอร่อยแล้วก็แสวงหารสไม่อร่อย ได้รสไม่อร่อยแล้วก็แสวงหารสอร่อย ได้รสเย็นแล้วก็แสวงหารสร้อน ได้รสร้อนแล้วก็แสวงหารสเย็น สมณพราหมณ์พวกนั้นได้รสใด ๆ แล้วย่อมไม่ยินดีด้วยรสนั้น ๆ ย่อมแสวงหารสอื่น ๆ อีก เป็นผู้กำหนัด ปรารถนา ยินดี สยบ ติดใจ ลุ่มหลง ข้องเกี่ยว พัวพันในรสที่ชอบใจ

ตัณหาในรสอันบุคคลใดละตัดขาด สงบระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้นพิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อความผ่องใส เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอิริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุกจักมีแก่เราด้วยประการฉะนี้’คนทาแผลก็เพื่อจะปลูกผิว คนหยอดนํ้ามันเพลาเกรียนก็เพื่อจะขนภาระ คนกินเนื้อบุตรเป็นอาหารก็เพื่อจะออกจากทางกันดารอย่างเดียวเท่านั้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อความผ่องใส เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอิริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุกจักมีแก่เราด้วยประการฉะนี้’

ย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นซึ่งรสตัณหา ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง เป็นผู้งดเว้น เว้นขาด ออก สลัด พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้องด้วยรสตัณหา เป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘ไม่พิโรธ และไม่ติดใจด้วยตัณหาในรส’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้ใดไม่ศึกษาเพราะต้องการได้ลาภ ไม่โกรธเพราะไม่ได้ ไม่พิโรธ และไม่ติดใจด้วยตัณหาในรส ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

{๔๑๒} [๙๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้ใดเป็นผู้วางเฉย มีสติทุกเมื่อ ไม่สำคัญตนว่าเสมอเขา ไม่สำคัญตนว่าดีกว่าเขา ไม่สำคัญตนว่าด้อยกว่าเขา ผู้นั้นยอมไม่มีกิเลสที่ทำให้ฟูขึ้น ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

ว่าด้วยอุเบกขามีองค์ ๖

{๔๑๓} หัวข้อว่า เป็นผู้วางเฉย มีสติทุกเมื่อ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เป็นผู้วางเฉย ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยอุเบกขาอันมีองค์ ๖ คือ เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่ดีใจ ไม่เสียใจ วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่ดีใจ ไม่เสียใจ วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ เห็นรูปที่ชอบใจด้วยจักษุแล้ว ย่อมไม่ติดใจ ไม่ยินดี ไม่ให้ราคะเกิด กายของบุคคลนั้นตั้งมั่น จิตก็ตั้งมั่น

ดำรงดีอยู่ในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว ทั้งเห็นรูปที่ไม่ชอบใจด้วยจักษุแล้วก็ไม่เสียใจ ไม่มีจิตขัดเคือง ไม่หดหู่ ไม่พยาบาท กายของบุคคลนั้นตั้งมั่น จิตก็ตั้งมั่น ดำรงดีอยู่ในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว ได้ยินเสียงที่ชอบใจด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นที่ชอบใจด้วยฆานะ ... ลิ้มรสที่ชอบใจด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะที่ชอบใจด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ที่ชอบใจด้วยมโนแล้ว ย่อมไม่ติดใจ ไม่ยินดี ไม่ให้ราคะเกิด กายของบุคคลนั้นตั้งมั่น จิตก็ตั้งมั่น ดำรงดีอย่ในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว ... ทั้งรู้แจ้งธรรมารมณ์ที่ไม่ชอบใจด้วยมโนแล้ว ก็ไม่เสียใจ ไม่มีจิตขัดเคือง ไม่หดหู่ ไม่พยาบาท กายของบุคคลนั้นตั้งมั่น จิตก็ตั้งมั่น ดำรงดีอยู่ในภายใน พ้นวิเศษดีแล้วเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว กายของบุคคลนั้นตั้งเฉยอยู่ในรูปทั้งที่ชอบใจและไม่ชอบใจ จิตก็ตั้งเฉย ดำรงดีอยู่ในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว ได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว กายของบุคคลนั้นตั้งเฉยอยู่ในธรรมารมณ์ทั้งที่ชอบใจและไม่ชอบใจ จิตก็ตั้งเฉย ดำรงอยู่ในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว

เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมไม่กำหนัดในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ไม่ขัดเคืองในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความขัดเคือง ไม่หลงในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความหลง ไม่โกรธในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความโกรธ ไม่เศร้าหมองในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความเศร้าหมอง ไม่มัวเมาในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความมัวเมา ได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมไม่กำหนัดในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ไม่ขัดเคืองในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความขัดเคือง ไม่หลงในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความหลง ไม่โกรธในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความโกรธ ไม่เศร้าหมองในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความเศร้าหมอง ไม่มัวเมาในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความมัวเมา

บุคคลนั้นเมื่อเห็นรูปก็สักแต่ว่าเห็น เมื่อได้ยินเสียงก็สักแต่ว่าได้ยิน เมื่อทราบกลิ่น รส โผฏฐัพพะ ก็สักแต่ว่าทราบ เมื่อรู้แจ้งธรรมารมณ์ก็สักแต่ว่ารู้แจ้ง ไม่ติดในรูปที่เห็น ไม่ติดในเสียงที่ได้ยิน ไม่ติดในกลิ่น รสและโผฏฐัพพะที่ทราบ ไม่ติดในธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง ไม่มีตัณหา อันตัณหาทิฏฐิไม่อาศัย ไม่พัวพัน พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้องในรูปที่เห็น ย่อมมีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ ไม่มีตัณหา อันตัณหาทิฏฐิไม่อาศัย ไม่พัวพัน พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้องในเสียงที่ได้ยิน ในกลิ่น รสและโผฏฐัพพะที่ทราบ ในธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง ย่อมมีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่พระอรหันต์ก็มีจักษุพร้อม ย่อมเห็นรูปด้วยจักษุ

แต่มิได้มีฉันทราคะ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว มีโสตะพร้อม ย่อมได้ยินเสียงด้วยโสตะ แต่มิได้มีฉันทราคะ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว มีฆานะพร้อม ย่อมสูดดมกลิ่นด้วยมานะ แต่มิได้มีฉันทราคะ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว มีชิวหา ย่อมลิ้มรสด้วยชิวหา แต่มิได้มีฉันทราคะ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว มีกายพร้อม ย่อมถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย แต่มิได้มีฉันทราคะ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว มีมโนพร้อม ย่อมรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโน แต่มิได้มีฉันทราคะ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้วจักษุเป็นธรรมชาติชอบรูป ยินดีในรูป ชื่นชมในรูป จักษุนั้นพระอรหันต์ฝึก คุ้มครอง รักษา สำรวมแล้ว และย่อมแสดงธรรมเพื่อความสำรวมจักษุนั้น โสตะเป็นธรรมชาติชอบเสียง ... ฆานะเป็นธรรมชาติชอบกลิ่น ... ชิวหาเป็นธรรมชาติชอบรส ... กายเป็นธรรมชาติชอบโผฏฐัพพะ มโนเป็นธรรมชาติชอบธรรมารมณ์ ยินดีในธรรมารมณ์ ชื่นชมในธรรมารมณ์ มโนนั้นพระอรหันต์ฝึก คุ้มครอง รักษา สำรวมแล้ว และแสดงธรรมเพื่อความสำรวมมโนนั้นสมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

คนทั้งหลายสามารถนำสัตว์พาหนะที่ฝึกแล้วเข้าไปในที่ชุมนุมชนได้ พระราชาย่อมทรงสัตว์พาหนะที่ฝึกแล้ว

ในหมู่มนุษย์ ผู้ที่ฝึกตนแล้ว อดทนถ้อยคำที่กล่าวล่วงเกินได้ เป็นผู้ประเสริฐสุด

ม้าอัสดร ม้าอาชาไนย ม้าสินธพ และช้างใหญ่ที่เรียกว่า กุญชรที่ฝึกแล้ว เป็นสัตว์ประเสริฐ แต่บุคคลผู้ฝึกตนแล้ว ประเสริฐกว่าสัตว์พาหนะเหล่านั้นบุคคลจะไปยังทิศที่ยังไม่เคยไป ด้วยยานพาหนะเหล่านั้นเหมือนอย่างที่คนผู้ฝึกแล้วไปได้ด้วยตนที่ฝึก ที่ทรมานดีแล้ว หาได้ไม่ท่านเหล่านั้น (หมายถึงพระอรหันต์) ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะมานะ หลุดพ้นจากภพใหม่ บรรลุถึงอรหัตภูมิแล้ว ชนะเด็ดขาดแล้วในโลกผู้อบรมอินทรีย์ รู้แจ้งโลกคือเบญจขันธ์ทั้งของตนและผู้อื่นที่เป็นภายในและภายนอกในโลกทั้งปวง อบรมตนดีแล้ว รอเวลาสิ้นชีวิตอยู่เท่านั้น บัณฑิตเรียกว่าผู้ฝึกตนแล้วคำว่า เป็นผู้วางเฉย มีสติทุกเมื่อ ความว่า ทุกเมื่อ คือ ในกาลทั้งปวง ตลอดนิตยกาล ตลอดกาลยั่งยืน ... ในตอนวัยหลัง

คำว่า มีสติ คือ เป็นผู้มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เมื่อเจริญกายานุปัสสนาสติปัฏฐานในกายก็ชื่อว่ามีสติ เมื่อเจริญเวทนานุปัสสนาสติ

ปัฏฐานในเวทนาทั้งหลายก็ชื่อว่ามีสติ เมื่อเจริญจิตตานุปัสสนาสติปัฏฐานในจิตก็ชื่อว่ามีสติ เมื่อเจริญธรรมานุปัสสนาสติปัฏฐานในธรรมทั้งหลายก็ชื่อว่ามีสติ ... บุคคลนั้นตรัสเรียกว่า มีสติ รวมความว่า ‘เป็นผู้วางเฉยมีสติทุกเมื่อ’

ว่าด้วยมานะ

{๔๑๔} คำว่า ไม่สำคัญตนว่าเสมอเขา ความว่า ไม่ยังมานะให้เกิดโดยชาติบ้าง โดยโคตรบ้าง ... โดยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ว่า “เราเสมอเขา’’ รวมความว่า ‘ไม่สำคัญตนว่าเสมอเขา’

{๔๑๕} คำว่า ไม่สำคัญตนว่าดีกว่าเขา ไม่สำคัญว่าด้อยกว่าเขา ความว่า ไม่ให้เกิดความดูหมิ่นโดยชาติบ้าง โดยโคตรบ้าง ... โดยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งบ้างว่า “เราดีกว่าเขา” ไม่ให้เกิดความถือตัวโดยชาติบ้าง โดยโคตรบ้าง ... โดยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งบ้างว่า “เราด้อยกว่าเขา” รวมความว่า ‘ไม่สำคัญตนว่าดีกว่าเขา ไม่สำคัญตนว่าด้อยกว่าเขา’

ว่าด้วยกิเลสหนา ๗ ประการ

{๔๑๖} หัวข้อว่า ผู้นั้นย่อมไม่มีกิเลสที่ทำให้ฟูขึ้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้นั้น ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า กิเลสที่ทำให้ฟูขึ้น ได้แก่ กิเลสที่ทำให้ฟูขึ้น ๗ ประการ คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส และกรรม กิเลสที่ทำให้ฟูขึ้นเหล่านี้ย่อมไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ คือ เป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นละได้แล้ว ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘ผู้นั้นย่อมไม่มีกิเลสที่ทำให้ฟูขึ้น’ เพราะเหตุนั้น เพราะ<*>ผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้ใดเป็นผู้วางเฉย มีสติทุกเมื่อ ไม่สำคัญตนว่าเสมอเขา ไม่สำคัญตนว่าดีกว่าเขา ไม่สำคัญตนว่าด้อยกว่าเขา ในโลก ผู้นั้นย่อมไม่มีกิเลสที่ทำให้ฟูขึ้น ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

{๔๑๗} [๙๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้ใดไม่มีที่อาศัย เป็นผู้ไม่อาศัยธรรม เพราะรู้แล้วเป็นผู้ไม่มีตัณหาในภพและวิภพ ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

ว่าด้วยที่อาศัย

{๔๑๘} หัวข้อว่า ผู้ใดไม่มีที่อาศัย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ใด คือ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ที่อาศัย ได้แก่ ที่อาคัย ๒ ประการ คือ (๑) ที่อาศัยคือตัณหา (๒) ที่อาศัยคือทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าที่อาศัยคือตัณหา ... นี้ชื่อว่าที่อาศัยคือทิฏฐิ ผู้นั้นละที่อาศัยคือตัณหา สลัดทิ้งที่อาศัยคือทิฏฐิได้แล้ว เพราะละที่อาศัยคือตัณหา สลัดทิ้งที่อาศัยคือทิฏฐิได้แล้ว ที่อาศัยจึงไม่มี ไม่ปรากฏ หาไม่ได้แก่ผู้ใด คือ ที่อาศัยนั้นอันบุคคลใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘ผู้ใดไม่มีที่อาศัย’{๔๑๙} หัวข้อว่า เป็นผู้ไม่อาศัยธรรม เพราะรู้แล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า รู้แล้ว ความว่า รู้แล้ว คือ ทราบ พิจารณา เทียบเคียงให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจนแล้วว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สังขารทั้งปวง

เป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ... รู้แล้ว คือ ทราบ พิจารณา เทียบเคียงให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจนแล้วว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา”

คำว่า ไม่อาศัย ได้แก่ ที่อาศัย ๒ ประการ คือ (๑) ที่อาศัยคือตัณหา (๒) ที่อาศัยคือทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าที่อาศัยคือตัณหา ... นี้ชื่อว่าที่อาศัยคือทิฏฐิ ผู้ใดละที่อาศัยคือตัณหา สลัดทิ้งที่อาศัยคือทิฏฐิได้แล้ว เป็นผู้ไม่อาศัยจักษุ ไม่อาศัยโสตะ ไม่อาศัยฆานะ ไม่อาศัยชิวหา ไม่อาศัยกาย ไม่อาศัยมโน คือ ไม่อาศัย ไม่พัวพัน ไม่เข้าถึง ไม่ติดใจ ไม่น้อมใจไป ออก สละ พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้องรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ อาวาส... รูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน กลิ่น รส และโผฏฐัพพะที่ทราบ ธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง เป็นผู้มีจิตอันทำให้ปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ไม่อาศัยธรรมเพราะรู้แล้ว’

ว่าด้วยตัณหา

{๔๒๐} หัวข้อว่า เป็นผู้ไม่มีตัณหาในภพและวิภพ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

คำว่า ผู้ใด คือ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ในภพ คือ ในภวทิฏฐิ คำว่า ในวิภพ คือ ในวิภวทิฏฐิ

คำว่า ในภพ คือ ในสัสสตทิฏฐิ คำว่า ในวิภพ คือ ในอุจเฉททิฏฐิ

คำว่า ในภพ คือ ในภพต่อไป ในคติต่อไป ในอุบัติต่อไป ในปฏิสนธิต่อไป ในการเกิดอัตภาพต่อไป ตัณหาย่อมไม่มี คือ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้แก่ผู้ใด คือ ตัณหานั้นอันผู้ใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘เป็นผู้ไม่มีตัณหาในภพและวิภพ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้ใดไม่มีที่อาศัย เป็นผู้ไม่อาศัยธรรม เพราะรู้แล้วเป็นผู้ไม่มีตัณหาในภพและวิภพ ผู้นั้นเราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว

{๔๒๑} [๙๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

เราเรียกบุคคลนั้นผู้ไม่เพ่งในกามทั้งหลายว่า เป็นผู้เข้าไปสงบ กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายของผู้นั้นก็ไม่มี ผู้นั้นข้ามพ้นตัณหาได้แล้ว

{๔๒๒} คำว่า ผู้นั้น ... เราเรียกว่า เป็นผู้สงบนิ่งแล้ว ความว่า เราเรียก คือ บอก พูด แสดง แถลงซึ่งบุคคลนั้นว่า เป็นผู้สงบ สงบนิ่ง เงียบ ดับ ระงับแล้ว รวมความว่า ‘ผู้นั้น ... เราเรียกว่าผู้สงบนิ่งแล้ว’

ว่าด้วยกาม ๒

{๔๒๓} หัวข้อว่า ผู้ไม่ไยดีในกามทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า กาม โดยหัวข้อ ได้แก่ กาม ๒ อย่าง คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม ... นี้เรียกว่า วัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

บุคคลนั้นกำหนดรู้วัตถุกาม ละ เว้น บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งกิเลสกาม ชื่อว่าไม่ไยดีในกามทั้งหลาย คือ เป็นผู้ปราศจาก เป็นผู้สละ คลาย ปล่อย ละ สลัดทิ้งกามได้แล้ว เป็นผู้ปราศจาก สละ คลาย ปล่อย ละ สลัดทิ้งราคะได้แล้ว เป็นผู้หมดตัณหา ดับแล้ว เย็นแล้ว เสวยพร้อมเฉพาะซึ่งความสุข มีตนเป็นผู้ประเสริฐอยู่ รวมความว่า ‘เป็นผู้ไม่ไยดีในกามทั้งหลาย’

ว่าด้วยกิเลสเครื่องร้อยรัด ๔ อย่าง

{๔๒๔} หัวข้อว่า กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายของผู้นั้นก็ไม่มี มีอธิบายดังนี้

คำว่า กิเลสเครื่องร้อยรัด ได้แก่ กิเลสเครื่องร้อยรัด ๔ อย่าง คือ

(๑) กิเลสเครื่องร้อยรัดทางกายคืออภิชฌา

(๒) กิเลสเครื่องร้อยรัดทางกายคือพยาบาท

(๓) กิเลสเครื่องร้อยรัดทางกายคือสีลัพพตปรามาส

(๔) กิเลสเครื่องร้อยรัดทางกายคือความยึดมั่นว่าสิ่งนี้จริง

ความกำหนัดด้วยทิฏฐิของตน เป็นกิเลสเครื่องร้อยรัดทางกาย คือ อภิชฌา

ความอาฆาต ความไม่ชอบใจในถ้อยคำของชนอื่น เป็นกิเลสเครื่องร้อยรัดทางกายคือพยาบาทความยึดถือศีล หรือวัตร หรือทั้งศีลและวัตรของตน เป็นกิเลสเครื่องร้อยรัดทางกายคือสีลัพพตปรามาสทิฏฐิของตน เป็นกิเลสเครื่องร้อยรัดทางกายคือความยึดมั่นว่าสิ่งนี้จริง

คำว่า ผู้นั้น ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายของผู้นั้นก็ไม่มี ความว่า กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายย่อมไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ ได้แก่เป็นสิ่งที่บุคคลนั้นละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายของผู้นั้นก็ไม่มี’

ว่าด้วยตัณหามีชื่อต่าง ๆ

{๔๒๕} คำว่า บุคคลนั้นได้ข้ามพ้นตัณหาได้แล้ว ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่า วิสัตติกา ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า วิสัตติกา ความว่า ตัณหาชื่อว่าวิสัตติกาเพราะอรรถว่ากระไร เพราะอรรถว่าซ่านไป เพราะอรรถว่าแผ่ไป เพราะอรรถว่าแล่นไป เพราะอรรถว่าไม่สม่ำเสมอ เพราะอรรถว่าครอบงำ เพราะอรรถว่าสะท้อนไป เพราะอรรถว่าเป็นเหตุให้คลาดเคลื่อน เพราะอรรถว่ามีรากเป็นพิษ เพราะอรรถว่ามีผลเป็นพิษ เพราะอรรถว่าเปรียบด้วยเครื่องบริโภคเป็นพิษ ตัณหาจึงชื่อว่า วิสัตติกาอีกนัยหนึ่ง ตัณหานั้นแผ่ไปในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ อาวาส ... แล่นไป ซ่านไปในรูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่ทราบ ในธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง เพราะฉะนั้น ตัณหาจึงชื่อว่าวิสัตติกา

คำว่า ผู้นั้นข้ามพ้นตัณหาได้แล้ว ความว่า ผู้นั้นได้ข้ามพ้น คือ ล่วงพ้น ล่วงเลย เป็นไปล่วง ก้าวล่วงตัณหาอันเรียกว่าวิสัตติกานี้แล้ว รวมความว่า ‘ผู้นั้นข้ามพ้นตัณหาอันชื่อว่าวิสัตติกาได้แล้ว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

เราเรียกบุคคลนั้นผู้ไม่เพ่งในกามทั้งหลายว่า เป็นผู้เข้าไปสงบ กิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหลายของผู้นั้นก็ไม่มีผู้นั้นข้ามพ้นตัณหาได้แล้ว

{๔๒๖} [๙๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้นั้นไม่มีบุตรธิดา ปศุสัตว์ นา และที่ดิน ความเห็นว่ามีอัตตา(สัสสตทิฏฐิ) ก็ดี ความเห็นว่าปราศจากอัตตา(อุจเฉททิฏฐิ) ก็ดี ย่อมหาไม่ได้ในบุคคลนั้น

ว่าด้วยบุตรเป็นต้น

{๔๒๗} หัวข้อว่า ผู้นั้นไม่มีบุตรธิดา ปศุสัตว์ ไร่นา และที่ดิน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่ เป็นคำปฏิเสธ

คำว่า ผู้นั้น คือ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า บุตรธิดา ได้แก่ บุตร ๔ ประเภท คือ (๑) บุตรที่เกิดจากตน (๒) บุตรที่เกิดในเขต (๓) บุตรที่เขายกให้ (๔) บุตรที่เกิดในสำนักคำว่า ปศุสัตว์ ได้แก่ แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา

คำว่า ไร่นา ได้แก่ นาข้าวสาลี นาข้าวจ้าว นาถั่วเขียว นาถั่วราชมาส นาข้าวเหนียว นาข้าวละมาน ไร่งาคำว่า ที่ดิน ได้แก่ ที่ปลูกเรือน ที่ปลูกฉาง ที่หน้าเรือน ที่หลังเรือน ที่สวน ที่อยู่

คำว่า ผู้นั้นไม่มีบุตรธิดา ปศุสัตว์ ไร่นา และที่ดิน ความว่า ความยึดถือบุตรธิดา ความยึดถือปศุสัตว์ ความยึดถือไร่นา ความยึดถือที่ดินของบุคคลนั้นย่อมไม่มี คือ มิได้มี ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ คือ เป็นสภาพอันบุคคลนั้นละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘ผู้นั้นไม่มีบุตรธิดา ปศุสัตว์ ไร่นาและที่ดิน’

ว่าด้วยทิฏฐิ

{๔๒๘} หัวข้อว่า ความเห็นว่ามีอัตตาก็ดี ความเห็นว่าปราศจากอัตตาก็ดี ย่อมหาไม่ได้ในบุคคลนั้น มีอธิบายดังนี้คำว่า ความเห็นว่ามีอัตตา ความว่า สัสสตทิฏฐิย่อมไม่มี

คำว่า ความเห็นว่าปราศจากอัตตา ความว่า อุจเฉททิฏฐิก็ไม่มี

คือ สิ่งที่ถือว่ามีอัตตาไม่มี สิ่งที่พึงปล่อยวางว่าปราศจากอัตตาก็ไม่มี ผู้ใดไม่มีสิ่งที่ถือ ผู้นั้นชื่อว่าไม่มีสิ่งที่พึงปล่อยวาง ผู้ใดไม่มีสิ่งที่พึงปล่อยวาง ผู้นั้นชื่อว่าไม่มีสิ่งที่ถือ บุคคลนั้นผู้เป็นพระอรหันต์ ก้าวพ้นความยึดถือและปล่อยวางได้แล้ว ล่วงพ้นความเจริญและความเสื่อมได้แล้ว บุคคลนั้นอยู่จบแล้ว ประพฤติจรณะธรรมแล้ว ... ภพใหม่ย่อมไม่มีแก่บุคคลนั้น รวมความว่า ‘ความเห็นว่ามีอัตตาก็ดี ความเห็นว่าปราศจากอัตตาก็ดี ย่อมหาไม่ได้ในบุคคลนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าผู้นั้นไม่มีบุตรธิดา ปศุสัตว์ นา และที่ดิน ความเห็นว่ามีอัตตาก็ดี ความเห็นว่าปราศจากอัตตาก็ดี ย่อมหาไม่ได้ในบุคคลนั้น

{๔๒๙} [๙๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

พวกปุถุชนและสมณพราหมณ์ทั้งหลายพึงด่าว่าด้วยโทษใด โทษนั้นอันบุคคลนั้นมิได้ทำไว้ข้างหน้า (มิได้ถือเป็นเรื่องใหญ่) เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงไม่หวั่นไหวในเพราะวาทะทั้งหลาย

{๔๓๐} หัวข้อว่า พวกปุถุชนและสมณพราหมณ์ทั้งหลายพึงด่าว่าด้วยโทษใด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ปุถุชน ความว่า ชื่อว่า ปุถุชน เพราะอรรถุ<*>ว่าอย่างไร

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่ายังกิเลสอันหนาแน่นให้เกิด

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่ามีสักกายทิฏฐิอันหนาแน่นยังกำจัดไม่ได้

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่าคอยมองดูแต่หน้าศาสดาเป็นส่วนมาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่าถูกคติทั้งปวงร้อยรัดไว้มาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่าปรุงแต่งอภิสังขารต่าง ๆ ไว้มาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่าลอยไปตามโอฆกิเลสต่าง ๆ มาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่าเดือดร้อนด้วยความเดือดร้อนต่าง ๆ มาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่าถูกความเร่าร้อนต่าง ๆ มากเผาไหม้

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่าเป็นผู้กำหนัด ปรารถนา ยินดี สยบ ติดใจ ลุ่มหลง ข้องเกี่ยว พัวพันในกามคุณ ๕ มาก ๆ

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่าเป็นผู้อันนิวรณ์ ๕ เป็นอันมากหุ้มห่อ โอบล้อม ห้อมล้อม ครอบคลุม ปกคลุม บดบัง

คำว่า สมณะ ได้แก่ คนพวกหนึ่งผู้เข้าถึง ถึงพร้อมด้วยการบวชในภายนอกศาสนานี้

คำว่า พราหมณ์ ได้แก่ คนพวกหนึ่งผู้อ้างตนว่าเป็นผู้เจริญ

คำว่า พวกปุถุชนและสมณพราหมณ์ทั้งหลายพึงด่าว่าด้วยโทษใด ความว่า พวกปุถุชนพึงด่าว่าบุคคลนั้นด้วยราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ อุทธัจจะ วิจิกิจฉาใด และด้วยอนุสัยใดว่า “เป็นผู้กำหนัด เป็นผู้ขัดเคือง เป็นผู้หลง เป็นผู้ผูกพัน เป็นผู้ถือมั่น เป็นผู้ถึงความฟุ้งช่าน เป็นผู้ถึงความไม่ตกลงใจ เป็นผู้ถึงโดยเรี่ยวแรง” อภิสังขาร (กิเลสเครื่องปรุงแต่ง) เหล่านั้นอันบุคคลนั้นละได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละอภิสังขารได้แล้ว ปุถุชนพึงด่าว่าถึงคติโดยเหตุใดว่า “เป็นสัตว์เกิดในนรก เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เกิดในปิตติวิสัย เป็นมนุษย์ เป็นเทวดา เป็นผู้มีรูป เป็นผู้ไม่มีรูป เป็นผู้มีสัญญา เป็นผู้ไม่มีสัญญา เป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่” บุคคลนั้นไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ไม่มีการณ์ ที่จะเป็นเหตุให้ปุถุชนด่าว่า คือ บอก พูด แสดง แถลงได้ รวมความว่า ‘พวกปุถุชนและสมณพราหมณ์ทั้งหลายพึงด่าว่าด้วยโทษใด’

ว่าด้วยพระอรหันต์ไม่มีโทษห้อมล้อม

{๔๓๑} หัวข้อว่า โทษนั้นอันบุคคลนั้นมิได้ทำไว้ข้างหน้า มีอธิบายดังนี้

คำว่า บุคคลนั้น ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ทำไว้ข้างหน้า ได้แก่ การทำไว้ข้างหน้า ๒ อย่าง คือ (๑) การทำไว้ข้างหน้าด้วยอำนาจตัณหา (๒) การทำไว้ข้างหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าทำไว้ข้างหน้าด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าการทำไว้ข้างหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิ

บุคคลนั้นละการทำไว้ข้างหน้าด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งการทำไว้ข้างหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว เพราะละการทำไว้ข้างหน้าด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งการทำไว้ข้างหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว จึงไม่ทำตัณหาหรือทิฏฐิไว้ในเบื้องหน้าเที่ยวไป คือ ไม่มีตัณหาเป็นธงชัย ไม่มีตัณหาเป็นธง ไม่มีตัณหาเป็นใหญ่ ไม่มีทิฏฐิเป็นธงชัย ไม่มีทิฏฐิเป็นธง ไม่มีทิฏฐิเป็นใหญ่ ไม่เป็นผู้อันตัณหาหรือทิฏฐิแวดล้อมเที่ยวไป รวมความว่า ‘โทษนั้นอันบุคคลนั้นมิได้ทำไว้ข้างหน้า’{๔๓๒} หัวข้อว่า เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงไม่หวั่นไหวในเพราะวาทะทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะสาเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น เพราะนิทานนั้น บุคคลนั้นย่อมไม่หวั่นไหว คือ ไม่โยกโคลง ไม่เอน ไม่เอียง ไม่สะท้าน ไม่สะเทือน ในเพราะวาทะทั้งหลาย คือ ในเพราะการว่าร้ายทั้งหลาย ได้แก่ เพราะความนินทา ติเตียน ความไม่สรรเสริญ ไม่ยกย่องคุณความดี รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงไม่หวั่นไหวในเพราะวาทะทั้งหลาย’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

พวกปุถุชนและสมณพราหมณ์ทั้งหลายพึงด่าว่าด้วยโทษใดโทษนั้นอันบุคคลนั้นมิได้ทำไว้ข้างหน้า (มิได้ถือเป็นเรื่องใหญ่) เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงไม่หวั่นไหวในเพราะวาทะทั้งหลาย

{๔๓๓} [๙๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

บุคคลผู้เป็นมุนี ปราศจากความกำหนัด ไม่มีความตระหนี่ ยอมไม่กล่าวถึงตนในเพราะเป็นผู้สูงกว่าเขา ในเพราะเป็นผู้เสมอเขา ในเพราะเป็นผู้ด้อยกว่าเขา เป็นผู้ไม่มีความกำหนด ไม่ถึงความกำหนด

{๔๓๔} หัวข้อว่า ปราศจากความกำหนัด ไม่มีความตระหนี่ มีอธิบายดังนี้

ตัณหา ตรัสเรียกว่า ความกำหนัด ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ ความกำหนัดนั้นอันบุคคลใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้นตรัสเรียกว่า ผู้ปราศจากความกำหนัด บุคคลนั้นไม่กำหนัด คือ ไม่ยินดี ไม่หลง ไม่ติดใจ ได้แก่ เป็นผู้ปราศจากความกำหนัด กำจด คาย ปล่อย สลัด ทิ้งความกำหนัดในรูป ... ในรูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่ทราบ ธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง เป็นผู้ไม่หิว เป็นผู้ดับ เป็นผู้เย็น เป็นผู้มีตนอันประเสริฐ เสวยสุขอยู่ รวมความว่า ‘ปราศจากความกำหนัด’คำว่า ไม่ตระหนี่ มีอธิบายดังนี้ คำว่า ความตระหนี่ ได้แก่ ความตระหนี่ ๕ ประการ คือ ความตระหนี่ที่อยู่ ความตระหนี่ตระกูล ความตระหนี่ลาภ ความตระหนี่วรรณะ ความตระหนี่ธรรม ความตระหนี่ ... ความหวงไว้เป็นปานนี้ นี้ตรัสเรียกว่าความตระหนี่

ความตระหนี่นั้นอันบุคคลใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลนั้น ตรัสเรียกว่า ผู้ไม่มีความตระหนี่ รวมความว่า ‘ปราศจากความกำหนัด ไม่มีความตระหนี่’

{๔๓๕} หัวข้อว่า บุคคลผู้เป็นมุนี ปราศจากความกำหนัด ไม่มีความตระหนี่ ยอมไม่กล่าวถึงตนในเพราะเป็นผู้สูงกว่าเขา ในเพราะเป็นผู้เสมอเขา ในเพราะเป็นผู้ด้อยกว่าเขา มีอธิบายดังนี้

คำว่า มุนี ความว่า ญาณตรัสเรียกว่า โมนะ ... ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้อง และตัณหาเพียงดังข่าย บุคคลนั้นชื่อว่ามุนี บุคคลผู้เป็นมุนี ย่อมไม่กล่าว คือ ไม่บอก ไม่พูด ไม่แสดง ไม่แถลงว่าเราเป็นผู้ดีกว่าเขาบ้าง เราเป็นผู้เสมอเขาบ้าง เราเป็นผู้ด้อยกว่าเขาบ้าง รวมความว่า ‘บุคคลผู้เป็นมุนี ปราศจากความกำหนัด ไม่มีความตระหนี่ ย่อมไม่กล่าวถึงตนในเพราะเป็นผู้สูงกว่าเขา ในเพราะเป็นผู้เสมอเขา ในเพราะเป็นผู้ด้อยกว่าเขา’

ว่าด้วยความกำหนด ๒ อย่าง

{๔๓๖} หัวข้อว่า เป็นผู้ไม่มีความกำหนด ไม่ถึงความกำหนด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความกำหนด ได้แก่ ความกำหนด ๒ อย่าง คือ (๑) ความกำหนดด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความกำหนดด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิ

บุคคลนั้นละความกำหนดด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละความกำหนดด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว จึงไม่มา คือ ไม่เข้าถึง ไม่เข้าไป ไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นซึ่งความกำหนดด้วยตัณหา หรือความกำหนดด้วยทิฏฐิ รวมความว่า ‘เป็นผู้ไม่มีความกำหนด’

หัวข้อว่า ไม่ถึงความกำหนด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความกำหนด ได้แก่ ความกำหนด ๒ อย่าง คือ (๑) ความกำหนดด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความกำหนดด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิ

บุคคลนั้นละความกำหนดด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละความกำหนดด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว จึงไม่ถึงความกำหนดด้วยอำนาจตัณหาหรือความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิ คือ ไม่ให้เกิด ไม่ให้เกิดพร้อม ไม่ให้บังเกิด ไม่ให้บังเกิดเฉพาะ รวมความว่า ‘เป็นผู้ไม่มีความกำหนด ไม่ถึงความกำหนด’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าบุคคลผู้เป็นมุนี ปราศจากความกำหนัด ไม่มีความตระหนี่ ย่อมไม่กล่าวถึงตนในเพราะเป็นผู้สูงกว่าเขา ในเพราะเป็นผู้เสมอเขา ในเพราะเป็นผู้ด้อยกว่าเขา เป็นผู้ไม่มีความกำหนด ไม่ถึงความกำหนด

{๔๓๗} [๙๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ผู้ใดไม่มีความยึดถือว่าเป็นของตนในโลก ไม่เศร้าโศกเพราะสิ่งที่ไม่มี และไม่ลำเอียงในธรรมทั้งหลาย ผู้นั้นแลเรียกว่าผู้สงบแล้ว

ว่าด้วยผู้ไม่มีความยึดถือ

{๔๓๘} หัวข้อว่า ผู้ใดไม่มีความยึดถือว่าเป็นของตนในโลก มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ใด คือ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ไม่มีความยึดถือว่าเป็นของตน ความว่า ผู้ใดไม่มีความยึดถือ ความยึดมั่น ความถือมั่น ความติดใจ ความน้อมใจถึงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณอะไร ๆ ว่า “นี้เป็นของเรา” หรือว่า “นี้เป็นของคนเหล่าอื่น” ความถือว่าเป็นของตนอันผู้นั้นละแล้ว ... เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘ผู้ใดไม่มีความยึดถือว่าของตนในโลก’

ว่าด้วยผู้ไม่เศร้าโศก

{๔๓๙} คำว่า ไม่เศร้าโศกเพราะสิ่งที่ไม่มี ความว่า ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่แปรผันไปแล้ว หรือเมื่อสิ่งนั้นแปรผันไปแล้วก็ไม่เศร้าโศก คือ ไม่เศร้าโศก ถึง ไม่ลำบากใจ ไม่คร่ำครวญ ไม่ทุบอกร่ำไร ไม่ถึงความหลงเพ้อไปว่า “ตาของเราแปรผันไปแล้ว” ว่า “หูของเรา ... จมูกของเรา ... ลิ้นของเรา ... กายของเรา ... ใจของเรา ... รูปของเรา ... เสียงของเรา ... กลิ่นของเรา ... รสของเรา ... โผฏฐัพพะของเรา ... ตระกูลของเรา ... คณะของเรา ... อาวาสของเรา ... ลาภของเรา ... ยศของเรา ... สรรเสริญของเรา ... สุขของเรา ... จีวรของเรา ... บิณฑบาตของเรา ... เสนาสนะของเรา ... คิลานปัจจัยเภสัชบริขารของเรา

... มารดาของเรา ... บิดาของเรา ... พี่ชายน้องขายของเรา ... พี่สาวน้องสาวของเรา ... บุตรของเรา ... ธิดาของเรา ... มิตรและอำมาตย์ของเรา ... พวกพ้องญาติสาโลหิตของเราแปรผันไปแล้ว รวมความว่า ‘ไม่เศร้าโศกเพราะสิ่งที่ไม่มี’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง ผู้ใดถูกความไม่ยินดีคือทุกขเวทนากระทบ ครอบงำ กลุ้มรุม ประกอบแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบากใจ ไม่คร่ำครวญ ไม่ทุบอกร่ำไร ไม่ถึงความหลงเพ้อไป คือ เป็นผู้ถูกโรคทางจักษุประสาท โรคทางโสตประสาท โรคทางฆานประสาท โรคทางชิวหาประสาท โรคทางกายประสาท โรคทางศีรษะ โรคทางหู โรคทางปาก โรคทางฟัน โรคไอ

โรคหีด<*> โรคไข้หวัด โรคไข้พิษ โรคไข้เซื่อมซึม โรคในท้อง โรคลมสลบ โรคบิด โรคจุกเสียด โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู โรคหิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด โรคหูด โรคละลอก โรคอาเจียนโลหิต โรคดีเดือด โรคเบาหวาน โรคเริม โรคพุพอง โรคริดสีดวง อาพาธที่มีดีเป็นสมุฏฐาน อาพาธที่มีเสมหะเป็นสมุฏฐาน อาพาธที่มีลมเป็นสมุฏฐาน ไข้สันนิบาต อาพาธที่เกิดแต่ฤดูเปลี่ยนแปร อาพาธที่เกิดขึ้นเพราะการบริหารไม่สม่ำเสมอ อาพาธที่เกิดขึ้นแต่ความเพียรเกินกำลัง อาพาธที่เกิดแต่วิบากของกรรม ความหนาว ความร้อน ความหิว ความระหาย ปวดอุจจาระ ปวดปัสสาวะ ทุกข์เกิดแต่สัมผัสแห่งเหลือบ

ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานกระทบ ครอบงำ กลุ้มรุม ประกอบแล้วย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบากใจ ไม่คร่ำครวญ ไม่ทุบอกร่ำไร ไม่ถึงความหลงเพ้อไป รวมความว่า ‘ไม่เศร้าโศกเพราะสิ่งที่ไม่มี’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง เมื่อวัตถุไม่มีอยู่ คือ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบากใจ ไม่ครํ่าครวญ ไม่ทุบอกร่ำไร ไม่ถึงความหลงเพ้อไปว่า “โอ ! สิ่งนั้นเป็นของเราหนอ สิ่งนั้นไม่มีแก่เราหนอ สิ่งนั้นควรมีแก่เราหนอ เราไม่ได้สิ่งนั้นหนอ” รวมความว่า ‘ไม่เศร้าโศกเพราะสิ่งที่ไม่มี’ อย่างนี้บ้าง

ว่าด้วยผู้ไม่ลำเอียง

{๔๔๐} คำว่า และไม่ลำเอียงในธรรมทั้งหลาย ความว่า ไม่ถึงฉันทาคติ ไม่ถึงโทสาคติ ไม่ถึงโมหาคติ ไม่ถึงภยาคติ ไม่ดำเนินไปด้วยอำนาจราคะ ด้วยอำนาจโทสะ ด้วยอำนาจโมหะ ด้วยฺอำนาจมานะ ด้วยอำนาจทิฏฐิ ด้วยอำนาจอุทธัจจะ ด้วยอำนาจวิจิกิจฉา ด้วยอำนาจอนุสัย คือ ไม่ไปดำเนินไป เลื่อนลอยไป ถูกนำไปด้วยธรรมทั้งหลายอันทำความเป็นพรรคเป็นพวก รวมความว่า ‘ไม่ถึงความลำเอียงในธรรมทั้งหลาย’

ว่าด้วยผู้สงบ

{๔๔๑} คำว่า บุคคลนั้นแลเรียกว่าผู้สงบแล้ว ความว่า ผู้นั้น ตรัสเรียก คือ บอก พูด แสดง แถลงว่า ผู้สงบแล้ว คือ ผู้เข้าไปสงบ เยือกเย็น เย็นใจ ระงับแล้ว รวมความว่า ‘ผู้นั้นแลเรียกว่าผู้สงบแล้ว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าผู้ใดไม่มีความยืดถือว่าเป็นของตนในโลก ไม่เศร้าโศกเพราะสิ่งที่ไม่มี และไม่ลำเอียงในธรรมทั้งหลาย ผู้นั้นแลเรียกว่าผู้สงบแล้ว

จบ ปุราเภทสุตตนิทเทสที่ ๑๐

๑๑. กลหวิวาทสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยสาเหตุให้เกิดการทะเลาะวิวาท

{๔๔๑} [๙๗] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียดมีมาจากอะไร กิเลสเหล่านั้นมีมาจากอะไร ขอพระองค์ได้โปรดตรัสเฉลยความนั้นด้วยเกิด

ว่าด้วยความทะเลาะวิวาท

{๔๔๒} หัวข้อว่า ความทะเลาะ ความวิวาท ... มีมาจากอะไร มีอธิบายดังนี้