๑๑. กลหวิวาทสุตตนิทเทส เล่ม ๒๙

ว่าด้วยผู้สงบ

{๔๔๑} คำว่า บุคคลนั้นแลเรียกว่าผู้สงบแล้ว ความว่า ผู้นั้น ตรัสเรียก คือ บอก พูด แสดง แถลงว่า ผู้สงบแล้ว คือ ผู้เข้าไปสงบ เยือกเย็น เย็นใจ ระงับแล้ว รวมความว่า ‘ผู้นั้นแลเรียกว่าผู้สงบแล้ว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าผู้ใดไม่มีความยืดถือว่าเป็นของตนในโลก ไม่เศร้าโศกเพราะสิ่งที่ไม่มี และไม่ลำเอียงในธรรมทั้งหลาย ผู้นั้นแลเรียกว่าผู้สงบแล้ว

จบ ปุราเภทสุตตนิทเทสที่ ๑๐

๑๑. กลหวิวาทสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยสาเหตุให้เกิดการทะเลาะวิวาท

{๔๔๑} [๙๗] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียดมีมาจากอะไร กิเลสเหล่านั้นมีมาจากอะไร ขอพระองค์ได้โปรดตรัสเฉลยความนั้นด้วยเกิด

ว่าด้วยความทะเลาะวิวาท

{๔๔๒} หัวข้อว่า ความทะเลาะ ความวิวาท ... มีมาจากอะไร มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความทะเลาะ ความว่า ว่าโดยอาการอย่างเดียวกัน ความทะเลาะก็ดี ความวิวาทก็ดี เป็นอย่างเดียวกัน กล่าวคือ ความทะเลาะก็คือความวิวาท ความวิวาทก็คือความทะเลาะ

อีกนัยหนึ่ง ว่าโดยอาการอื่น ความวิวาทที่เป็นเบื้องต้นแห่งความทะเลาะ เรียกว่า ความวิวาท กล่าวคือ แม้พวกพระราชาทรงวิวาทกับพวกพระราชาก็ได้ พวกกษัตริย์วิวาทกับพวกกษัตริย์ก็ได้ พวกพราหมณ์วิวาทกับพวกพราหมณ์ก็ได้ พวกคฤหบดีวิวาทกับพวกคฤหบดีก็ได้ มารดาวิวาทกับบุตรก็ได้ บุตรวิวาทกับมารดาก็ได้ บิดาวิวาทกับบุตรก็ได้ บุตรวิวาทกับบิดาก็ได้ พี่ชายน้องชายวิวาทกับพี่ชายน้องชายก็ได้ พี่สาวน้องสาววิวาทกับพี่สาวน้องสาวก็ได้ พี่ชายวิวาทกับน้องสาวก็ได้ น้องสาววิวาทกับพี่ชายก็ได้ สหายวิวาทกับสหายก็ได้ นี้ชื่อว่า ความวิวาทความทะเลาะเป็นไฉน คือ พวกผู้ครองเรือนขวนขวายหาเรื่องกันก็ทำความทะเลาะกันด้วยกาย ด้วยวาจา พวกบรรพชิตต้องอาบัติอยู่ก็ทำความทะเลาะกันด้วยกาย ด้วยวาจา นี้ชื่อว่าความทะเลาะ

คำว่า ความทะเลาะ ความวิวาท ... มีมาจากอะไร ความว่า พระพุทธเนรมิตทูลถาม คือ ทูลสอบถาม ทูลขอร้องให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศซึ่งมูล เหตุ ต้นเหตุ เหตุเกิด แดนเกิด สมุฏฐาน อาหาร อารมณ์ ปัจจัย สมุทัยแห่งความทะเลาะและความวิวาทว่า “ความทะเลาะ และความวิวาทมีมา คือ เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏ มาจากอะไร คือ มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ความทะเลาะ ความวิวาท ... มีมาจากอะไร’

ว่าด้วยความรำพัน

{๔๔๓} หัวข้อว่า ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความรำพัน ได้แก่ ความเพ้อถึง ความรำพันถึง กิริยาที่เพ้อถึง กิริยาที่รำพันถึง ความเป็นผู้เพ้อถึง ความเป็นผู้รำพันถึง ความพูดเพ้อ ความบ่นเพ้อ การพูดพร่ำเพ้อ การพูดพร่ำเพรื่อ กิริยาที่พูดพรํ่าเพรื่อ ความเป็นผู้พูดพร่ำเพรื่อ ของคนที่ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบเข้าบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งโภคสมบัติกระทบเข้าบ้าง ถูกความเสื่อมเพราะโรคกระทบเข้าบ้าง ถูกความเสื่อมแห่งศีลกระทบเข้าบ้าง ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบเข้าบ้าง ประจวบกับความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบเข้าบ้าง

ว่าด้วยความเศร้าโศก

คำว่า ความโศก ได้แก่ ความโศก คือ กิริยาที่เศร้าโศก ความเป็นผู้เศร้าโศก ความเศร้าโศกในภายใน ความเศร้าโศกรอบในภายใน ความเร่าร้อนในภายใน ความเร่าร้อนรอบในภายใน ความตรอมตรมแห่งจิต โทมนัส ลูกศรคือความเศร้าโศกของชนที่ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งโภคสมบัติกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมเพราะโรคกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งศีลกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบบ้าง ที่ประจวบกับความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ที่ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบบ้าง

ว่าด้วยความตระหนี่

คำว่า ความตระหนี่ ได้แก่ ความตระหนี่ ๕ ประการ คือ ความตระหนี่ที่อยู่ ความตระหนี่ตระกูล ความตระหนี่ลาภ ความตระหนี่

วรรณะ ความตระหนี่ธรรม ความตระหนี่ อาการตระหนี่ ภาวะที่ตระหนี่ ความถี่เหนียว ความเหนียวแน่น ความรู้สึกเจ็บร้อนในการให้ ความที่จิตไม่ยอมรับในการให้ นี้เรียกว่า ความตระหนี่

อีกนัยหนี่ง ความตระหนี่ขันธ์ก็ดี ความตระหนี่ธาตุก็ดี ความตระหนี่อายตนะก็ดี ความมุ่งแต่จะได้ก็ดี นี้ก็เรียกว่า ความตระหนี่

รวมความว่า ‘ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่’

ว่าด้วยความถือตัว

{๔๔๔} หัวข้อว่า ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความถือตัว ความว่า บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดความถือตัว เพราะชาติบ้าง เพราะโคตรบ้าง เพราะความเป็นบุตรของตระกูลบ้าง เพราะความเป็นผู้มีรูปงามบ้าง เพราะทรัพย์บ้าง เพราะการปกครองบ้าง เพราะหน้าที่การงานบ้าง เพราะหลักแหล่งแห่งศิลปศาสตร์บ้าง เพราะวิทยฐานะบ้าง เพราะการศึกษาบ้าง เพราะปฏิภาณบ้าง เพราะเรื่องอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง

ว่าด้วยความดูหมิ่น

คำว่า ความดูหมิ่น คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมดูหมิ่นผู้อื่น เพราะชาติบ้าง เพราะโคตรบ้าง ... เพราะเรื่องอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง

ว่าด้วยการพูดส่อเสียด

คำว่า ความส่อเสียด ความว่า บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีวาจาส่อเสียด คือ ฟังความจากข้างนี้แล้วไปบอกข้างโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วมาบอกข้างนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น เป็นผู้

ทำลายคนที่พร้อมเพรียงกันบ้าง สนับสนุนคนที่แตกกันแล้วบ้าง ชอบผู้ที่ เป็นพรรคพวกกัน ยินดีผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน เพลิดเพลินผู้ที่เป็นพรรคพวก กัน เป็นผู้กล่าววาจาที่ทำให้เป็นพรรคพวกกัน นี้เรียกว่าความส่อเสียด

อีกนัยหนี่ง บุคคลย่อมนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รัก (๒) ด้วยประสงค์ให้เขาแตกกัน

บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างไร คือ บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างนี้ว่า “เราจักเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ เป็นผู้คุ้นเคย เป็นผู้สนิทสนม เป็นเพื่อนที่มีใจดีของบุคคลนี้” บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างนี้

บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างไร คือ บุคคลมีความประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างนี้ว่า “ทำอย่างไรหนอ คนเหล่านี้จึงจะต่างกัน แยกกัน เป็นพรรคพวกกัน เป็นสองเหล่า สองพวก สองฝ่าย ทำอย่างไรคนเหล่านี้จึงจะแตกกัน ไม่ปรองดองกัน อยู่ลำบาก ไม่ผาสุก” บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างนี้

รวมความว่า ‘ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียด’

{๔๔๕} คำว่า กิเลสเหล่านั้นมีมาจากอะไร ขอพระองค์ได้โปรดตรัสเฉลยความนั้นด้วยเกิด ความว่า พระพุทธเนรมิตทูลถาม ทูลสอบถาม ทูลขอร้องให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศซึ่งมูล เหตุ ต้นเหตุ เหตุเกิด แดนเกิด สมุฏฐาน อาหาร อารมณ์ ปัจจัย สมุทัยแห่งกิเลส ๘ ประการนี้ว่า “กิเลส ๘ ประการนี้ คือ ความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียด มีมา คือ เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏมาจากอะไร คือ มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘กิเลสเหล่านั้นมีมาจากอะไร’

คำว่า ขอพระองค์ได้โปรดตรัสเฉลยความนั้นด้วยเถิด คือ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอก คือ ตรัสตอบ แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศด้วยเถิด รวมความว่า ‘กิเลสเหล่านั้นมีมาจากอะไร ขอพระองค์ได้โปรดตรัสเฉลยความนั้นด้วยเถิด’ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเนรมิตนั้นจึงทูลถามว่าความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียดมีมาจากอะไร กิเลสเหล่านั้นมีมาจากอะไร ขอพระองคได้โปรดตรัสเฉลยความนั้นด้วยเถิด

{๔๔๖} [๙๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียดมีมาจากสิ่งเป็นที่รัก ความทะเลาะ ความวิวาท เกี่ยวเนื่องในความตระหนี่ และเมื่อความวิวาทกันเกิดแล้ว การพูดส่อเสียดกันก็มี

ว่าด้วยความทะเลาะเป็นต้นมาจากสิ่งที่รัก

{๔๔๗} หัวข้อว่า ความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ ... มีมาจากสิ่งเป็นที่รัก มีอธิบายดังนี้

คำว่า สิ่งเป็นที่รัก ได้แก่ สิ่งเป็นที่รัก ๒ อย่าง คือ สัตว์ ๑ สังขาร ๑

สัตว์เหล่าไหนชื่อว่าเป็นที่รัก คือ สัตว์เหล่าใดในโลกนี้เป็นผู้ปรารถนาประโยชน์ ปรารถนาความเกื้อกูล ปรารถนาความสบาย ปรารถนา

ความปลอดโปร่งจากโยคะ คือ เป็นมารดา เป็นบิดา เป็นพี่น้องชาย เป็นพี่น้องหญิง เป็นบุตร เป็นธิดา เป็นมิตร เป็นอำมาตย์ เป็นญาติ หรือเป็นสาโลหิต สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่รัก

สังขารเหล่าไหนชื่อว่าเป็นที่รัก คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ที่ชอบใจ สังขารเหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่รัก

ชนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวงในการที่สิ่งเป็นที่รักจะถูกแย่งชิงไป ย่อมก่อการทะเลาะกันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักกำลังถูกแย่งชิงไป ย่อมก่อการทะเลาะกันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักถูกแย่งชิงไปแล้ว ย่อมก่อการทะเลาะกันบ้าง ชนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวงในการที่สิ่งเป็นที่รักจะแปรผันไป ย่อมก่อการทะเลาะกันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักกำลังแปรผันไป ย่อมก่อการทะเลาะกันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักแปรผันไปแล้ว ย่อมก่อการทะเลาะกันบ้างชนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวงในการที่สิ่งเป็นที่รักจะถูกแย่งชิงไป ย่อมวิวาทกันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักกำลังถูกแย่งชิงไป ย่อมวิวาทกันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักถูกแย่งชิงไปแล้ว

ย่อมวิวาทกันบ้าง ชนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวงในการที่สิ่งเป็นที่รักจะแปรผันไป ย่อมวิวาทกันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักกำลังแปรผันไป ย่อมวิวาทกันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักแปรผันไปแล้ว ย่อมวิวาทกันบ้างชนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวงในการที่สิ่งเป็นที่รักจะถูกแย่งชิงไป ย่อมรำพันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักกำลังถูกแย่งชิงไป ย่อมรำพันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักถูกแย่งชิงไปแล้ว ย่อมรำพันบ้าง ชนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวง ในการที่สิ่งเป็นที่รักจะแปรผันไป ย่อมรำพันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักกำลังแปรผันไป ย่อมรำพันบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักแปรผันไปแล้ว ย่อมรำพันบ้างชนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวงในการที่สิ่งเป็นที่รักจะถูกแย่งชิงไป ย่อมเศร้าโศกบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักกำลังถูกแย่งชิงไป ย่อมเศร้าโศกบ้าง

เมื่อสิ่งเป็นที่รักถูกแย่งชิงไปแล้ว ย่อมเศร้าโศกบ้าง ชนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวงในการที่สิ่งเป็นที่รักจะแปรผันไป ย่อมเศร้าโศกบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักกำลังแปรผันไป ย่อมเศร้าโศกบ้าง เมื่อสิ่งเป็นที่รักแปรผันไปแล้ว ย่อมเศร้าโศกบ้าง ชนเหล่านั้นย่อมรักษา ปกครอง ป้องกัน หวงห้าม ตระหนี่สิ่งเป็นที่รัก

{๔๔๘} คำว่า ความถือตัวความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียด ความว่า ชนทั้งหลายย่อมเกิดความถือตัวเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รัก ย่อมเกิดความดูหมิ่น เพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รัก

ชนทั้งหลายย่อมเกิดความถือตัวเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รักอย่างไร คือชนทั้งหลาย ย่อมเกิดความถือตัวเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รักอย่างนี้ว่า “พวกเรามีปกติได้รูป เสียง กสิ่น รส โผฏฐัพพะที่ชอบใจ” ชนทั้งหลายย่อมเกิดความถือตัวเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รักอย่างนี้

ชนทั้งหลายย่อมเกิดความดูหมิ่นเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รักอย่างไร คือ ชนทั้งหลายย่อมเกิดความดูหมิ่นเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รักอย่างนี้ว่า “พวกเรามีปกติได้รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่ชอบใจ ส่วนชนเหล่านี้ไม่ได้รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่ชอบใจ” ชนทั้งหลายย่อมเกิดความดูหมิ่นเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รักอย่างนี้คำว่า การพูดส่อเสียด ความว่า บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีวาจาส่อเสียด คือ ฟังความจากข้างนี้แล้วไปบอกข้างโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือ ฟังความจากข้างโน้นแล้วมาบอกข้างนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น เป็นผู้ทำลายคนที่พร้อมเพรียงกันบ้าง สนับสนุนคนที่แตกกันแล้วบ้าง ชอบผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน ยินดีผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน เพลิดเพลินผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน เป็นผู้กล่าววาจาที่ทำให้เป็นพรรคพวกกัน นี้ตรัสเรียกว่าความส่อเสียด

อีกนัยหนึ่ง บุคคลย่อมนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รัก (๒) ด้วยประสงค์ให้เขาแตกกัน

บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างไร คือ บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างนี้ว่า “เราจักเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ เป็นผู้คุ้นเคย เป็นผู้สนิทสนม เป็นเพื่อนที่มีใจดีของบุคคลนี้” บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างนี้

บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างไร คือ บุคคลมีความประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างนี้ว่า “ทำอย่างไรหนอ คนเหล่านี้จึงจะต่างกัน แยกกัน เป็นพรรคพวกกัน เป็นสองเหล่า สองพวก สองฝ่าย ทำอย่างไรคนเหล่านี้จึงจะแตกกัน ไม่ปรองดองกัน อยู่ลำบาก ไม่ผาสุก” บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างนี้ รวมความว่า ‘ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียด’{๔๔๙} คำว่า ความทะเลาะ ความวิวาท เกี่ยวเนื่องในความตระหนี่ ความว่า กิเลส ๗ ประการนี้ คือ ความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียด ประกอบ คือ เกี่ยวเนื่อง ต่อเนื่อง สืบเนื่องในความตระหนี่

รวมความว่า ‘ความทะเลาะ ความวิวาท เกี่ยวเนื่องในความตระหนี่’

{๔๕๐} คำว่า เมื่อความวิวาทกันเกิดแล้ว การพูดส่อเสียดกันก็มี ความว่า เมื่อความวิวาทกันเกิด คือ เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏแล้ว ชนทั้งหลายย่อมนำคำส่อเสียดเข้าไป คือ ฟังความจากข้างนี้แล้วไปบอกข้างโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วมาบอกข้างนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น เป็นผู้ทำลายคนที่พร้อมเพรียงกันบ้าง สนับสนุนคนที่แตกกันแล้วบ้าง ชอบผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน ยินดีผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน เพลิดเพลินผู้ที่เป็นพรรคพวกกัน เป็นผู้กล่าววาจาที่ทำให้เป็นพรรคพวกกัน นี้เรียกว่าความส่อเสียด

อีกนัยหนึ่ง บุคคลย่อมนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รัก (๒) ด้วยประสงค์ให้เขาแตกกัน

บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างไร คือ บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างนี้ว่า “เราจักเป็นที่รักเป็นที่ชอบใจ เป็นผู้คุ้นเคย เป็นผู้สนิทสนม เป็นเพื่อนที่มีใจดีของบุคคลนี้” บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยต้องการให้ตนเป็นที่รักอย่างนี้

บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างไร คือ บุคคลมีความประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างนี้ว่า “ทำอย่างไรหนอ คนเหล่านี้จึงจะต่างกัน แยกกัน เป็นพรรคพวกกัน เป็นสองเหล่า สองพวก สองฝ่าย ทำอย่างไรคนเหล่านี้จึงจะแตกกัน ไม่ปรองดองกัน อยู่ลำบาก ไม่ผาสุก” บุคคลนำคำส่อเสียดเข้าไปด้วยประสงค์ให้เขาแตกกันอย่างนี้ รวมความว่า ‘เมื่อความวิวาทกันเกิดแล้ว การพูดส่อเสียดกันก็มี’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียดมีมาจากสิ่งเป็นที่รัก ความทะเลาะ ความวิวาท เกี่ยวเนื่องในความตระหนี่ และเมื่อความวิวาทกันเกิดแล้ว การพูดส่อเสียดกันก็มี

{๔๕๑} [๙๙] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลก มีสาเหตุมาจากอะไร หรือว่าชนเหล่าใดแล ท่องเที่ยวไปในโลก เพราะความโลภ ความโลภของชนเหล่านั้นมีสาเหตุมาจากอะไร อนึ่ง

ความหวังและความสำเร็จสมหวังที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้นมีสาเหตุมาจากอะไร

ว่าด้วยอะไรเป็นต้นเหตุแห่งสิ่งเป็นที่รัก

{๔๕๒} คำว่า สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร ความว่า พระพุทธเนรมิตทูลถาม ทูลสอบถาม ทูลขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศซึ่งมูล ... สมุทัยแห่งสิ่งเป็นที่รักทั้งหลายว่า “สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายมีอะไรเป็นเหตุ คือ เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏมาจากอะไร คือ มีอะไรเป็นสาเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร’{๔๕๓} หัวข้อว่า และชนเหล่าใดแลท่องเที่ยวไปในโลกเพราะความโลภ มีอธิบายดังนี้

คำว่า และชนเหล่าใดแล ได้แก่ พวกกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา และมนุษย์

คำว่า เพราะความโลภ คือ เพราะความโลภ กิริยาที่โลภ ความเป็นผู้โลภ ความกำหนัดนัก กิริยาที่กำหนัดนัก ความเป็นผู้กำหนัดนัก อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า ท่องเที่ยวไป คือ เที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป

คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก มนุษยโลก เทวโลก ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก รวมความว่า ‘และชนเหล่าใดแลท่องเที่ยวไปในโลก เพราะความโลภ’

{๔๕๔} คำว่า ความหวังและความสำเร็จสมหวัง ... มีสาเหตุมาจากอะไร ความว่า พระพุทธเนรมิตทูลถาม ทูลสอบถาม ทูลขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศซึ่งมูล ... สมุทัยแห่งความหวังและความสำเร็จสมหวังว่า “ความหวังและความสำเร็จสมหวังมีสาเหตุมาจากอะไร คือ เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏมาจากอะไร คือ มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ความหวังและความสำเร็จสมหวัง ... มีสาเหตุมาจากอะไร’{๔๕๕} คำว่า ที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้น ความว่า ความหวังและความสำเร็จสมหวังที่เป็นไปในภายภาคหน้า คือ เป็นเกาะ เป็นที่ป้องกัน เป็นที่แอบแฝง เป็นที่พึ่งของนรชน คือ นรชนเป็นผู้มีความสำเร็จสมหวัง เป็นเบื้องหน้า รวมความว่า ‘ที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้น’ เพราะฉะนั้น พระพุทธเนรมิตนั้นจึงทูลถามว่า

สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร หรือว่าชนเหล่าใดแลท่องเที่ยวไปในโลกเพราะความโลภ ความโลภของชนเหล่านั้นมีสาเหตุมาจากอะไร อนึ่ง ความหวังและความสำเร็จสมหวังที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้นมีสาเหตุมาจากอะไร

{๔๕๖} [๑๐๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากความพอใจ และชนเหล่าใดแลท่องเที่ยวไปในโลกเพราะความโลภ ความโลภของชนเหล่านั้นก็มีสาเหตุมาจากความพอใจ อนึ่ง ความหวังและความสำเร็จสมหวังที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้นก็มีสาเหตุมาจากความพอใจ

{๔๕๗} หัวข้อว่า สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากความพอใจ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความพอใจ ได้แก่ ความพอใจด้วยอำนาจความใคร่ ความกำหนัดด้วยอำนาจความใคร่ ความเพลินด้วยอำนาจความใคร่ ความทะยานอยากด้วยอำนาจความใคร่ ความเสน่หาด้วยอำนาจความใคร่ ความเร่าร้อนด้วยอำนาจความใคร่ ความหมกมุ่นด้วยอำนาจความใคร่ ความติดใจด้วยอำนาจความใคร่ ห้วงน้ำคือความใคร่ เครื่องประกอบไว้คือความใคร่ ความยึดถือคือความใคร่ เครื่องกางกั้นคือความพอใจด้วยอำนาจความใคร่ ในกามทั้งหลายอีกนัยหนึ่ง ได้แก่ ความพอใจ ๕ ประการ คือ

(๑) ความพอใจในการแสวงหา (๒) ความพอใจในการได้

(๓) ความพอใจในการบริโภค (๔) ความพอใจในการสะสม

(๕) ความพอใจในการสละ

ความพอใจในการแสวงหาเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ชอบใจ มีความต้องการ เกิดความพอใจ จึงแสวงหารูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ นี้ชื่อว่าความพอใจในการแสวงหา

ความพอใจในการได้เป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ชอบใจ มีความต้องการ เกิดความพอใจ ย่อมได้รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ นี้ชื่อว่าความพอใจในการได้

ความพอใจในการบริโภคเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ชอบใจ มีความต้องการ เกิดความพอใจ จึงบริโภค รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ นี้ชื่อว่าความพอใจในการบริโภค

ความพอใจในการสะสมเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ชอบใจ มีความต้องการ เกิดความพอใจ จึงทำการสะสมทรัพย์ด้วยหวังว่า “จักมีประโยชน์ในคราวเกิดอันตราย” นี้ชื่อว่าความพอใจในการสะสมความพอใจในการสละเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ชอบใจ มีความต้องการ เกิดความพอใจ จึงสละทรัพย์แก่พลช้าง พลม้า พลรถ พลธนู พลเดินเท้าด้วยหวังว่า “คนพวกนี้จักรักษา คุ้มครอง ป้องกันเรา” นี้ชื่อว่าความพอใจในการสละคำว่า สิ่งเป็นที่รักทั้งหลาย ได้แก่ สิ่งเป็นที่รัก ๒ อย่าง คือ สัตว์ ๑ สังขาร ๑ ... สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่รัก ... สังขารเหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่รัก

คำว่า สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากความพอใจ คือ สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายมีฉันทะเป็นต้นเหตุ มีฉันทะเป็นสมุทัย มีฉันทะเป็นกำเนิด มีฉันทะเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากความพอใจ’{๔๕๘} หัวข้อว่า และชนเหล่าใดแลท่องเที่ยวไปในโลกเพราะความโลภ มีอธิบายดังนี้

คำว่า และชนเหล่าใดแล ได้แก่ พวกกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา และมนุษย์

คำว่า เพราะความโลภ คือ ความโลภ กิริยาที่โลภ ความเป็นผู้โลภ ความกำหนัดนัก กิริยาที่กำหนัดนัก ความเป็นผู้กำหนัดนัก อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า ท่องเที่ยวไป คือ เที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป

คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก ... อายตนโลก รวมความว่า ‘และชนเหล่าใดแลท่องเที่ยวไปในโลกเพราะความโลภ’

ว่าด้วยความหวัง

{๔๕๙} คำว่า อนึ่ง ความหวังและความสำเร็จสมหวังก็มีสาเหตุมาจากความพอใจ ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่า ความหวัง ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า ความสำเร็จสมหวัง ความว่า บุคคลบางคนในโลกนี้เมื่อแสวงหารูปก็ได้รูป เป็นผู้มีความสำเร็จสมหวังในรูป เมื่อแสวงหาเสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... ตระกูล ... คณะ ... อาวาส ... ลาภ ... ยศ ... สรรเสริญ ... สุข ... จีวร ... บิณฑบาต ... เสนาสนะ ... คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ... พระสูตร ... พระวินัย ... พระอภิธรรม ... อารัญญิกังคธุดงค์ ... ปิณฑปาติกังคธุดงค์ ... สปทานจาริกังคธุดงค์ ... ขลุปัจฉาภัตติกังคธุดงค์ ... เนสัชชิกังคธุดงค์ ... ยถาสันถติกังคธุดงค์ ... ปฐมฌาน ... ทุติยฌาน ... ตติยฌาน ... จตุตถฌาน ... อากาสานัญจายตนสมาบัติ ... วิญญาณัญจายตนสมาบัติ ... อากิญจัญญายตนสมาบัติ ... เมื่อแสวงหาเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ก็ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เป็นผู้มีความสำเร็จสมหวังในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติสมจริงดังคำที่พระกาฬุทายีเถระกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ชาวนาไถนาก็ด้วยหวังผล หว่านพืชก็ด้วยหวังผล พ่อค้าผู้เที่ยวหาทรัพย์ ไปสู่ทะเลก็ด้วยหวังทรัพย์ ข้าพระองค์ยืนอยู่ตรงนี้ด้วยความหวังอันใด ขอความหวังอันนั้นจงสำเร็จแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

ความสำเร็จแห่งความหวัง ตรัสเรียกว่า ความสำเร็จสมหวัง

คำว่า ความหวังและความสำเร็จสมหวังก็มีสาเหตุมาจากความพอใจ ความว่า ความหวังและความสำเร็จสมหวังก็มีความพอใจนี้เป็นต้นเหตุ คือ มีความพอใจเป็นสมุทัย มีความพอใจเป็นกำเนิด มีความพอใจเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ความหวังและความสำเร็จสมหวังก็มีสาเหตุมาจากความพอใจ’{๔๖๐} คำว่า ที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้น ความว่า ความหวังและความสำเร็จสมหวังที่เป็นไปในภายภาคหน้า คือ เป็นเกาะ เป็นที่ป้องกัน เป็นที่แอบแฝง เป็นที่พึ่งของนรชน คือ นรชนเป็นผู้มีความสำเร็จสมหวัง เป็นเบื้องหน้า รวมความว่า ‘ที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าสิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากความพอใจ และชนเหล่าใดแลท่องเที่ยวไปในโลกเพราะความโลภ ความโลภของชนเหล่านั้นก็มีสาเหตุมาจากความพอใจ อนึ่ง ความหวังและความสำเร็จสมหวังที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้นก็มีสาเหตุมาจากความพอใจ{๔๖๑} [๑๐๑] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ความพอใจในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร และกิเลสเครื่องตัดสินใจมีมาจากอะไร อนึ่ง ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัยมีมาจากอะไร หรือธรรมเหล่าใดที่พระสมณะตรัสไว้แล้ว ธรรมเหล่านั้นมีมาจากอะไร

ว่าด้วยความพอใจมีสาเหตุมาจากอะไร

{๔๖๒} คำว่า ความพอใจในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร ความว่า พระพุทธเนรมิตทูลถาม ทูลสอบถาม ทูลขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศซึ่งมูล ... สมุทัยแห่งความพอใจว่า “ความพอใจมีสาเหตุมาจากอะไร คือ เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏมาจากอะไร คือ มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ความพอใจในโลกมีอะไรเป็นต้นเหตุ’{๔๖๓} คำว่า และกิเลสเครื่องตัดสินใจมีมาจากอะไร ความว่า พระพุทธเนรมิตทูลถาม ทูลสอบถาม ทูลขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศซึ่งมูล ... สมุทัยแห่งกิเลสเครื่องตัดสินใจว่า “กิเลสเครื่องตัดสินใจมีมาจากอะไร คือ เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏมาจากอะไร คือ มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘และกิเลสเครื่องตัดสินใจ มีมาจากอะไร’{๔๖๔} หัวข้อว่า อนึ่ง ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความโกรธ ได้แก่ ความปองร้าย ความมุ่งร้าย ความขัดเคือง ความขุ่นเคือง ความเคือง ความเคืองทั่ว ความเคืองเสมอ ความชัง ความชังทั่ว ความชังเสมอ ความพยาบาทแห่งจิต ความประทุษร้ายในใจ ความโกรธ กิริยาที่โกรธ ความเป็นผู้โกรธ ความชัง กิริยาที่ชัง ความเป็นผู้ชัง ความพยาบาท กิริยาที่พยาบาท ความเป็นผู้พยาบาท ความพิโรธ ความพิโรธตอบ ความเป็นผู้ดุร้าย ความเป็นผู้กระด้าง ความเป็นผู้ไม่แช่มชื่นแห่งจิตการพูดเท็จ ตรัสเรียกว่า ความเป็นผู้พูดเท็จ

ความสงสัยตรัสเรียกว่า กถังกถา รวมความว่า ‘อนึ่ง ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัย’

{๔๖๕} หัวข้อว่า หรือธรรมเหล่าใดที่พระสมณะตรัสไว้แล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า หรือธรรมเหล่าใด ความว่า ธรรมทั้งหลายใด ดำเนินไปพร้อม เกิดร่วมกัน เกี่ยวข้องกัน ประกอบกัน มีความเกิดขึ้นคราวเดียวกัน มีความดับคราวเดียวกัน มีวัตถุเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกันกับความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัย ธรรมเหล่านี้ตรัสเรียกว่าธรรมเหล่าใด

อีกนัยหนึ่ง คำว่า ธรรมเหล่าใด คือ กิเลสทั้งหลายมีชาติเป็นอย่างอื่น ตั้งอยู่แล้วโดยอาการอื่น กิเลสเหล่านี้ตรัสเรียกว่าธรรมเหล่าใด

คำว่า ที่พระสมณะตรัสไว้แล้ว ความว่า อันพระพุทธะผู้เป็นสมณะ ผู้มีบาปธรรมระงับแล้ว เป็นพราหมณ์ผู้มีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว เป็นภิกษุผู้มีมูลแห่งกิเลสอันทำลายแล้ว ผู้พ้นขาดจากอกุศลมูลเป็นเครื่องผูกทั้งปวง ตรัสไว้แล้ว คือ ทรงพูด บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศไว้แล้ว รวมความว่า ‘หรือธรรมเหล่าใด ที่พระสมณะตรัสไว้แล้ว’ เพราะฉะนั้น พระพุทธเนรมิตนั้นจึงตรัสถามว่าความพอใจในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร และกิเลสเครื่องตัดสินใจมีมาจากอะไร อนึ่ง ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัยมีมาจากอะไร หรือธรรมเหล่าใดที่พระสมณะตรัสไว้แล้ว ธรรมเหล่านั้นมีมาจากอะไร

{๔๖๖} [๑๐๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

คนทั้งหลายกล่าวถึงสิ่งใดว่า ความดีใจ ความเสียใจในโลก ความพอใจย่อมมีได้เพราะอาศัยสิ่งนั้น สัตว์โลก

เห็นความเสื่อมและความเจริญ ในรูปทั้งหลายแล้วจึงทำการตัดสินใจ

{๔๖๗} หัวข้อว่า คนทั้งหลายกล่าวถึงสิ่งใดว่า ความดีใจ ความเสียใจในโลก มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความดีใจ ได้แก่ สุขเวทนา และวัตถุที่น่าปรารถนา

คำว่า ความเสียใจ ได้แก่ ทุกขเวทนา และวัตถุที่ไม่น่าปรารถนา

คำว่า คนทั้งหลายกล่าวถึงสิ่งใด ... ในโลก คือ กล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลงเวทนาใด รวมความว่า ‘คนทั้งหลายกล่าวถึงสิ่งใดว่า ความดีใจ ความเสียใจในโลก’

{๔๖๘} คำว่า ความพอใจย่อมมีได้เพราะอาศัยสิ่งนั้น ความว่า ความพอใจ ย่อมมีมา คือ มีทั่วไป เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ เพราะอาศัยความดีใจและความเสียใจ คือ อาศัยสุขและทุกข์ โสมนัสและโทมนัส วัตถุที่น่าปรารถนาและวัตถุที่ไม่น่าปรารถนา ความยินดีและความยินร้าย รวมความว่า ‘ความพอใจย่อมมีได้เพราะอาศัยสิ่งนั้น’

ว่าด้วยความเกิดแห่งรูป

{๔๖๙} หัวข้อว่า เห็นความเสื่อมและความเจริญในรูปทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ในรูปทั้งหลาย ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๔

ความเจริญแห่งรูปทั้งหลายเป็นไฉน คือ ความมี ความเกิด ความเกิดพร้อม ความบังเกิด ความบังเกิดเฉพาะ ความปรากฏแห่งรูปทั้งหลาย นี้ชื่อว่าความเจริญแห่งรูปทั้งหลาย

ความเสื่อมแห่งรูปทั้งหลายเป็นไฉนคือ ความสิ้น ความเสื่อม ความแตก ความแตกรอบ ความไม่เที่ยง ความหายไปแห่งรูปทั้งหลาย นี้ชื่อว่าความเสื่อมแห่งรูปทั้งหลาย

คำว่า เห็นความเสื่อมและความเจริญในรูปทั้งหลาย คือ เห็น พบ พิจารณา เทียบเคียง ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจนซึ่งความเจริญและความเสื่อมในรูปทั้งหลาย รวมความว่า ‘เห็นความเสื่อมและความเจริญในรูปทั้งหลาย’

ว่าด้วยการตัดสินใจ ๒ อย่าง

{๔๗๐} หัวข้อว่า สัตว์โลก ... จึงทำการตัดสินใจ มีอธิบายดังนี้

คำว่า การตัดสินใจ ได้แก่ การตัดสินใจ ๒ ประการ คือ (๑) การตัดสินใจด้วยอำนาจตัณหา (๒) การตัดสินใจด้วยอำนาจทิฏฐิ

สัตว์โลกย่อมทำการตัดสินใจด้วยอำนาจตัณหาอย่างไร คือ สำหรับบุคคลบางคนในโลกนี้ โภคสมบัติที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มิได้เกิดขึ้น และโภคสมบัติที่เกิดขึ้นแล้วก็ถึงความหมดสิ้นไป เขาจึงมีความดำริอย่างนี้ว่า “โภคสมบัติของเราที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มิได้เกิดขึ้น และโภคสมบัติที่เกิดขึ้นแล้วก็ถึงความหมดสิ้นไป เพราะเหตุอะไรหนอ” และเขามีความดำริอย่างนี้ต่อไปว่า “เมื่อเราเอาแต่ดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท โภคสมบัติที่ยังไม่เกิดขึ้นจึงมิได้เกิดขึ้น และโภคสมบัติที่เกิดขึ้นแล้วจึงถึงความหมดสิ้นไป เมื่อเราเอาแต่เที่ยวไปในยามคํ่าคืน ... เมื่อเราเอาแต่เที่ยวดูมหรสพ ... เมื่อเราเอาแต่เล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ... เมื่อเราเอาแต่คบหามิตรเลว ... เมื่อเราเอาแต่เกียจคร้าน โภคสมบัติที่ยังไม่เกิดขึ้นจึงมิได้เกิดขึ้น และโภคสมบัติที่เกิดขึ้นแล้วจึงถึงความหมดสิ้นไป” ครั้นรู้อย่างนี้แล้ว เขาจึงไม่ประพฤติทางความเสื่อมแห่งโภคสมบัติ

๖ ประการ สัตว์โลกย่อมทำการตัดสินใจด้วยอำนาจตัณหา ด้วยอาการอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง บุคคลย่อมดำเนินชีวิตไปด้วยกสิกรรมบ้าง ด้วยพาณิชยกรรมบ้าง ด้วยโครักขกรรมบ้าง ด้วยธนูศิลป์บ้าง ด้วยการรับราชการบ้าง ด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง สัตว์โลกย่อมทำการตัดสินใจด้วยอำนาจตัณหา ด้วยอาการอย่างนี้บ้าง

สัตว์โลกย่อมทำการตัดสินใจด้วยอำนาจทิฏฐิอย่างไร คือ เมื่อจักษุเกิดขึ้นแล้ว สัตว์โลกก็รู้ว่า “ตัวของเราเกิดขึ้นแล้ว” เมื่อจักษุหายไป ก็รู้ว่า “ตัวของเราหายไปแล้ว ตัวของเราจากไปแล้ว” สัตว์โลกย่อมทำการตัดสินใจ ด้วยอำนาจทิฏฐิ ด้วยอาการอย่างนี้บ้าง

เมื่อโสตะ ... เมื่อฆานะ ... เมื่อชิวหา ... เมื่อกาย ... เมื่อรูป ... เมื่อเสียง ... เมื่อกลิ่น ... เมื่อรส ... เมื่อโผฏฐัพพะเกิดขึ้นแล้ว สัตว์โลกก็รู้ว่า “ตัวของเราเกิดขึ้นแล้ว” เมื่อโผฏฐัพพะหายไปก็รู้ว่า “ตัวของเราหายไปแล้ว ตัวของเราจากไปแล้ว” สัตว์โลกย่อมทำการตัดสินใจ ด้วยอำนาจทิฏฐิ คือ ให้เกิด ให้เกิดพร้อม ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ ด้วยอาการอย่างนี้บ้างคำว่า สัตว์โลก ได้แก่ สัตว์ นระ มาณพ ... มนุษย์

คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก ... อายตนโลก รวมความว่า ‘สัตว์โลก ... จึงทำการตัดสินใจ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสว่า

คนทั้งหลายกล่าวถึงสิ่งใดว่า ความดีใจ ความเสียใจในโลก ความพอใจย่อมมีได้เพราะอาศัยสิ่งนั้น สัตว์โลกเห็นความเสื่อมและความเจริญในรูปทั้งหลายแล้ว จึงทำการตัดสินใจ

[๑๐๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

{๔๗๑} ธรรมแม้เหล่านี้ คือ ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัย เมื่อความดีใจและความเสียใจทั้งสองมีอยู่ ก็มีตามมา บุคคลผู้มีความสงสัยพึงศึกษาเพื่อทางแห่งญาณ ธรรมทั้งหลาย พระสมณะทราบแล้วจึงตรัสบอกไว้{๔๗๒} หัวข้อว่า ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัย มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า ความโกรธ ได้แก่ ความปองร้าย ความมุ่งร้าย ... ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต

การพูดเท็จ ตรัสเรียกว่า ความเป็นผู้พูดเท็จ

ความเคลือบแคลง ตรัสเรียกว่า ความสงสัย

ความโกรธย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาบ้าง เพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาบ้าง การพูดเท็จย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาบ้าง เพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาบ้าง ความสงสัยย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาบ้าง เพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาบ้าง

ว่าด้วยเหตุให้เกิดความโกรธ

ความโกรธย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาอย่างไร

คือ ความโกรธย่อมเกิดเพราะเห็นว่า “ผู้นี้ได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราแล้ว” ความโกรธย่อมเกิดเพราะเห็นว่า “ผู้นี้กำลังประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา” ความโกรธย่อมเกิดเพราะเห็นว่า ‘‘ผู้นี้

จักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา” ความโกรธย่อมเกิดเพราะเห็นว่า “ผู้นี้ได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเราแล้ว” ความโกรธย่อมเกิดเพราะเห็นว่า “ผู้นี้กำลังประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา” ความโกรธย่อมเกิดเพราะเห็นว่า “ผู้นี้จักประพฤต<*>สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา” ความโกรธย่อมเกิดเพราะเห็นว่า “ผู้นี้ได้ประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเราแล้ว” ความโกรธย่อมเกิดเพราะเห็นว่า “ผู้นี้กำลัง้<**>ประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา” ความโกรธย่อมเกิดเพราะเห็นว่า “ผู้นี้จักประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา” ความโกรธย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาอย่างนี้ความโกรธย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาอย่างไร

คือ เมื่อบุคคลมีความหวาดระแวงว่าจะถูกแย่งชิงวัตถุที่น่าปรารถนาไป ย่อมเกิดความโกรธบ้าง เมื่อมีใครกำลังแย่งชิงเอาวัตถุที่น่าปรารถนาไป ย่อมเกิดความโกรธบ้าง เมื่อวัตถุที่น่าปรารถนาถูกแย่งชิงไปแล้ว ย่อมเกิดความโกรธบ้าง เมื่อบุคคลมีความหวาดระแวงว่าวัตถุที่น่าปรารถนาจะแปรปรวนไป ย่อมเกิดความโกรธบ้าง เมื่อวัตถุที่น่าปรารถนากำลังแปรปรวนไป ย่อมเกิดความโกรธบ้าง เมื่อวัตถุที่น่าปรารถนาแปรปรวนไปแล้ว ย่อมเกิดความโกรธบ้าง ความโกรธย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาอย่างนี้

ว่าด้วยเหตุให้เกิดการกล่าวเท็จ

การกล่าวเท็จย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกเขาจองจำด้วยเครื่องจองจำคือขื่อ ย่อมกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่เพื่อต้องการพ้นจากเครื่องจองจำนั้น ถูกเขาจองจำ

ด้วยเครื่องจองจำคือเชือก ... ถูกเขาจองจำด้วยเครื่องจองจำคือโซ่ตรวน ... ถูกเขาจองจำด้วยเครื่องจองจำคือหวาย ... ถูกเขาจองจำด้วยเครื่องจองจำคือเถาวัลย์ ... ถูกเขาจองจำด้วยเครื่องจองจำคือเครื่องล้อม ... ถูกเขาจองจำด้วยเครื่องจองจำคือบ้าน นิคม และนคร ... ถูกเขาจองจำด้วยเครื่องจองจำคือชนบท ย่อมกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่เพื่อต้องการพ้นจากเครื่องจองจำนั้น การกล่าวเท็จย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาอย่างนี้การกล่าวเท็จย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่เพราะเหตุแห่งรูปที่ชอบใจ ย่อมกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่เพราะเหตุแห่งเสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะที่ชอบใจ เพราะเหตุแห่งจีวร เพราะเหตุแห่งบิณฑบาต เพราะเหตุแห่งเสนาสนะ เพราะเหตุแห่งคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร การกล่าวเท็จย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาอย่างนี้

ว่าด้วยเหตุให้เกิดความสงสัย

ความสงสัยย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาอย่างไร

คือ ความสงสัยย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาว่า “เราจักพ้นจากโรคทางจักษุประสาท หรือจักไม่พ้นจากโรคทางจักษุประสาทหนอ เราจักพ้นจากโรคทางโสตประสาท ... จากโรคทางฆานประสาท ... .จากโรคทางชิวหาประสาท ... จากโรคทางกายประสาท ... จากโรคทางศีรษะ ... จากโรคทางหู ... จากโรคทางปาก ... เราจักพ้นจากโรคทางฟัน หรือจักไม่พ้นจากโรคทางฟันหนอ” ความสงสัยย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่ไม่น่าปรารถนาอย่างนี้

ความสงสัยย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาอย่างไร

คือ ความสงสัยย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาว่า “เราจักได้รูปที่ชอบใจ จักไม่ได้รูปที่ชอบใจหนอ เราจักได้เสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... ตระกูล ... คณะ ... อาวาส ... ลาภ ... ยศ ... สรรเสริญ ... สุข ... จีวร ... บิณฑบาต ... เสนาสนะ ... เราจักได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารที่ชอบใจ จักไม่ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารที่ชอบใจหนอ” ความสงสัยย่อมเกิดเพราะอาศัยวัตถุที่น่าปรารถนาอย่างนี้ รวมความว่า ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัย{๔๗๓} คำว่า ธรรมแม้เหล่านี้ ... เมื่อความดีใจและความเสียใจทั้งสองมีอยู่ ก็มีตามมา ความว่า เมื่อความดีใจและความเสียใจมีอยู่ คือ เมื่อสุขและทุกข์ โสมนัสและโทมนัส วัตถุที่น่าปรารถนาและวัตถุที่ไม่น่าปรารถนา ความยินดีและความยินร้าย มีอยู่ คือ ปรากฏ หาได้อยู่ ธรรมแม้เหล่านี้ ... ก็มีตามมา รวมความว่า ‘ธรรมแม้เหล่านี้ ... เมื่อความดีใจและความเสียใจทั้งสองมีอยู่ ก็มีตามมา’

ว่าด้วยสิกขา ๓

{๔๗๔} คำว่า บุคคลผู้มีความสงสัยพึงศึกษาเพื่อทางแห่งญาณ ความว่า แม้ญาณก็ชื่อว่าทางแห่งญาณ แม้อารมณ์แห่งญาณก็ชื่อว่าทางแห่งญาณ แม้ธรรมทั้งหลายอันเกิดร่วมกับญาณก็ชื่อว่าทางแห่งญาณ เปรียบเหมือนอริยมรรคชื่อว่าทางแห่งอริยะ เทวมรรคชื่อว่าทางแห่งเทวดา พรหมมรรคชื่อว่าทางแห่งพรหม ฉันใด แม้ญาณก็ชื่อว่าทางแห่งญาณ แม้อารมณ์แห่งญาณก็ชื่อว่าทางแห่งญาณ แม้ธรรมทั้งหลายอันเกิดร่วมกับญาณก็ชื่อว่าทางแห่งญาณ ฉันนั้นเหมือนกันคำว่า พึงศึกษา ความว่า พึงศึกษาสิกขาทั้ง ๓ คือ (๑) อธิสีลสิกขา (๒) อธิจิตตสิกขา (๓) อธิปัญญาสิกขา

อธิสีลสิกขาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมแล้วด้วยการสังวรในพระปาติโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร เห็นภัยในโทษแม้มีประมาณเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย คือ ศีลขันธ์น้อย ศีลขันธ์ใหญ่ ศีลเป็นที่ตั้ง เป็นเบื้องต้น เป็นความประพฤติ เป็นความสำรวม เป็นความระวัง เป็นทาง เป็นประธาน เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าอธิสีลสิกขา

อธิจิตตสิกขาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม ... เธอบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และโสมนัสโทมนัสซึ่งดับไปก่อนแล้วอยู่ นี้เรียกว่า อธิจิตตสิกขา

อธิปัญญาสิกขาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาอันให้ถึงความเกิดและความดับ อันประเสริฐ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้เหตุให้เกิดอาสวะ นี้ความดับอาสวะ นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ” นี้เรียกว่าอธิปัญญาสิกขา

คำว่า ผู้มีความสงสัยพึงศึกษาเพื่อทางแห่งญาณ ความว่า บุคคลผู้มีความสงสัย คือ เคลือบแคลง ลังเล สองจิตสองใจ ไม่แน่ใจ พึงศึกษาอธิศีลบ้าง อธิจิตบ้าง อธิปัญญาบ้าง เพื่อความบรรลุญาณ เพื่อความถูกต้องญาณ เพื่อความทำให้แจ่มแจ้งญาณ บุคคลเมื่อนึกถึงสิกขา ๓ นี้พึงศึกษา คือ เมื่อรู้ เมื่อเห็น เมื่อพิจารณา เมื่ออธิษฐานจิต เมื่อน้อมใจไปด้วยศรัทธา เมื่อประคองความเพียร เมื่อตั้งสติ เมื่อตั้งจิต เมื่อรู้ชัดด้วยปัญญา เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เมื่อกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อละธรรมที่ควรละ เมื่อเจริญธรรมที่ควรเจริญ เมื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควร

ทำให้แจ้ง ก็พึงศึกษา คือ ประพฤติเอื้อเฟื้อ ประพฤติเอื้อเฟื้อโดยชอบ สมาทานประพฤติ รวมความว่า ‘บุคคลผู้มีความสงสัยพึงศึกษาเพื่อทางแห่งญาณ’

ว่าด้วยธรรมที่พระสมณะทราบ

{๔๗๕} คำว่า ธรรมทั้งหลาย พระสมณะทราบแล้วจึงตรัสบอกไว้ ความว่า ธรรมทั้งหลายอันพระสมณะทรงทราบ คือ ทรงรู้ พิจารณา เทียบเคียง ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจนแล้วจึงตรัสไว้ คือ ทรงสอน บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศแล้ว คือ ทรงทราบ ทรงรู้ พิจารณา เทียบเคียง ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจนแล้วตรัสไว้ ตรัสสอน ตรัสบอก ทรงแสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศแล้วว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร ... เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ ... เพราะชาติดับ

ชรามรณะจึงดับ นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ ... นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ธรรมเหล่านี้ควรกำหนดรู้ ธรรมเหล่านี้ควรละ ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง ความเกิด ความดับ คุณ โทษ อุบายเครื่องสลัดออกแห่ง ผัสสายตนะ ๖ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ แห่งมหาภูตรูป ๔ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา”สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรารู้ด้วยปัญญาอันยิ่งแล้วจึงแสดงธรรม ไม่ใช่ไม่รู้แล้วแสดง ๑ แสดงธรรมมีเหตุ ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีเหตุ ๑ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปาฏิหาริย์ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรานั้นรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งแล้วจึงแสดงธรรม ไม่ใช่ไม่รู้แล้วแสดง แสดง

ธรรมมีเหตุ ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีเหตุ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปาฏิหาริย์ เธอทั้งหลายควรทำโอวาท ควรทำอนุสาสนี ก็แลเธอทั้งหลายควรยินดี ควรพอใจ ควรโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้เองโดยชอบ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์ปฏิบัติดีแล้ว” ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหวแล้ว รวมความว่า ‘ธรรมทั้งหลายพระสมณะทราบแล้ว จึงตรัสบอกไว้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าธรรมแม้เหล่านี้ คือ ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัย เมื่อความดีใจและความเสียใจทั้งสองมีอยู่ ก็มีตามมา บุคคลผู้มีความสงสัยพึงศึกษาเพื่อทางแห่งญาณ ธรรมทั้งหลาย พระสมณะทราบแล้วจึงตรัสบอกไว้

{๔๗๖} [๑๐๔] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากอะไร เมื่ออะไรไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นจึงไม่มี อรรถคือความไม่มีและความมีนี้ ขอพระองค์ตรัสบอกข้าพระองค์ด้วยว่ามีสาเหตุมาจากอะไร

ว่าด้วยต้นเหตุความดีใจ - เสียใจ

{๔๗๗} คำว่า ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากอะไร ความว่า พระพุทธเนรมิตตรัสถาม คือ ทูลสอบถาม ทูลขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้

ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศซึ่งมูล ... สมุทัยแห่งความดีใจและความเสียใจว่า ‘‘ความดีใจและความเสียใจมีอะไรเป็นต้นเหตุ คือ เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏมาแต่อะไร คือ มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากอะไร’{๔๗๘} คำว่า เมื่ออะไรไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นจึงไม่มี ความว่า เมื่ออะไรไม่มี คือ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ ความดีใจและความเสียใจจึงไม่มี คือ ไม่เป็น ไม่เกิด ไม่เกิดพร้อม ไม่บังเกิด ไม่บังเกิดเฉพาะ รวมความว่า ‘เมื่ออะไรไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นจึงไม่มี’{๔๗๙}

คำว่า อรรถคือความไม่มีและความมีนี้ ความว่า ความมีแห่งความดีใจและความเสียใจเป็นไฉน คือ ความมี ความเป็น ความเกิด ความเกิดพร้อม ความบังเกิด ความบังเกิดเฉพาะ ความปรากฏแห่งความดีใจ และความเสียใจใด นี้ชื่อว่าความมีแห่งความดีใจและความเสียใจความไม่มีแห่งความดีใจและความเสียใจเป็นไฉน คือ ความสิ้น ความเสื่อม ความแตก ความแตกรอบ ความไม่เที่ยง ความหายไปแห่งความดีใจและความเสียใจ นี้ชื่อว่าความไม่มีแห่งความดีใจและความเสียใจ

คำว่า อรรถคือ คือ อรรถอย่างยิ่ง รวมความว่า ‘อรรถคือความไม่มีและความมี’

{๔๘๐} คำว่า ขอพระองค์ตรัสบอกข้าพระองค์ด้วยว่ามีสาเหตุมาจากอะไร มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ความว่า อรรถที่ข้าพระองค์ทูลถาม ขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ขอให้ประกาศ

คำว่า ขอตรัสบอก คือ ขอจงตรัสบอก ทรงแจ้ง ทรงแสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ทรงประกาศ รวมความว่า ‘ขอพระองค์ตรัสบอกข้าพระองค์’

คำว่า มีสาเหตุมาจากอะไร คือ มีสิ่งใดเป็นต้นเหตุ มีสิ่งใดเป็นสมุทัยมีสิ่งใดเป็นกำเนิด มีสิ่งใดเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ขอพระองค์ตรัสบอกข้าพระองค์ด้วยว่ามีสาเหตุมาจากอะไร’ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเนรมิต นั้นจึงทูลถามว่า

ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากอะไร เมื่ออะไรไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นจึงไม่มี อรรถคือความไม่มีและความมีนี้ขอพระองค์ตรัสบอกข้าพระองค์ด้วยว่ามีสาเหตุมาจากอะไร

{๔๘๑} [๑๐๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากผัสสะ เมื่อผัสสะไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นก็ไม่มี อรรถคือความไม่มีและความมีนี้ขอบอกพระองค์ว่า มีสาเหตุมาจากผัสสะนี้

{๔๘๒} คำว่า ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากผัสสะ ความว่า สุขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนานั้นนั่นแหละดับไป สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาที่เสวยอยู่อันเกิดแต่ผัสสะนั้นก็ดับไป สงบไป ทุกขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนานั้นนั่นแหละดับไป ทุกขเวทนาที่

เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนาที่เสวยอยู่อันเกิดแต่ผัสสะนั้นก็ดับไป สงบไป อทุกขมสุขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นนั่นแหละดับไป อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนาที่เสวยอยู่อันเกิดแต่ผัสสะนั้นก็ดับไป สงบไปคำว่า ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากผัสสะ ความว่า ความดีใจและความเสียใจมีผัสสะเป็นต้นเหตุ คือ มีผัสสะเป็นสมุทัย มีผัสสะเป็นกำเนิด มีผัสสะเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากผัสสะ’

{๔๘๓} คำว่า เมื่อผัสสะไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นก็ไม่มี ความว่า เมื่อผัสสะไม่มี คือ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ ความดีใจและความเสียใจก็ไม่มี คือ ไม่เป็น ไม่เกิด ไม่เกิดพร้อม ไม่บังเกิด ไม่บังเกิดเฉพาะ ไม่ปรากฏ รวมความว่า ‘เมื่อผัสสะไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นก็ไม่มี’{๔๘๔} คำว่า อรรถคือความไม่มีและความมี ความว่า ภวทิฏฐิก็ดี วิภวทิฏฐิก็ดี ก็มีสาเหตุมาจากผัสสะ

คำว่า อรรถคือ คือ อรรถอย่างยิ่ง รวมความว่า ‘อรรถคือความไม่มีและความมี’

{๔๘๕} หัวข้อว่า ขอบอกพระองค์ว่ามีสาเหตุมาจากผัสสะนี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ความว่า อรรถที่พระองค์ตรัสถาม ขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ขอให้ประกาศ

คำว่า ขอบอก คือ ขอตอบ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ รวมความว่า ‘ขอบอกแก่พระองค์’

คำว่า มีสาเหตุมาจากผัสสะนี้ คือ มีผัสสะนี้เป็นนิทาน มีผัสสะเป็นสมุทัย มีผัสสะเป็นกำเนิด มีผัสสะเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘อรรถคือความไม่มีและความมีนี้ ขอบอกพระองค์ว่ามีสาเหตุมาจากผัสสะนี้’ เพราะเหตุนั้น พระผูมีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่า

ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากผัสสะ เมื่อผัสสะไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นก็ไม่มี อรรถคือความไม่มีและความมีนี้ขอบอกพระองค์ว่ามีสาเหตุมาจากผัสสะนี้

{๔๘๖} [๑๐๖] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ผัสสะในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร และความยึดถือมีมาจากอะไร เมื่ออะไรไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเราจึงไม่มี เมื่ออะไรไม่มี ผัสสะจึงจะถูกต้องไม่ได้

ว่าด้วยต้นเหตุของผัสสะ

{๔๘๗} คำว่า ผัสสะในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร ความว่า พระพุทธเนรมิตทูลถาม คือ ทูลสอบถาม ทูลขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ ประกาศซึ่งมูล ... สมุทัยแห่งผัสสะว่า “ผัสสะมีอะไรเป็นต้นเหตุ คือ เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏมาจากอะไร คือ มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ผัสสะในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร’{๔๘๘} คำว่า และความยึดถือมีมาจากอะไร ความว่า พระพุทธเนรมิตทูลถาม คือ ทูลสอบถาม ทูลขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศ

ซึ่งมูล ... สมุทัยแห่งความยึดถือทั้งหลายว่า “ความยึดถือมีมาจากอะไร คือ เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏมาจากอะไร คือ มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘และความยึดถือมีมาจากอะไร’

{๔๘๙} คำว่า เมื่ออะไรไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเราจึงไม่มี ความว่า เมื่ออะไรไม่มี คือ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้อยู่ ความถือว่าของเราจึงไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ คือ ความถือว่าเป็นของเรา อันพระสมณะละ ตัดขาด สงบ ระงับแล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘เมื่ออะไรไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเราจึงไม่มี’{๔๙๐} คำว่า เมื่ออะไรไม่มี ผัสสะจึงจะถูกต้องไม่ได้ ความว่า เมื่ออะไรไม่มี คือ ไม่เป็น ก้าวล่วง ล่วงเลย เป็นไปล่วงแล้ว ผัสสะจึงจะไม่ถูกต้อง รวมความว่า ‘เมื่ออะไรไม่มี ผัสสะจึงจะถูกต้องไม่ได้’ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเนรมิตนั้นจึงทูลถามว่า

ผัสสะในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร และความยึดถือมีมาจากอะไร เมื่ออะไรไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเราจึงไม่มี เมื่ออะไรไม่มี ผัสสะจึงจะถูกต้องไม่ได้

{๔๙๑} [๑๐๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยนามและรูป ความยึดถือมีมาจากความปรารถนา เมื่อความปรารถนาไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเราก็ไม่มี เมื่อรูปไม่มี ผัสสะก็ถูกต้องไม่ได้

{๔๙๒} คำว่า ผัสสะเกิดขี้นเพราะอาศัยนามและรูป ความว่า จักษุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป ประชุมธรรม ๓ ประการ (คือ จักษุ ๑ รูป ๑ จักขุวิญญาณ ๑) ผัสสะจึงเกิด จักษุและรูปอยู่ในส่วนรูป สัมปยุตตธรรม เว้นจักขุสัมผัสอยู่ในส่วนนาม ผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยนามและรูปอย่างนี้บ้างโสตวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะและเสียง ประชุมธรรม ๓ ประการ (คือ โสตะ ๑ เสียง ๑ โสตวิญญาณ ๑) ผัสสะจึงเกิด โสตะและเสียงอยู่ในส่วนรูป สัมปยุตตธรรมเว้นโสตสัมผัสอยู่ในส่วนนาม ผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยนามและรูป อย่างนี้บ้างฆานวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะและกลิ่น ประชุมธรรม ๓ ประการ (คือ ฆานะ ๑ กลิ่น

๑ ฆานวิญญาณ ๑) ผัสสะจึงเกิด ฆานะและกลิ่นอยู่ในส่วนรูป สัมปยุตตธรรมเว้นฆานสัมผัสอยู่ในส่วนนาม ผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยนามและรูปอย่างนี้บ้างชิวหาวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยชิวหาและรส ประชุมธรรม ๓ ประการ (คือ ชิวหา ๑ รส ๑ ชิวหาวิญญาณ ๑) ผัสสะจึงเกิด ชิวหาและรสอยู่ในส่วนรูป สัมปยุตตธรรมเว้นชิวหาสัมผัสอยู่ในส่วนนาม ผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยนามและรูปอย่างนี้บ้างกายวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยกายและโผฏฐัพพะ ประชุมธรรม ๓ ประการ (คือ กาย ๑ โผฏฐัพพะ ๑ กายวิญญาณ ๑) ผัสสะจึงเกิด กายและโผฏฐัพพะอยู่ในส่วนรูป สัมปยุตตธรรมเว้นกายสัมผัสอยู่ในส่วนนาม ผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยนามและรูปอย่างนี้บ้างมโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ทั้งหลาย ประชุมธรรม ๓ ประการ (คือ หทยวัตถุ ๑ ธรรมารมณ์ ๑ มโนวิญญาณ ๑) ผัสสะจึงเกิด หทยวัตถุและธรรมารมณ์ที่มีรูปทั้งหลายอยู่ในส่วนรูป สัมปยุตตธรรม

เว้นมโนสัมผัสอยู่ในส่วนนาม ผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยนามและรูปอย่างนี้บ้าง

ว่าด้วยความยึดถือมีความปรารถนาเป็นต้นเหตุ

{๔๙๓} คำว่า ความยึดถือมีมาจากความปรารถนา ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่า ความปรารถนา ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า ความยึดถือ ได้แก่ ความยึดถือ ๒ ประการ คือ (๑) ความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความยึดถือด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความยึดถือด้วยอำนาจทิฏฐิ

คำว่า ความยึดถือมีมาจากความปรารถนา ความว่า ความยึดถือทั้งหลายมีความปรารถนาเป็นสาเหตุ มีความปรารถนาเป็นต้นเหตุ มีความปรารถนาเป็นปัจจัย มีความปรารถนาเป็นตัวการณ์ มีความปรารถนาเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ความยึดถือมีมาจากความปรารถนา’{๔๙๔} คำว่า เมื่อความปรารถนาไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเราก็ไม่มี ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่า ความปรารถนา ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า ความยึดถือว่าเป็นของเรา ได้แก่ ความยึดถือว่าเป็นของเรา ๒ ประการ คือ (๑) ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิคำว่า เมื่อความปรารถนาไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเราก็ไม่มี ความว่า เมื่อความปรารถนาไม่มี คือ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ ความยึดถือว่า

เป็นของเราก็ไม่มี คือ ไม่ปรากฎ หาไม่ได้ ได้แก่ ความยึดถือว่าเป็นของเราเหล่านั้นอันพระสมณะละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘เมื่อความปรารถนาไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเราก็ไม่มี’

ว่าด้วยมหาภูตรูป ๔

{๔๙๕} หัวข้อว่า เมื่อรูปไม่มี ผัสสะก็ถูกต้องไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า รูป ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๔

คำว่า เมื่อรูปไม่มี คือ รูปไม่มีโดยเหตุ ๔ อย่าง คือ (๑) โดยการรู้ (๒) โดยการพิจารณา (๓) โดยการละ (๔) โดยการก้าวล่วง

รูปไม่มีโดยการรู้อย่างไร คือ พระสมณะย่อมรู้รูป คือ ย่อมรู้ ย่อมเห็นว่า “รูปชนิดใดชนิดหนึ่ง รูปทุกอย่าง มหาภูตรูป ๔ อุปาทายรูป ๔” รูปไม่มีโดยการรู้อย่างนี้

รูปไม่มีโดยการพิจารณาอย่างไร คือ พระสมณะครั้นรู้รูปอย่างนี้แล้ว จึงพิจารณารูป คือ พิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร เป็นของลำบาก เป็นอาพาธ เป็นอย่างอื่น เป็นของชำรุด เป็นเสนียด เป็นอุบาทว์ เป็นภัย เป็นอุปสรรค เป็นของหวั่นไหว เป็นของแตกพัง เป็นของไม่ยั่งยืน เป็นของไม่มีที่ต้านทาน เป็นของไม่มีที่ซ่อนเร้น เป็นของไม่มีที่พึ่ง เป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของสูญ เป็นอนัตตา เป็นโทษ เป็นของมีความแปรผันไปเป็นธรรมดา เป็นของไม่มีแก่นสาร เป็นต้นเค้าแห่งความลำบาก เป็นดังเพชฌฆาต เป็นของปราศจากความเจริญ เป็นของมีอาสวะ เป็นของถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่ง เป็นเหยื่อแห่งมาร เป็นของมีชาติเป็นธรรมดา เป็นของมีชรา เป็นธรรมดา เป็นของมีพยาธิเป็นธรรมดา เป็นของมีมรณะเป็นธรรมดา

เป็นของมีความเศร้าโศก ความรำพัน ความเจ็บกาย ความเจ็บใจ และความแค้นใจเป็นธรรมดา เป็นของมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา เป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์ เป็นของดับไป เป็นของที่หาความแช่มชื่นไม่ได้ เป็นโทษเป็นของที่ต้องสลัดทิ้ง รูปไม่มีโดยการพิจารณาอย่างนี้รูปไม่มีโดยการละอย่างไร คือ พระสมณะครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว จึงละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีในภายหลังซึ่งฉันทราคะ(ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ)ในรูป

สมจริงพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในรูปใด เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย ฉันทราคะนั้นจักเป็นของอันเธอทั้งหลายละแล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา โดยประการอย่างนี้” รูปไม่มีโดยการละอย่างนี้รูปไม่มีโดยการก้าวล่วงอย่างไร คือ ผู้ที่ได้อรูปสมาบัติ ๔ แล้วเป็นผู้ไม่มีรูป คือ ไม่เจริญรูป ล่วงเลย ก้าวล่วง เป็นไปล่วงรูปเสียได้แล้ว รูปไม่มีโดยการก้าวล่วงอย่างนี้ รูปไม่มีโดยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้

คำว่า เมื่อรูปไม่มี ผัสสะก็ถูกต้องไม่ได้ ความว่า เมื่อรูปไม่มี คือ ไม่เป็น ล่วงเลย ก้าวล่วง เป็นไปล่วงแล้ว ผัสสะ ๕ ประการ คือ จักษุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส ก็ถูกต้องไม่ได้ รวมความว่า ‘เมื่อรูปไม่มี ผัสสะก็ถูกต้องไม่ได้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่าผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยนามและรูป ความยึดถือมีมาจากความปรารถนา เมื่อความปรารถนาไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเราก็ไม่มี เมื่อรูปไม่มี ผัสสะก็ถูกต้องไม่ได้

{๔๙๖} [๑๐๘] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

เมื่อบุคคลดำเนินอย่างไร รูปจึงจะไม่มี อนึ่ง สุขและทุกข์จะไม่มีได้อย่างไร ขอพระองค์ตรัสบอกอาการที่รูปเป็นต้นจะไม่มีอย่างนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ข้าพระองค์ได้ตั้งใจไว้ว่าจะรู้อาการอย่างนั้น

{๔๙๗} คำว่า เมื่อบุคคลดำเนินอย่างไร รูปจึงจะไม่มี ความว่า เมื่อบุคคลดำเนินอย่างไร คือ ปฏิบัติอย่างไร เคลื่อนไหวอย่างไร เป็นไปอย่างไร เลี้ยงชีวิตอย่างไร ดำเนินไปอย่างไร ยังอัตภาพให้ดำเนินไปอย่างไร รูปจึงจะไม่มี คือ ไม่เป็น ล่วงเลย ก้าวล่วง เป็นไปล่วง รวมความว่า ‘เมื่อบุคคลดำเนินอย่างไร รูปจึงจะไม่มี’{๔๙๘} คำว่า อนึ่ง สุขและทุกข์จะไม่มีได้อย่างไร ความว่า สุขก็ดี ทุกข์ก็ดี จะไม่มี คือ ไม่เป็น ล่วงเลย ก้าวล่วง เป็นไปล่วงได้อย่างไร รวมความว่า ‘อนึ่ง สุขและทุกข์จะไม่มีได้อย่างไร’

{๔๙๙} คำว่า ขอพระองค์ตรัสบอกอาการที่รูปเป็นต้นจะไม่มีอย่างนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด มีอธิบายดังนี้

คำว่า อาการที่ ความว่า อาการที่ข้าพระองค์ทูลถาม ทูลให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลให้ประกาศ รวมความว่า ‘อาการที่’

คำว่า ขอพระองค์ตรัสบอก ... แก่ข้าพระองค์ ความว่า ขอตรัสบอก คือ ทรงเล่า ทรงแสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศแก่ข้าพระองค์ รวมความว่า ‘ขอพระองค์ตรัสบอก ... แก่ข้าพระองค์’

คำว่า อาการที่รูปเป็นต้นจะไม่มี ความว่า อาการที่รูปเป็นต้นจะไม่มี คือ ไม่เป็น ล่วงเลย ก้าวล่วง เป็นไปล่วง ด้วยประการใด รวมความว่า ‘ขอพระองค์ตรัสบอกอาการที่รูปเป็นต้นจะไม่มีอย่างนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด’

{๕๐๐} คำว่า ข้าพระองค์ได้ตั้งใจไว้ว่าจะรู้อาการอย่างนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า จะรู้อาการอย่างนั้น ความว่า พึงรู้ คือ พึงทราบ พึงรู้แจ้ง พึงรู้แจ่มแจ้ง พึงแทงตลอดอาการนั้น รวมความว่า ‘จะรู้อาการอย่างนั้น’

คำว่า ข้าพระองค์ได้ตั้งใจ ความว่า ข้าพระองค์ได้มีความตั้งใจ คือ มีความคิด มีความรู้สึก รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ได้ตั้งใจไว้ว่าจะรู้อาการอย่างนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเนรมิตนั้นจึงทูลถามว่า

เมื่อบุคคลดำเนินอย่างไร รูปจึงจะไม่มี อนึ่ง สุขและทุกข์จะไม่มีได้อย่างไร ขอพระองค์ตรัสบอกอาการที่รูปเป็นต้นจะไม่มีอย่างนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ข้าพระองค์ได้ตั้งใจไว้ว่าจะรู้อาการอย่างนั้น

{๕๐๑} [๑๐๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

บุคคลที่มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาปกติ มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาผิดปกต ิมิใช่เป็นผู้ไม่มีสัญญาทั้งมิใช่เป็นผู้มีสัญญาว่าไม่มี เมื่อบุคคลดำเนินอย่างนี้รูปจึงจะไม่มี เพราะว่าธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเนิ่นช้ามีสาเหตุมาจากสัญญา

{๕๐๒} คำว่า บุคคลที่มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาปกติ มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาผิดปกติ ความว่า ชนเหล่าใดตั้งอยู่ในสัญญาปกติ ชนเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาปกติ บุคคลนั้นไม่ตั้งอยู่ในสัญญาปกติ ชนเหล่าใดเป็นบ้า และเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ชนเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาผิดปกติ บุคคลนั้นไม่เป็นบ้า ทั้งไม่เป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน รวมความว่า บุคคลที่มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาปกติ มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาผิดปกติ

{๕๐๓} คำว่า มิใช่เป็นผู้ไม่มีสัญญา ทั้งมิใช่เป็นผู้มีสัญญาว่าไม่มี ความว่า ชนเหล่าใดเข้านิโรธและเป็นอสัญญีสัตว์ ชนเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า เป็นผู้ไม่มีสัญญา บุคคลนั้นไม่ใช่ผู้เข้านิโรธ ทั้งไม่ใช่เป็นอสัญญีสัตว์ ชนเหล่าใด ได้อรูปสมาบัติ ๔ ชนเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า เป็นผู้มีสัญญาว่าไม่มี บุคคลนั้นไม่เป็นผู้ได้อรูปสมาบัติ ๔ รวมความว่า ‘มิใช่เป็นผู้ไม่มีสัญญา ทั้งมิใช่เป็นผู้มีสัญญาว่าไม่มี’

{๕๐๔} คำว่า เมื่อบุคคลดำเนินอย่างนี้ รูปจึงจะไม่มี ความว่า ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้บรรลุจตุตถฌาน ... เพราะละสุขได้ ภิกษุนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเครื่องยียวน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไป เพื่อประโยชน์แก่การได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ เป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยธรรมเป็นทางแห่งอรูปสมาบัติ เมื่อบุคคลดำเนินอย่างนี้ คือ ปฏิบัติเปลี่ยนอิริยาบถ เป็นไป ดำเนินไป เลี้ยงชีพ ยังอัตภาพให้เป็นไปอย่างนี้ ด้วยประการนี้ รูปจึงจะไม่มี คือ ไม่เป็น ล่วงเลย ก้าวล่วง เป็นไปล่วง รวมความว่า ‘เมื่อบุคคลดำเนินอย่างนี้ รูปจึงจะไม่มี’

ว่าด้วยธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเนิ่นช้า

{๕๐๕} คำว่า เพราะว่าธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเนิ่นช้ามีสาเหตุมาจากสัญญา ความว่า ธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเนิ่นช้านั่นแล คือ ส่วนแห่งธรรมเครื่องให้เนิ่นช้า คือ ตัณหา ทิฏฐิ มานะ มีสาเหตุมาจากสัญญา คือ มีสัญญาเป็นสมุทัย มีสัญญาเป็นกำเนิด มีสัญญาเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘เพราะว่าธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเนิ่นช้ามีสาเหตุมาจากสัญญา’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่า

บุคคลที่มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาปกติ มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาผิดปกติ มิใช่เป็นผู้ไม่มีสัญญา ทั้ง

มิใช่เป็นผู้มีสัญญาว่าไม่มี เมื่อบุคคลดำเนินอย่างนี้ รูปจึงจะไม่มี เพราะว่าธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเนิ่นช้า มีสาเหตุมาจากสัญญา

{๕๐๖} [๑๑๐] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ข้าพระองค์ได้ทูลถามธรรมข้อใด พระองค์ก็ได้แถลงธรรมข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ข้าพระองค์จะขอทูลถามธรรมส่วนอื่นกะพระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดตรัส บอกธรรมนั้นด้วย

ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ มีพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจดของยักษ์(สัตวโลก) ด้วยอรูปสมาบัติว่าเป็นธรรมอันเลิศอย่างเดียวเท่านั้น หรือว่ายังมีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจด อย่างอื่นที่ยิ่งไปกว่าอรูปสมาบัตินี้{๕๐๗} คำว่า ข้าพระองค์ได้ทูลถามธรรมข้อใด พระองค์ก็ได้แถลงธรรมข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ความว่า ข้าพระองค์ได้ทูลถาม คือ ทูลขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศซึ่งธรรมข้อใด

คำว่า ได้แถลงธรรมข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ความว่า พระองค์ทรงแถลง คือ ทรงชี้แจง ตรัสบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศธรรมข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ได้ทูลถามธรรมข้อใด พระองค์ก็ได้แถลงธรรมข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว’

{๕๐๘} คำว่า ข้าพระองค์จะขอทูลถามธรรมส่วนอื่นกะพระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกธรรมนั้นด้วย ความว่า ข้าพระองค์ขอทูลถาม คือ ทูลขอให้ตรัสบอก ทูลเชิญให้ตรัสบอก ทูลขอให้ประกาศ ซึ่งธรรมส่วนอื่นกะพระองค์ คือ ขอทูลถามธรรมยิ่งขึ้นไปกะพระองค์คำว่า ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกธรรมข้อนั้นด้วย ความว่า ขอเชิญพระองค์ได้โปรดตรัสบอก คือ ชี้บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศธรรมข้อนั้น รวมความว่า ‘ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกธรรมข้อนั้นด้วย’

ว่าด้วยความหมดจดด้วยอรูปสมาบัติ

{๕๐๙} คำว่า ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้มีพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจดของยักษ์(สัตว์โลก) ด้วยอรูปสมาบัติว่าเป็นธรรมอันเลิศอย่างเดียว ความว่า สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลงความหมดจดว่าเป็นธรรมอันเลิศ คือ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน อุดม ลํ้าเลิศด้วยอรูปสมาบัติเท่านี้หรือคำว่า ยักษ์ คือ แห่งสัตว์ นรชน มานพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์

คำว่า ความหมดจด ได้แก่ ความหมดจด คือ ความหมดจดวิเศษ ความหมดจดรอบ ความพ้น ความพ้นวิเศษ ความรอดพ้น

คำว่า ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ ความว่า เป็นผู้อ้างตนว่าเป็นบัณฑิต คืออ้างตนว่าเป็นนักปราชญ์ อ้างตนว่าเป็นผู้มีญาณ อ้างตนว่าเป็นผู้มีเหตุผล อ้างตนว่าเป็นผู้มีลักษณะ อ้างตนว่าเป็นผู้มีการณ์ อ้างตนว่าเป็นผู้มีฐานะตามลัทธิของตน รวมความว่า ‘ก็สมณพราหมณ์

ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ มีพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจดของยักษ์ (สัตว์โลก) ด้วยอรูปสมาบัติว่าเป็นธรรมอันเลิศอย่างเดียว’

{๕๑๐} คำว่า หรือว่ายังมีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งกลาวถึงความหมดจดอย่างอื่นที่ยิ่งไปกว่าอรูปสมาบัตินี้ ความว่า หรือว่ายังมีสมณพราหมณ์บางพวกล่วงเลย ก้าวล่วง เป็นไปล่วง อรูปสมาบัติเหล่านี้ ย่อมกล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลงความหมดจด ความหมดจดวิเศษ ความหมดจดรอบ ความพ้น ความพ้นวิเศษ ความรอดพ้นแห่งยักษ์อย่างอื่น คือ ยิ่งกว่าอรูปสมาบัตินี้ รวมความว่า ‘หรือว่ายังมีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่ง กล่าวถึงความหมดจดอย่างอื่นที่ยิ่งไปกว่าอรูปสมาบัตินี้’ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเนรมิตนั้นจึงทูลถามว่าข้าพระองค์ได้ทูลถามธรรมข้อใด พระองค์ก็ได้แถลงธรรมข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ข้าพระองค์จะขอทูลถามธรรมส่วนอื่นกะพระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอก ธรรมนั้นด้วย

ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ มีพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจดของยักษ์(สัตวโลก) ด้วยอรูปสมาบัติว่าเป็นธรรมอันเลิศอย่างเดียวเท่านั้น หรือว่ายังมีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจดอย่างอื่นที่ยิ่งไปกว่าอรูปสมาบัตินี้

{๕๑๑} [๑๑๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ในโลกนี้มีพวกหนึ่งย่อมกล่าวถึงความหมดจดแห่งยักษ์ (สัตว์โลก)

ด้วยอรูปสมาบัติเท่านั้นว่าเป็นธรรมอันเลิศ บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งอ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาด ย่อมกล่าวถึงความสงบในอนุปาทิเสส

{๕๑๒} คำว่า ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ มีพวกหนึ่งย่อมกล่าวถึงความหมดจดแห่งยักษ์(สัตว์โลก)ด้วยอรูปสมาบัติเท่านั้นว่าเป็นธรรมอันเลิศ ความว่า มีสมณพราหมณ์บางพวกผู้มีวาทะว่าเที่ยงย่อม กล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลง ความหมดจดว่าเป็นธรรมอันเลิศ คือ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน อุดม ลํ้าเลิศ ด้วยอรูปสมาบัติเท่านี้คำว่า ยักษ์ คือ แห่งสัตว์ นรชน มานพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์

คำว่า ความหมดจด ได้แก่ ความหมดจด คือ ความหมดจดวิเศษ ความหมดจดรอบ ความพ้น ความพ้นวิเศษ ความรอดพ้น

คำว่า สำคัญตนเป็นบัณฑิตในโลกนี้ ความว่า เป็นผู้สำตัญตนว่าเป็นบัณฑิต คือ อ้างว่าตนเป็นนักปราชญ์ อ้างว่าตนมีญาณ อ้างว่าสมแก่เหตุ อ้างว่าสมแก่ลักษณะ อ้างว่าสมแก่การณ์ อ้างว่าสมแก่ฐานะในโลกนี้ ตามลัทธิของตน รวมความว่า ‘ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ในโลกนี้มีพวกหนึ่งย่อมกล่าวถึงความหมดจดของยักษ์ (สัตว์โลก) ด้วยอรูปสมาบัติเท่านั้นว่าเป็นธรรมอันเลิศ’{๕๑๓} คำว่า บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งอ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาด ย่อมกล่าวถึงความสงบในอนุปาทิเสส ความว่า บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแหละ สมณพราหมณ์บางพวกผู้มีวาทะว่าขาดสูญ กลัวต่อภพ ย่อมยินดีความไม่มีภพ สมณพราหมณ์พวกนั้นย่อมกล่าวความสงบ คือ ความเข้าไปสงบ ความสงบนิ่ง ความดับ ความ

ระงับแห่งสัตว์ว่า “ท่านผู้เจริญ นัยว่าอัตตานี้หลังจากตายไปย่อมขาดสูญ พินาศไป ย่อมไม่มี โดยเหตุใด อนุปาทิเสส (ความไม่มีอะไรเหลือ) ย่อมมีโดยเหตุเท่านั้น”

คำว่า อ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาด ความว่า เป็นผู้กล่าวว่าตนเป็นผู้ฉลาด คือ เป็นผู้อ้างตนว่าเป็นบัณฑิต อ้างว่าตนเป็นนักปราชญ์ อ้างว่าตนมีญาณ อ้างว่าสมแก่เหตุ อ้างว่าสมแก่ลักษณะ อ้างว่าสมแก่การณ์ อ้างว่าสมแก่ฐานะในโลกนี้ ตามลัทธิของตน รวมความว่า ‘บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งอ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาด ย่อมกล่าวถึงความสงบในอนุปาทิเสส’ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่าก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ มีพวกหนึ่งย่อมกล่าวถึงความหมดจดแห่งยักษ์ (สัตว์โลก) ด้วยอรูปสมาบัติเท่านั้นว่าเป็นธรรมอันเลิศ บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนี่งอ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาด ย่อมกล่าวถึงความสงบในอนุปาทิเสส

{๕๑๔} [๑๑๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

มุนีผู้มีปัญญาพิจารณารู้ว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้อาศัยทิฏฐิ และรู้ถึงทิฏฐิอันเป็นที่อาศัยด้วย เพราะรู้นักปราชญ์จึงเป็นผู้หลุดพ้นได้ จึงไม่ก่อการวิวาทกับใคร ไม่กลับมาในภพน้อยภพใหญ่อีก

ว่าด้วยผู้มีปัญญาเครื่องพิจารณา

{๕๑๕} คำว่า รู้ว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้อาศัยทิฏฐิ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เหล่านั้น ได้แก่ พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นเจ้าลัทธิ

คำว่า เป็นผู้อาศัยทิฎฐิ ความว่า มุนีนั้นรู้ คือ ทราบ พิจารณา เทียบเคียง ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจนว่า “เป็นผู้อาศัยสัสสตทิฏฐิ เป็นผู้อาศัยอุจเฉททิฏฐิ เป็นผู้อาศัยทั้งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ” รวมความว่า ‘รู้ว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้อาศัยทิฏฐิ’

{๕๑๖} หัวข้อว่า มุนีผู้มีปัญญาพิจารณารู้ว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้น เป็นผู้อาศัยทิฏฐิ มีอธิบายดังนี้

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่า โมนะ... ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย บุคคลนั้นชื่อว่า มุนี

มุนีรู้ คือ ทราบ พิจารณา เทียบเคียง ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจนแล้วว่า “เป็นผู้อาศัยสัสสตทิฏฐิ เป็นผู้อาศัยอุจเฉททิฏฐิ เป็นผู้อาศัยทั้งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ”

คำว่า มุนีผู้มีปัญญาพิจารณา คือ ผู้เป็นบัณฑิต มีปัญญา มีความรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส รวมความว่า ‘มุนีผู้มีปัญญาพิจารณารู้ว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้อาศัยทิฏฐิ’

{๕๑๗} คำว่า เพราะรู้จึงเป็นผู้หลุดพ้นได้ จึงไม่ก่อการวิวาทกับใคร ความว่า เพราะรู้ คือ ทราบ พิจารณา เทียบเคียง ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจนแล้ว จึงเป็นผู้พ้น หลุดพ้น คือ รอดพ้น พ้นวิเศษดี โดยความพ้นวิเศษเพราะไม่ถือมั่นโดยส่วนเดียว ได้แก่ รู้ ทราบ พิจารณา เทียบเคียง ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจนแล้วว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้น

ทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” จึงเป็นผู้พ้น หลุดพ้น รอดพ้น พ้นวิเศษดี โดยความพ้นวิเศษเพราะไม่ถือมั่นโดยส่วนเดียว รวมความว่า ‘เพราะรู้จึงเป็นผู้หลุดพ้นได้’

คำว่า ไม่ก่อการวิวาท ความว่า ไม่ก่อการทะเลาะ ไม่ก่อความบาดหมาง ไม่ก่อการโต้เถียง ไม่ก่อการวิวาท ไม่ก่อความมุ่งร้าย

สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้แล ย่อมไม่ทุ่มเถียงกับใคร ไม่วิวาทกับใคร โวหารใดที่ชาวโลกนิยมพูดกัน ก็พูดไปตามโวหารนั้น แต่ไม่ยึดมั่นถือมั่น” รวมความว่า ‘เพราะรู้จึงเป็นผู้หลุดพ้นได้ จึงไม่ก่อการวิวาทกับใคร’

{๕๑๘} หัวข้อว่า นักปราชญ์ ...ไม่กลับมาในภพน้อยภพใหญ่อีก มีอธิบายดังนี้

คำว่า ในภพน้อยภพใหญ่ ความว่า ย่อมไม่กลับมา คือ ไม่มาถึงพร้อม ไม่ถือเอา ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นในภพน้อยภพใหญ่ คือ ในกรรมวัฏและวิปากวัฏ ในกรรมวัฏเป็นเครื่องเกิดในกามภพ ในวิปากวัฏเป็นเครื่องเกิดในกามภพ ในกรรมวัฏเป็นเครื่องเกิดในรูปภพ ในวิปากวัฎเป็นเครื่องเกิดในรูปภพ ในกรรมวัฏเป็นเครื่องเกิดในอรูปภพ ในวิปากวัฏเป็นเครื่องเกิดในอรูปภพ ในความเกิดต่อๆ ไป ในความไปต่อๆ ไป ในความเข้าถึงต่อ ๆ ไป ในปฏิสนธิต่อๆ ไป ในความบังเกิดแห่งอัตภาพต่อๆ ไปคำว่า นักปราชญ์ ได้แก่ นักปราชญ์ คือ บัณฑิต ผู้มีปัญญา ผู้มีความรู้ ผู้มีญาณ ผู้มีปัญญาแจ่มแจ้ง ผู้มีปัญญาทำลายกิเลส รวมความว่า ‘นักปราชญ์ ... ไม่กลับมาในภพน้อยภพใหญ่อีก’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

มุนีผู้มีปัญญาพิจารณารู้ว่า สมณพราหมณเหล่านั้นเป็นผู้อาศัยทิฏฐิ และรู้ถึงทิฏฐิอันเป็นที่อาศัยด้วย

เพราะรู้ นักปราชญ์จึงเป็นผู้หลุดพ้นได้ จึงไม่ก่อการวิวาทกับใคร ไม่กลับมาในภพน้อยภพใหญ่อีก

จบ กลหวิวาทสูตตนิทเทสที่ ๑๑

๑๒. จูฬวิยูหสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยการยึดมั่นในลัทธิของตน สูตรเล็ก

{๕๑๙} [๑๑๓] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

มีสมณพราหมณ์บางพวก เป็นผู้ถือมั่นอยู่ในทิฏฐิของตน ๆ ถือทิฏฐินั้นแล้วก็อ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาด พูดต่างกันไปว่า ‘บุคคลใดรู้อย่างนี้ บุคคลนั้นชื่อว่ารู้ธรรมแล้ว บุคคลใดคัดค้านธรรมนี้ บุคคลนั้นชื่อว่าผู้ยังไม่สำเร็จ’

ว่าด้วยทิฏฐิ

{๕๒๐} คำว่า เป็นผู้ถือมั่นอยู่ในทิฏฐิของตน ๆ ความว่า มีสมณพราหมณ์บางพวกเป็นเจ้าลัทธิ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถือ คือ ยึดถือ จับต้อง ถือมั่น ยึดมั่นทิฏฐิ ๖๒ อย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘สิ่งนี้ยอดเยี่ยม เลิศ ประเสริฐ วิเศษ เป็นใหญ่ สูงสุด ดียิ่ง’ แล้วอยู่ คือ อยู่ร่วม อยู่อาศัย อยู่ครองด้วยทิฏฐิของตน ๆ เหมือนพวกผู้อยู่ครองเรือนทั้งหลายอยู่ในเรือน หรือพวกบรรพชิตผู้มีอาบัติอยู่ในกองอาบัติ หรือพวกผู้มีกิเลสอยู่ในกองกิเลส ฉันใด มีสมณพราหมณ์บางพวกเป็นเจ้าลัทธิ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถือ คือ ยึดถือ จับต้อง ถือมั่น ยึดมั่นทิฏฐิ ๖๒ อย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘สิ่งนี้ยอดเยี่ยม เลิศ ประเสริฐ วิเศษ เป็นใหญ่ สูงสุด ดียิ่ง’ แล้วอยู่ คือ อยู่ร่วม อยู่อาศัย อยู่ครองด้วยทิฏฐิของตน ๆ ฉันนั้น รวมความว่า ‘เป็นผู้ถือมั่นอยู่ในทิฏฐิของตน ๆ’