๗. ติสสเมตเตยยสุตตนิทเทส เล่ม ๒๙

ทั้งปวงย่อมกำหนัด พระเสขะ ๗ ประเภท ตลอดถึงกัลยาณปุถุชนย่อมคลายกำหนัด ส่วนพระอรหันต์ย่อมไม่กำหนัด ย่อมไม่คลายกำหนัด เพราะพระอรหันต์นั้นคลายกำหนัดได้แล้ว เพราะเป็นผู้ปราศจากราคะเหตุราคะสิ้นไปแล้ว เพราะเป็นผู้ปราศจากโทสะเหตุโทสะสิ้นไปแล้ว เพราะเป็นผู้ปราศจากโมหะเหตุโมหะสิ้นไปแล้ว และพระอรหันต์นั้นอยู่จบแล้ว มีจรณะอันประพฤติแล้ว ... ภพใหม่มิได้มีแก่พระอรหันต์นั้น รวมความว่า ‘ย่อมไม่กำหนัด ย่อมไม่คลายกำหนัด’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจังตรัสว่ามุนีผู้มีปัญญาย่อมไม่สำคัญในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้ ผู้มีปัญญานั้นย่อมไม่ปรารถนาความหมดจดด้วยมรรคอื่น ย่อมไม่กำหนัด ย่อมไม่คลายกำหนัด

จบ ชราสุตตนิทเทสที่ ๖

๗. ติสสเมตเตยยสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยปัญหาของพระติสสเมตเตยยะ

{๒๒๔} [๔๙] (ท่านพระติสสเมตเตยยะกราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้หาทุกข์มิได้ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกถึงความคับแค้นของบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ ด้วยเถิด พวกข้าพระองค์ได้ฟังคำสอนของพระองค์แล้วจักศึกษาวิเวกกัน

ว่าด้วยเมถุนธรรม

{๒๒๕} คำว่า ของบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ ความว่า ชื่อว่า เมถุนธรรม ก็คือ ธรรมดาของอสัตบุรุษ ธรรมดาของชาวบ้าน ธรรมดาของคนชั้นต่ำ ธรรมดาที่หยาบ ธรรมดาที่มีนํ้าเป็นที่สุด ธรรมดาที่พึงทำกันในที่ลับ ธรรมดาที่พึงปฏิบัติกันเป็นคู่ ๆ

เพราะเหตุไร จึงเรียกว่าเมถุนธรรม เพราะเป็นธรรมดาของคนสองคนผู้กำหนัด กำหนัดนัก ชุ่มด้วยราคะ มีราคะกำเริบขึ้น มีจิตถูกราคะครอบงำเสมอกันทั้งสองคน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เมถุนธรรม (ธรรมดาของคนคู่)

คนสองคนทำความทะเลาะกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนทำความบาดหมางกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนทำความอื้อฉาวกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนทำความวิวาทกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนก่ออธิกรณ์กัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนพูดกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนเจรจากัน เรียกว่าคนคู่ ฉันใด ธรรมนั้นเป็นธรรมดาของคนสองคนผู้กำหนัด กำหนัดนัก ชุ่มด้วยราคะ มีราคะกำเริบขึ้น มีจิตอันราคะครอบงำเสมอกันทั้งสองคน ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงตรัสเรียกว่าเมถุนธรรม (ธรรมดาของคนคู่)คำว่า ของบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ ความว่า ของบุคคลผู้ประกอบ ประกอบทั่ว ประกอบทั่วถึง ประกอบพร้อมในเมถุนธรรม คือ ประพฤติในเมถุนธรรม มักมากในเมถุนธรรม หนักอยู่ในเมถุนธรรม น้อมไปในเมถุนธรรม โน้มไปในเมถุนธรรม โอนไปในเมถุนธรรม น้อมใจไปในเมถุนธรรม มีเมถุนธรรมนั้นเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘ของบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ’{๒๒๖} หัวข้อว่า ท่านพระติสสเมตเตยยะกราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพ และเป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความยำเกรง

คำว่า ติสสะ เป็นนามของพระเถระนั้น คือ เป็นคำเรียก เป็นเครื่องหมาย เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นชื่อ เป็นการตั้งชื่อ เป็นการทรงชื่อ เป็นเครื่องกล่าวถึง เป็นเครื่องแสดงความหมาย เป็นเครื่องกล่าวเฉพาะคำว่า เมตเตยยะ เป็นโคตรของพระเถระนั้น คือ เป็นคำเรียก เป็นเครื่องหมาย เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร รวมความว่า ‘ท่านพระติสสเมตเตยยะทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า’

{๒๒๗} หัวข้อว่า ข้าแต่พระองค์ผู้หาทุกข์มิได้ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกถึงความดับแค้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความคับแค้น ความว่า ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอก คือ โปรดบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศถึงความคับแค้น คือ ความเคียดแค้น ความบีบคั้น ความกระทบกระทั่ง ความเบียดเบียน ความขัดข้องคำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้หาทุกข์มิได้ เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพ และเป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความยำเกรง รวมความว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้หาทุกข์มิได้ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกถึงความคับแค้น’

{๒๒๘} คำว่า ได้ฟังคำสอนของพระองค์แล้ว ความว่า ได้ฟัง คือ ได้สดับ ศึกษา ทรงจำ เข้าไปกำหนดแล้วซึ่งพระดำรัส คำเป็นแนวทาง เทศนาคำพร่ำสอนของพระองค์แล้ว รวมความว่า ‘ได้ฟังคำสั่งสอนของพระองค์แล้ว’

ว่าด้วยวิเวก ๓

{๒๒๙} คำว่า จักศึกษาวิเวกกัน มีอธิบายดังนี้ คำว่า วิเวก ได้แก่ วิเวก ๓ คือ (๑) กายวิเวก (๒) จิตตวิเวก (๓) อุปธิวิเวก

กายวิเวกเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมอยู่อาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนต้นไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง และเป็นผู้สงัดด้วยกายอยู่ เธอเดินผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั่งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าบ้านเพื่อบิณฑบาตผู้เดียว กลับผู้เดียว นั่งอยู่ในที่เร้นลับผู้เดียว อธิษฐานจงกรมผู้เดียว เที่ยวอยู่ เปลี่ยนอิริยาบถ ประพฤติ รักษา เป็นไปยังอัตภาพใหเป็นไปผู้เดียว นี้ชื่อว่า กายวิเวกจิตตวิเวกเป็นไฉน คือ ภิกษุผู้บรรลุปฐมฌานย่อมมีจิตสงัดจากนิวรณ์ ผู้บรรลุทุติยฌานย่อมมีจิตสงัดจากวิตกและวิจาร ผู้บรรลุตติยฌานย่อมมีจิตสงัดจากปีติ ผู้บรรลุจตุตถฌานย่อมมีจิตสงัดจากสุขและทุกข์ ผู้บรรลุอากาสานัญจายตนฌานย่อมมีจิตสงัดจากรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญา ผู้บรรลุวิญญาณัญจายตนฌานย่อมมีจิตสงัดจากอากาสานัญจายตนสัญญา ผู้บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ย่อมมีจิตสงัดจากอากิญจัญญายตนสัญญาภิกษุผู้เป็นโสดาบันย่อมมีจิตสงัดจากสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย และจากกิเลสที่ตั้งอยู่ในเหล่าเดียวกันกับสักกายทิฏฐิเป็นต้นนั้น

ภิกษุผู้เป็นสกทาคามีย่อมมีจิตสงัดจากกามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์อย่างหยาบ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยอย่างหยาบ และจากกิเลสที่ตั้งอยู่ในเหล่าเดียวกันกับกามราคสังโยชน์อย่างหยาบเป็นต้นนั้น

ภิกษุผู้เป็นอนาคามีย่อมมีจิตสงัดจากกามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์อย่างละเอียด กามราคานุลัย ปฏิฆานุสัยอย่างละเอียด และจากกิเลสที่ตั้งอยู่ในเหล่าเดียวกันกับกามราคสังโยชน์อย่างละเอียดเป็นต้นนั้น

ภิกษุผู้เป็นอรหันต์ย่อมมีจิตสงัดจากรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา มานานุสัย ภวราคานุลัย อวิชชานุสัย กิเลสที่ตั้งอยู่ในเหล่าเดียวกันกับรูปราคะเป็นต้นนั้น และจากสังขารนิมิตทั้งปวงในภายนอก นี้ชื่อว่าจิตตวิเวกอุปธิวิเวกเป็นไฉน คือ กิเลสก็ดี ขันธ์ก็ดี อภิสังขารก็ดี ตรัสเรียกว่า อุปธิ อมตนิพพานตรัสเรียกว่า อุปธิวิเวก ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา เป็นที่สำรอก เป็นที่ดับ เป็นที่ออกไปจากตัณหาเป็นเครื่องร้อยรัด นี้ชื่อว่าอุปธิวิเวกก็กายวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้มีกายหลีกออกแล้ว ยินดียิ่งในเนกขัมมะ จิตตวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์

ถึงซึ่งความเป็นผู้มีจิตผ่องแผ้วอย่างยิ่ง และอุปธิวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้หมดอุปธิถึงซึ่งนิพพานอันเป็นวิสังขารคำว่า จักศึกษาในวิเวก ความว่า พระเถระนั้นมีสิกขาอันศึกษาแล้วโดยปกติ อีกนัยหนี่ง พระเถระนั้นเมื่อจะทูลขอพระธรรมเทศนาจึงทูลอย่างนี้ว่า “พวกข้าพระองค์จักศึกษาวิเวกกัน” เพราะเหตุนั้น พระติสสเมตเตยยเถระจึงกราบทูลว่าข้าแต่พระองค์ผู้หาทุกข์มิได้ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกถึงความคับแค้นของบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ ด้วยเถิดพวกข้าพระองค์ได้ฟังคำสอนของพระองค์แล้วจักศึกษาวิเวกกัน

{๒๓๐} [๕๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนเมตเตยยะ)

สำหรับบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ คำสอนย่อมเลือนไป และบุคคลนั้นย่อมปฏิบัติผิด นี้เป็นธรรมอันไม่ประเสริฐในบุคคลนั้น

{๒๓๑} คำว่า ของบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ ความว่า ชื่อว่า เมถุนธรรม ก็คือธรรมดาของอสัตบุรุษ ธรรมดาของชาวบ้าน ธรรมดาของคนชั้นต่ำ ธรรมดาที่หยาบ ธรรมดาที่มีนํ้าเป็นที่สุด ธรรมดาที่พึงทำกันในที่ลับ ธรรมดาที่พึงปฏิบัติกันเป็นคู่ ๆ

เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าเมถุนธรรม เพราะเป็นธรรมดาของคนสองคนผู้กำหนัด กำหนัดนัก ชุ่มด้วยราคะ มีราคะกำเริบขึ้น มีจิตถูกราคะครอบงำเสมอกันทั้งสองคน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าเมถุนธรรม (ธรรมดาของคนคู่)

คนสองคนทำความทะเลาะกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนทำความบาดหมางกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนทำความอื้อฉาวกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนทำความวิวาทกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนก่ออธิกรณ์กัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนพูดกัน เรียกว่าคนคู่ คนสองคนเจรจากัน เรียกว่าคนคู่ ฉันใด ธรรมนั้นเป็นธรรมดาของคนสองคนผู้กำหนัด กำหนัดนัก ชุ่มด้วยราคะ มีราคะกำเริบขึ้น มีจิตอันราคะครอบงำเสมอกันทั้งสองคน ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่าเมถุนธรรม (ธรรมดาของคนคู่)คำว่า ของบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ คือ ของบุคคลผู้ประกอบ ประกอบทั่ว ประกอบทั่วถึง ประกอบพร้อมในเมถุนธรรม คือ ประพฤติในเมถุนธรรม มักมากในเมถุนธรรม หนักอยู่ในเมถุนธรรม น้อมไปในเมถุนธรรม โน้มไปในเมถุนธรรม โอนไปในเมถุนธรรม น้อมใจไปในเมถุนธรรม มีเมถุนธรรมนั้นเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘ของบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ’

คำว่า เมตเตยยะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพระเถระนั้นโดยโคตร

อธิบายคำว่า ภควา

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายราคะได้แล้วชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายโทสะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายโมหะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายมานะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายทิฏฐิได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่าทรงทำลายเสี้ยนหนามได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายกิเลสได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงจำแนก ทรงแจกแจง ทรงแยกแยะซึ่งธรรมรัตนะชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่าทรงทำที่สุดแห่งภพทั้งหลายได้

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงอบรมพระวรกายแล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงอบรมศีล ทรงอบรมจิต ทรงอบรมปัญญาแล้วอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอยู่อาศัยเสนาสนะอันเป็นป่าละเมาะ และป่าทึบอันสงัด มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงอื้ออึง ปราศจากชนผู้สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำการลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งอรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งฌาน ๔ อัปปมัญญา ๔ อรูปสมาบัติ ๔ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งวิโมกข์ ๘ อภิภายตนะ ๘ อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสัญญาภาวนา ๑๐ กสิณสมาบัติ ๑๐ อานาปานัสสติสมาธิ อสุภฌานสมาบัติ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งตถาคตพลญาณ ๑๐ เวสารัชชญาณ ๔ ปฏิสัมภิทา ๕ อภิญญา ๖ พุทธธรรม ๖ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

พระนามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้พระมารดา พระบิดา พระภาดา พระภคินี มิตร อำมาตย์ พระญาติสาโลหิต สมณพราหมณ์ เทวดาก็มิได้เฉลิมให้

พระนามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นวิโมกขันติกนาม (พระนามที่มีในลำดับการบรรลุอรหัตตผล) เป็นสัจฉิกาบัญญัติ (บัญญัติที่เกิดเพราะทรงรู้แจ้งอรหัตตผล) พร้อมด้วยการทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนเมตเตยยะ’

{๒๓๒} คำว่า คำสอน ... ย่อมเลือนไป ความว่า คำสอนย่อมเลือนไปด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) คำสอนทางปริยัติย่อมเลือนไป (๒) คำสอนทางปฏิบัติย่อมเลือนไป

คำสอนทางปริยัติเป็นไฉน คือ คำสอนที่บุคคลนั้นศึกษาแล้ว คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ นี้ชื่อว่าคำสอนทางปริยัติ คำสอนทางปริยัติแม้นั้นย่อมเลือนไป คือ ฟั่นเฝือไป เหินห่างไป รวมความว่า ‘คำสอน ... ย่อมเลือนไป’ อย่างนี้บ้างคำสอนทางปฏิบัติเป็นไฉน คือ การปฏิบัติชอบ การปฏิบัติสมควร การปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก การปฏิบัติเป็นไปเพื่อประโยชน์อันสมควร การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม การทำให้บริบูรณ์ในศีล ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ การประกอบเนือง ๆ ใน

ความเป็นผู้ตื่น สติสัมปชัญญะ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ชื่อว่าคำสอนทางปฏิบัติ คำสอนทางปฏิบัติแม้นั้นย่อมเลือนไป คือ ฟั่นเฝือไป เหินห่างไป รวมความว่า ‘คำสอน ... ย่อมเลือนไป’ อย่างนี้บ้าง{๒๓๓} คำว่า และบุคคลนั้นย่อมปฏิบัติผิด ความว่า บุคคลนั้นย่อมฆ่าสัตว์บ้าง ลักทรัพย์บ้าง ตัดช่องย่องเบาบ้าง ปล้นโดยไม่เหลือบ้าง ปล้นเฉพาะเรือนหลังเดียวบ้าง ดักปล้นที่หนทางเปลี่ยวบ้าง คบชู้ภรรยาของผู้อื่นบ้าง กล่าวคำเท็จบ้าง รวมความว่า ‘บุคคลนั้นย่อมปฏิบัติผิด’{๒๓๔} คำว่า นี้เป็นธรรมอันไม่ประเสริฐในบุคคลนั้น ความว่า ข้อปฏิบัติผิดนี้เป็นธรรมไม่ประเสริฐ คือ เป็นธรรมของคนพาล เป็นธรรมของคนหลง เป็นธรรมของคนไม่รู้เป็นธรรมของคนมีถ้อยคำกวัดแกว่งไม่ตายตัวในบุคคลนั้น รวมความว่า ‘นี้เป็นธรรมอันไม่ประเสริฐในบุคคลนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า(ดูก่อนเมตเตยยะ) สำหรับบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ คำสอนย่อมเลือนไป และบุคคลนั้นย่อมปฏิบัติผิด นี้เป็นธรรมอันไม่ประเสริฐ ในบุคคลนั้น

{๒๓๕} [๕๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

บุคคลใดเที่ยวไปผู้เดียวในเบื้องต้น (ภายหลัง) กลับมาเสพเมถุนธรรม บัณฑิตทั้งหลายเรียกบุคคลนั้นว่าเป็นปุถุชนคนเลวในโลก เหมือนยานที่ไถลไปฉะนั้น

ว่าด้วยผู้บวชแล้วสึก

{๒๓๖} คำว่า เที่ยวไปผู้เดียวในเบื้องต้น ความว่า เที่ยวไปผู้เดียวในเบื้องต้นด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ด้วยการบวช (๒) ด้วยการละความคลุกคลีด้วยหมู่

เที่ยวไปผู้เดียวในเบื้องต้นด้วยการบวชอย่างไร บุคคลนั้นตัดความกังวลในฆราวาสทั้งหมด ตัดความกังวลในบุตรและภรรยา ตัดความกังวลในญาติ ตัดความกังวลในมิตรและอำมาตย์ ตัดความกังวลในการสะสม ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะออกบวชเป็นบรรพชิต เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีความกังวล เที่ยวไปผู้เดียว คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป ชื่อว่าเที่ยวไปผู้เดียวในเบื้องต้นด้วยการบวชอย่างนี้เที่ยวไปผู้เดียวในเบื้องต้นด้วยการละความคลุกคลีด้วยหมู่อย่างไร คือ บุคคลนั้นบวชแล้วอย่างนั้น เป็นผู้เดียวอาศัยเสนาสนะเป็นป่าละเมาะและป่าทึบอันสงัด มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงกึกก้อง

ปราศจากชนผู้สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำกรรมลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น ภิกษุนั้นเดินผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั่งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าบ้านเที่ยวบิณฑบาตผู้เดียว กลับผู้เดียว นั่งในที่ลับผู้เดียว อธิษฐานจงกรมผู้เดียว เป็นผู้เดียวเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป ชื่อว่าเที่ยวไปผู้เดียวในเบื้องต้นด้วยการละความคลุกคลีด้วยหมู่อย่างนี้{๒๓๗} คำว่า บุคคลใด ... เสพเมถุนธรรม ความว่า ชื่อว่าเมถุนธรรม ได้แก่ ธรรมดาของอสัตบุรุษ ... เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าเมถุนธรรม

คำว่า บุคคลใด ... เสพเมถุนธรรม ความว่า สมัยต่อมาบุคคลนั้นบอกคืนพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ สิกขา สึกออกมาเป็นคฤหัสถ์

แล้วเสพ คือ ซ่องเสพ หมกมุ่น เสพเฉพาะเมถุนธรรม รวมความว่า ‘บุคคลใด ... ย่อมเสพเมถุนธรรม’

{๒๓๘} หัวข้อว่า บุคดลนั้น ... ในโลก เหมือนยานที่ไถลไปฉะนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ยาน ได้แก่ ยานคือช้าง ยานคือม้า ยานคือโค ยานคือแพะ ยานคือแกะ ยานคืออูฐ ยานคือลาที่ไถลไป คือ ที่ยังมิได้ฝึกหัด ยังมิได้ฝึกฝน ยังมิได้อบรม ย่อมพาไปนอกทาง คือ ปีนบนตอไม้บ้าง กองหินบ้าง ที่ไม่ราบเรียบ ทำลายตัวยานเองบ้าง อวัยวะผู้ขึ้นขับขี่บ้าง ตกไปในเหวบ้าง

ยานที่ไถลไปนั้น คือ ที่ยังมิได้ฝึกหัด ยังมิได้ฝึกฝน ยังมิได้อบรม ย่อมพาไปนอกทาง ฉันใด บุคคลที่สึกไปแล้วนั้นเปรียบเหมือนยานที่ไถลไป ย่อมถือทางผิด คือ ถือมิจฉาทิฏฐิ ... ถือมิจฉาสมาธิ ฉันนั้นเหมือนกัน

ยานที่ไถลไปนั้น คือ ที่ยังมิได้ฝึกหัด ยังมิได้ฝึกฝน ยังมิได้อบรม ย่อมปีนไปบนตอไม้บ้าง กองหินบ้าง ที่ไม่ราบเรียบ ฉันใด บุคคลที่สึกไปแล้วนั้น เปรียบเหมือนยานที่ไถลไป ย่อมขึ้นสู่กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ สังขาร กามคุณ ๕ นิวรณ์ อันไม่เรียบร้อย ฉันนั้นเหมือนกันยานที่ไถลไปนั้น คือ ที่ยังมิได้ฝึกหัด ยังมิได้ฝึกฝน ยังมิได้อบรม ย่อมทำยานเองบ้าง อวัยวะผู้ขับขี่บ้าง ฉันใดบุคคลที่สึกไปแล้วนั้นเปรียบเหมือนยานที่ไถลไป ย่อมทำลายตนในนรก ทำลายตนในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ทำลายตนในปิตติวิสัย ทำลายตนในมนุษยโลก ทำลายตนในเทวโลก ฉันนั้นเหมือนกัน

ยานที่ไถลไปนั้น คือ ที่ยังมิได้ฝึกหัด ยังมิได้ฝึกฝน ยังมิได้อบรม ย่อมตกเหวบ้าง ฉันใด บุคคลที่สึกไปแล้วนั้นเปรียบเหมือนยานที่ไถลไป

ย่อมตกไปสู่เหวคือชาติบ้าง ตกไปสู่เหวคือชราบ้าง ตกไปสู่เหวคือพยาธิบ้าง ตกไปสู่เหวคือมรณะบ้าง ตกไปสู่เหวคือโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสบ้าง ฉันนั้นเหมือนกันคำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก ... มนุษยโลก รวมความว่า ‘บุคคลนั้น ... ในโลก เหมือนยานที่ไถลไปฉะนั้น’{๒๓๙} หัวข้อว่า บัณฑิตทั้งหลายเรียกว่าเป็นปุถุชนคนเลว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ปุถุชน ความว่า ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่าอย่างไร

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า ยังกิเลสอันหนาแน่นให้เกิด

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า มีสักกายทิฏฐิอันหนาแน่นยังกำจัดไม่ได้

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า คอยมองดูแต่หน้าศาสดาเป็นส่วนมาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า ถูกคติทั้งปวงร้อยรัดไว้มาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า ปรุงแต่งอภิสังขารต่าง ๆ ไว้มาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า ลอยไปตามโอฆกิเลสต่าง ๆ มาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า เดือดร้อนด้วยความเดือดร้อนต่าง ๆ มาก

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า ถูกความเร่าร้อนต่าง ๆ มากเผาไหม้

ชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า เป็นผู้กำหนัด ปรารถนา ยินดี ติดใจ ลุ่มหลง ข้อง เกี่ยว พัวพันในกามคุณ ๕ มากชื่อว่าปุถุชน เพราะอรรถว่า ถูกนิวรณ์ ๕ ร้อยรัด ปกคลุม หุ้มห่อ ปิด บัง ครอบงำไว้มาก

คำว่า บัณฑิตทั้งหลายเรียกว่าเป็นปุถุชนคนเลว ความว่า บัณฑิตทั้งหลายเรียก คือ กล่าว บอก พูด แสดง แถลงอย่างนี้ว่าเป็นปุถุชน

คนเลว คือ ทราม ต่ำช้า ลามก สกปรก ต่ำต้อย รวมความว่า ‘บัณฑิตทั้งหลายเรียกบุคคลนั้นว่าเป็นปุถุชนคนเลว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

บุคคลใดเที่ยวไปผู้เดียวในเบื้องต้น (ภายหลัง) กลับมาเสพเมถุนธรรม บัณฑิตทั้งหลายเรียกบุคคลนั้นว่าเป็นปุถุชนคนเลวในโลก เหมือนยานที่ไถลไปฉะนั้น

{๒๔๐} [๕๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ยศและเกียรติซึ่งมีอยู่ในกาลก่อน ของบุคคลนั้นย่อมเสื่อมไป ภิกษุเห็นความเสื่อมแม้นั้นแล้วพึงศึกษาเพื่อละเมถุนธรรม

ว่าด้วยยศและเกียรติ

{๒๔๑} หัวข้อว่า ยศและเกียรติในกาลก่อนของภิกษุนั้นย่อมเสื่อมไป มีอธิบายดังนี้

ยศเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้อันชนทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมแล้ว เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ในกาลก่อน คือ ในคราวเป็นสมณะ นี้ชื่อว่ายศเกียรติเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้อันชนทั้งหลายสรรเสริญเกียรติคุณว่า เป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด มีปัญญา เป็นพหูสูต มีถ้อยคำอันไพเราะ มีปฏิภาณดีบ้าง เป็นผู้ทรงจำพระสูตรบ้าง ทรงพระวินัยบ้าง เป็นพระธรรมกถึกบ้าง เป็นผู้ถือการอยู่ในป่าเป็นวัตรบ้าง

เป็นผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือการทรงผ้าบังสุกุลเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือการทรงไตรจีวรเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอกเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือการห้ามภัตในภายหลังเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือการนั่งเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือการอยู่ในเสนาสนะตามที่เขาจัดให้เป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ได้ปฐมฌานบ้าง เป็นผู้ได้ทุติยฌานบ้าง เป็นผู้ได้ตติยฌานบ้าง เป็นผู้ได้จตุตถฌานบ้าง เป็นผู้ได้อากาสานัญจายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติบ้าง ในกาลก่อน คือ ในควาวเป็นสมณะ นี้ชื่อว่าเกียรติ รวมความว่า ยศและเกียรติในกาลก่อนคำว่า ของภิกษุนั้นย่อมเสื่อมไป ความว่า สมัยต่อมา เมื่อภิกษุนั้นบอกคืนพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ สิกขา สึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ ยศและเกียรตินั้นย่อมเสื่อมไป คือ เสื่อมสูญ สิ้นไป หมดไป สูญไป สลายไป รวมความว่า ‘ยศและเกียรติในกาลก่อนของภิกษุนั้นย่อมเสื่อมไป’

ว่าด้วยสิกขา ๓ อย่าง

{๒๔๒} หัวข้อว่า ภิกษุเห็นความเสื่อมแม้นั้นแล้วพึงศึกษาเพื่อละเมถุนธรรม มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ได้แก่ ภิกษุเห็น คือ พบ เทียบเคียง พิจารณา ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจน ซึ่งสมบัติและวิบัตินั้น คือ ยศและเกียรติในกาลก่อน คือ ในคราวเป็นสมณะ เมื่อภิกษุนั้นบอกคืนพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์สิกขา สึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ในเวลาต่อมา ย่อมกลายเป็นความเสื่อมยศและเสื่อมเกียรติไป รวมความว่า ‘เห็นความเสื่อมแม้นั้นแล้ว’

คำว่า พึงศึกษา ได้แก่ สิกขา ๓ คือ (๑) อธิสีลสิกขา (๒) อธิจิตตสิกขา (๓) อธิปัญญาสิกขา

อธิสีลสิกขาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมแล้วด้วยการสังวรในพระปาติโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร เห็นภัยในโทษแม้มีประมาณเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย คือ ศีลขันธ์น้อย ศีลขันธ์ใหญ่ ศีลเป็นที่ตั้ง เป็นเบื้องต้น เป็นความประพฤติ เป็นความสำรวม เป็นความระวัง เป็นทาง เป็นประธาน เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย นี้ชื่อว่า อธิสีลสิกขา

อธิจิตตสิกขาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เธอสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอบรรลุทุติยฌาน ที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และโสมนัสโทมนัสซึ่งดับไปก่อนแล้วอยู่ นี้ชื่อว่า อธิจิตตสิกขาอธิปัญญาสิกขาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาอันให้ถึงความเกิดและความดับอันประเสริฐชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้เหตุให้เกิดอาสวะ นี้ความดับอาสวะ นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ” นี้ชื่อว่า อธิปัญญาสิกขา

คำว่า เมถุนธรรม ความว่า ชื่อว่า เมถุนธรรม ได้แก่ ธรรมดาของอสัตบุรุษ ... รวมความว่า ‘เมถุนธรรม’

คำว่า ภิกษุเห็นความเสื่อมแม้นั้นแล้วพึงศึกษาเพื่อละเมถุนธรรม ความว่า ภิกษุพึงศึกษาแม้อธิศีล พึงศึกษาแม้อธิจิต พึงศึกษาแม้อธิปัญญา เพื่อละ คือ เพื่อสงบ เพื่อสลัดทิ้ง เพื่อระงับเมถุนธรรม คือ ภิกษุเมื่อนึก เมื่อรู้ เมื่อเห็น เมื่อพิจารณา เมื่ออธิษฐานจิต เมื่อน้อมจิตไปด้วยศรัทธา เมื่อประคองความเพียร เมื่อเข้าไปตั้งสติ เมื่อตั้งจิตไว้มั่น เมื่อรู้ชัดด้วยปัญญา เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เมื่อกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อละธรรมที่ควรละ เมื่อเจริญธรรมที่ควรเจริญ เมื่อทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ชื่อว่าพึงศึกษา คือ พึงประพฤติเอื้อเพ้อ ประพฤติด้วยดี สมาทานประพฤติซึ่งสิกขา ๓ เหล่านี้ รวมความว่า ‘ภิกษุเห็นความเสื่อมแม้นั้นแล้ว พึงศึกษาเพื่อละเมถุนธรรม’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจ้งตรัสว่ายศและเกียรติซึ่งมีอยู่ในกาลก่อน ของบุคคลนั้น ย่อมเสื่อมไป ภิกษุเห็นความเสื่อมแม้นั้นแล้ว พึงศึกษาเพื่อละเมถุนธรรม

{๒๔๓} [๕๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น ถูกความดำริทั้งหลายครอบงำแล้ว ย่อมซึมเซาเหมือนคนกำพร้า ครั้นได้ฟังคำท้วงติงของคนอื่น ๆ เข้าย่อมเก้อเขิน

ว่าด้วยข้อเสียของภิกษุ

{๒๔๔} คำว่า ภิกษุนั้นถูกความดำริทั้งหลายครอบงำแล้ว ยอมซึมเซาเหมือนคนกำพร้า ความว่า ภิกษุนั้นถูกความดำริในกาม ความดำริในพยาบาท ความดำริในความเบียดเบียน ความดำริด้วยทิฏฐิ กระทบ ครอบงำ กลุ้มรุม

ประกอบแล้ว ย่อมซึมเซา คือ ซบเซา เซื่องซึม หงอยเหงา เหมือนคนกำพร้า เหมือนคนโง่ เหมือนคนหลงฉะนั้น นกเค้าแมวที่คอยจับหนูอยู่ที่กิ่งต้นไม้ ย่อมซึมเซา ซบเซา เซื่องซึม หงอยเหงาอยู่ ฉันใด สุนัขจิ้งจอกที่คอยจับปลาอยู่ที่ริมฝั่งแม่นํ้า ย่อมซึมเซา ซบเซา เซื่องซึม หงอยเหงาอยู่ ฉันใด แมวที่คอยจ้องจับหนูอยู่ที่รอยต่อเรือน ที่รกรุงรัง หรือที่กองขยะ ย่อมซึมเซา ซบเซา เซื่องซึม หงอยเหงาอยู่ ฉันใด ลาที่ถูกปลดระวางแล้วย่อมซึมเซา ซบเซา เซื่องซึม หงอยเหงาอยู่ที่รอยต่อเรือน ที่รกรุงรัง หรือที่กองขยะ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน สึกไปแล้วถูกความดำริในกาม ความดำริในพยาบาท ความดำริในความเบียดเบียน ความดำริด้วยทิฏฐิกระทบ ครอบงำ กลุ้มรุม ประกอบเข้า ย่อมซึมเซา ซบเซา เซื่องซึม หงอยเหงาอยู่ เหมือนคนกำพร้า เหมือนคนโง่ เหมือนคนหลง ฉะนั้น รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นถูกความดำริทั้งหลายครอบงำแล้ว ย่อมซึมเซาเหมือนคนกำพร้า’{๒๔๕} หัวข้อว่า ผู้เป็นเช่นนั้นได้ฟังคำท้วงติงของคนอื่นๆ เขา ย่อมเก้อเขิน มีอธิบายดังนี้

คำว่า คนอื่น ๆ ได้แก่ อุปัชฌาย์บ้าง อาจารย์บ้าง ภิกษุร่วมอุปัชฌาย์บ้าง ภิกษุร่วมอาจารย์บ้าง มิตรบ้าง คนที่เคยเห็นกันบ้าง คนที่เคยคบกันบ้าง คนที่เป็นสหายบ้าง ย่อมตักเตือนว่า “ดูก่อนอาวุโส ไม่ใช่ลาภของท่าน ท่านได้ไม่ดีแล้ว คือ ข้อที่ท่านได้พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เห็นปานนี้บวชในพระธรรมวินัยที่พระศาสดาตรัสดีแล้วอย่างนี้ ได้หมู่คณะพระอริยเจ้าเห็นปานนี้แล้ว ยังมาบอกลาพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ สิกขาแล้วสึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ เพราะเหตุแห่งเมถุนธรรมอันเลว ท่านเป็นผู้ไม่มีทั้งศรัทธา ทั้งหิริ ทั้งโอตตัปปะ ทั้งวิริยะ ทั้งสติ ทั้งปัญญาในกุศลธรรมทั้งหลาย” เธอครั้นได้ฟัง คือ ได้ยิน กำหนด ใคร่ครวญ พิจารณาแล้ว

ซึ่งถ้อยคำ คำเป็นคลอง เทศนา คำสั่งสอนของอุปัชฌาย์เป็นต้นเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้เก้อเขิน คือ ขวยเขิน อึดอัด กระดากอาย เสียใจ

คำว่า ผู้เป็นเช่นนั้น ได้แก่ ภิกษุผู้สึกไปแล้วนั้นผู้เป็นเช่นนั้น คือ ผู้มีอาการเช่นนั้น ผู้ดำรงอยู่อย่างนั้น ผู้มีประการอย่างนั้น ผู้ชนิดนั้น รวมความว่า ‘ผู้เป็นเช่นนั้นครั้นได้ฟังคำท้วงติงของคนอื่น ๆ เข้าย่อมเก้อเขิน’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุผู้เป็นเช่นนั้นถูกความดำริทั้งหลายครอบงำแล้ว ย่อมซึมเซาเหมือนคนกำพร้า ครั้นได้ฟังคำทวงติงของคนอื่น ๆ เข้าย่อมเก้อเขิน

{๒๔๖} [๕๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ลำดับนั้น เธอผู้ถูกผู้แนะนำอื่น ๆ ท้วงติงแล้วยังสร้างศัสตราอยู่อีก อันนี้เป็นเครื่องพันธนาการใหญ่ของเธอ เธอย่อมหยั่งลงสู่ความเป็นผู้พูดเท็จ

{๒๔๗} หัวข้อว่า ลำดับนั้น เธอผู้ถูกผู้แนะนำอื่น ๆ ท้วงติงแล้วยังสร้างศัสตราอยู่อีก มีอธิบายดงนี้

คำว่า ลำดับนั้น เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ลำดับนั้น นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ศัสตรา ได้แก่ ศัสตรา ๓ อย่าง คือ (๑) ศัสตราทางกาย (๒) ศัสตราทางวาจา (๓) ศัสตราทางใจ

กายทุจริต ๓ อย่างเป็นศัสตราทางกาย วจีทุจริต ๔ อย่างเป็นศัสตราทางวาจา มโนทุจริต ๓ อย่างเป็นศัสตราทางใจ

คำว่า ถูกผู้แนะนำอื่นๆ ท้วงติงแล้ว ความว่า ถูกอุปัชฌาย์บ้าง อาจารย์บ้าง ภิกษุร่วมอุปัชฌาย์บ้าง ภิกษุร่วมอาจารย์บ้าง มิตรบ้าง คนที่เคยเห็นกันบ้าง คนที่เคยคบกันบ้าง คนที่เป็นสหายบ้างตักเตือนแล้ว ย่อมกล่าวเท็จทั้งรู้ คือ กล่าวว่า “ท่านขอรับ กระผมยินดียิ่งในบรรพชาแต่กระผมต้องเลี้ยงมารดา ฉะนั้น จึงต้องลาสิกขาไป ... กระผมต้องเลี้ยงบิดา ... ต้องเลี้ยงพี่ชายน้องชาย ... ต้องเลี้ยงพี่สาวน้องสาว ... ต้องเลี้ยงบุตร ... ต้องเลี้ยงธิดา ... ต้องเลี้ยงมิตร ... ต้องเลี้ยงอำมาตย์ ... ต้องเลี้ยงญาติ ... ต้องเลี้ยงคนที่สืบเชื้อสาย ฉะนั้น จึงต้องลาสิกขาไป” ดังนี้ ชื่อว่า ยังสร้างศัสตราทางวาจา

คือ ย่อมให้ศัสตราทางวาจาเกิดขึ้น เกิดขึ้นพร้อม ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ รวมความว่า ‘ลำดับนั้น เธอผู้ถูกผู้แนะนำอื่น ๆ ท้วงติงแล้วยังสร้างศัสตราอยู่อีก’{๒๔๘} คำว่า อันนี้เป็นเครื่องพันธนาการใหญ่ของเธอ ความว่า การกล่าวเท็จทั้งรู้อยู่นั้นเป็นเครื่องพันธนาการ คือ เป็นป่าใหญ่ เป็นป่าทึบใหญ่ เป็นทางกันดารใหญ่ เป็นทางขรุขระใหญ่ เป็นทางคดใหญ่ เป็นหล่มใหญ่ เป็นเปือกตมใหญ่ เป็นเครื่องกังวลใหญ่ เป็นเครื่องผูกรัดใหญ่ของเธอ รวมความว่า ‘อันนี้เป็นเครื่องพันธนาการใหญ่ของเธอ’

{๒๔๙} คำว่า เธอย่อมหยั่งลงสู่ความเป็นผู้พูดเท็จ ความว่า มุสาวาทตรัสเรียกว่า ความเป็นผู้พูดเท็จ บุคคลบางคนในโลกนี้อยู่ในสภาก็ดี อยู่ในที่ประชุมชนก็ดี อยู่ในท่ามกลางญาติก็ดี อยู่ในท่ามกลางสมาคมก็ดี อยู่ในท่ามกลางราชตระกูลก็ดี ถูกเขานำไปเป็นพยานว่า “มาเถิด พ่อคุณ ท่านรู้สิ่งใด ก็จงบอกสิ่งนั้น” บุคคลนั้นเมื่อไม่รู้ กลับบอกว่ารู้ เมื่อรู้ กลับบอกว่าไม่รู้ เมื่อไม่เห็น กลับบอกว่าเห็น หรือเมื่อเห็น กลับบอกว่าไม่เห็น ย่อมกล่าวเท็จทั้งรู้ เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเห็นแก่สิ่งของเล็กน้อยบ้าง ด้วยประการนี้ นี้เรียกว่าความเป็นผู้พูดเท็จ

อีกนัยหนึ่ง มุสาวาทย่อมมีด้วยอาการ ๓ คือ (๑) ก่อนพูดก็รู้ว่า ‘เราจักพูดเท็จ’ (๒) กำลังพูดก็รู้ว่า ‘เรากำลังพูดเท็จ’ (๓) พูดแลัวก็รู้ว่า ‘เราพูดเท็จแล้ว’ มุสาวาทย่อมมีด้วยอาการ ๓ นี้

อีกนัยหนึ่ง มุสาวาทย่อมมีด้วยอาการ ๔ ... ย่อมมีด้วยอาการ ๕ ... ย่อมมีด้วยอาการ ๖ ... ย่อมมีด้วยอาการ ๗ ... ย่อมมีด้วยอาการ ๘ คือ (๑) ก่อนพูดก็รู้ว่า ‘เราจักพูดเท็จ’ (๒) กำลังพูดก็รู้ว่า ‘เรากำลังพูดเท็จ’ (๓) พูดแล้วก็รู้ว่า ‘เราพูดเท็จแล้ว’ (๔) ปิดบังซึ่งทิฏฐิ (๕) ปิดปังความถูกใจ (๖) ปิดปังความชอบใจ (๗) ปิดปังความสำคัญ (๘) ปิดปังความจริง มุสาวาทย่อมมีด้วยอาการ ๘ นี้คำว่า ย่อมหยั่งลงสู่ความเป็นผู้พูดเท็จ ความว่า ย่อมหยั่งลง คือ ก้าวลง ยึดถือ เข้าไปสู่ความเป็นผู้พูดเท็จ รวมความว่า ‘ย่อมหยั่งลงสู่ความเป็นผู้พูดเท็จ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ลำดับนั้น เธอผู้ถูกผู้แนะนำอื่น ๆ ท้วงติงแล้วยังสร้างศัสตราอยู่อีก อันนี้เป็นเครื่องพันธนาการใหญ่ของเธอ เธอย่อมหยั่งลงสู่ความเป็นผู้พูดเท็จ

{๒๕๐} [๕๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุผู้ที่เขารู้กันดีว่าเป็นบัณฑิต ตั้งจิตว่าจะประพฤติอยู่ตามลำพัง ภายหลังกลับประกอบในเมถุนธรรมจักมัวหมอง เหมือนคนโง่ฉะนั้น

ว่าด้วยต้นตรงปลายคด

{๒๕๑} คำว่า ภิกษุผู้ที่เขารู้กันดีว่าเป็นบัณฑิต ความว่า ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ที่เขาสรรเสริญเกียรติคุณว่าเป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด มีปัญญา เป็นพหูสูต มีถ้อยคำอันไพเราะ มีปฏิภาณดี เป็นผู้ทรงจำพระสูตรบ้าง ทรงพระวินัยบ้าง เป็นพระธรรมกถึกบ้าง ... เป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติบ้าง ในกาลก่อน คือ ในคราวเป็นสมณะ เป็นผู้ที่เขารู้ หมายรู้ เลื่องลือกันอย่างนี้ รวมความว่า ‘ภิกษุผู้ที่เขารู้กันดีว่าเป็นบัณฑิต’{๒๕๒} คำว่า ตั้งจิตว่าจะประพฤติตามลำพัง ความว่า ตั้งจิตว่าจะประพฤติอยู่ตามลำพังด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ด้วยการบรรพชา (๒) ด้วยการละความคลุกคลีด้วยหมู่

ภิกษุตั้งจิตว่าจะประพฤติอยู่ตามลำพังด้วยการบรรพชาอย่างไร คือ ภิกษุตัดกังวลในฆราวาสทั้งหมด ... ภิกษุตั้งจิตว่าจะประพฤติอยู่ตามลำพังด้วยการบรรพชาอย่างนี้

ภิกษุตั้งจิตว่าจะประพฤติอยู่ตามลำพังด้วยการละความคลุกคลีด้วยหมู่อย่างไร คือ ภิกษุนั้นบวชแล้วอย่างนั้น ผู้เดียวซ่องเสพเสนาสนะที่เป็นป่าละเมาะและป่าทืบอันสงัด ... ตั้งจิตว่าจะประพฤติอยู่ตามลำพังด้วยการละความคลุกคลีด้วยหมู่อย่างนี้ รวมความว่า ‘ตั้งจิตว่าจะประพฤติอยู่ตามลำพัง’

{๒๕๓} คำว่า ภายหลังกลับประกอบในเมถุนธรรม ความว่า ชื่อว่าเมถุนธรรม ได้แก่ ธรรมของอสัตบุรุษ ... เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าเมถุนธรรม

คำว่า ภายหลังกลับประกอบในเมถุนธรรม ความว่า สมัยต่อมา ภิกษุนั้นบอกลาพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ และสิกขา แล้วสึกออกมา เป็นคฤหัสถ์ประกอบ ประกอบทั่ว มั่ว หมกมุ่น ในเมถุนธรรม รวมความว่า ‘ภายหลังกลับประกอบในเมถุนธรรม’

ว่าด้วยการลงโทษ

{๒๕๔} คำว่า จักมัวหมอง เหมือนคนโง่ฉะนั้น ความว่า จักอ่อนล้า จักมัวหมอง จักเศร้าหมอง เหมือนคนกำพร้า เหมือนคนปัญญาอ่อน เหมือนคนเซอะฉะนั้น คือ ย่อมฆ่าสัตว์บ้าง ลักทรัพย์บ้าง ตัดที่ต่อบ้าง ปล้นโดยไม่เหลือบ้าง ปล้นเรือนหลังเดียวบ้าง ดักปล้นที่หนทางเปลี่ยวบ้าง เป็นชู้กับภรรยาของผู้อื่นบ้าง กล่าวเท็จบ้าง ได้แก่ จักอ่อนล้า จักมัวหมอง เศร้าหมองแม้อย่างนี้ คือ พระราชารับสั่งให้จับบุคคลนั้นแล้วให้ลงกรรมกรณ์ต่างๆ คือ ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ให้เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ให้ตีด้วยไม้พลองบ้าง ให้ตัดมือบ้าง ให้ตัดเท้าบ้าง ให้ตัดมือและเท้าบ้าง ให้ตัดหูบ้าง ให้ตัดจมูกบ้าง ให้ตัดหูและจมูกบ้าง

วางก้อนเหล็กแดงบนศีรษะบ้าง ถลกหนังศีรษะออกแล้วขัดให้ขาวเหมือนสังข์บ้าง ใส่ไฟลุกโพลงเข้าไปในปากจนโลหิตไหลออกเต็มปากเหมือนปากราหูบ้าง พันตัวด้วยผ้าชุบนํ้ามันแล้วเผาทั้งเป็นบ้าง พันมือด้วยผ้าจุดไฟให้ลุกเหมือนประทีปบ้าง ถลกหนังตั้งแต่คอลงมาถึงข้อเท้าลุกเดินเหยียบหนังนั้นจนล้มลงบ้าง ถลกหนังตั้งแต่คอลงมาถึงนั้นเอวทำให้เป็นดังนุ่งผ้าคากรองบ้าง สวมปลอกเหล็กที่ข้อศอกและเข่าทั้งหมดแล้วเสียบหลาวเหล็กไว้ ๕ ทิศตั้งไว้เอาไฟเผาบ้าง เอาเบ็ดเกี่ยวหนัง เนื้อ เอ็นออกมาบ้าง เอามีดเฉือนเนื้อออกเป็นแว่น ๆ ดังเหรียญกษาปณ์บ้าง เฉือนหนัง เนื้อ เอ็นออกเหลือแต่กระดูกบ้าง เอาหลาวเหล็กแทงที่ช่องหูจนทะลุถึงกันบ้าง เสียบติดดินแล้วจับขาหมุนไปโดยรอบบ้าง ทุบให้กระดูกละเอียดแล้วถลกหนังออกเหลือแตกองเนื้อดังตั่งใบไม้บ้าง เอานํ้ามันเดือดพล่านรดตัวบ้าง ให้สุนัขกัดกินจนเหลือแตกระดูกบ้าง เสียบหลาวยกขึ้นนอนหงายทั้งเป็นบ้าง เอาดาบตัดศีรษะบ้าง บุคคลนั้นจักอ่อนล้า จักมัวหมอง เศร้าหมองแม้อย่างนี้อีกนัยหนึ่ง บุคคลนั้นถูกกามตัณหาครอบงำแล้ว มีจิตอันกามตัณหาตรึงไร้แล้ว เมื่อแสวงหาโภคทรัพย์ย่อมแล่นเรือไปสู่มหาสมุทร ฝ่าหนาว

ฝ่าร้อน ถูกสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานเบียดเบียน ถูกความหิวกระหายเบียดเบียนอยู่ ไปคุมพรัฐ ไปตักโกลรัฐ ไปตักกสิลรัฐ ไปกาลมุขรัฐ ไปมรณปารรัฐ ไปเวสุงครัฐ ไปเวราปถรัฐ ไปชวรัฐ ไปกมลิรัฐ ไปวังกรัฐ ไปเอฬวัทนรัฐ ไปสุวัณณกูฏรัฐ ไปสุวัณณภูมิรัฐ ไปตัมพปัณณิรัฐ ไปสุปปารรัฐ ไปภรุกรัฐ ไปสุรัทธรัฐ ไปอังคเณกรัฐ ไปคังคณรัฐ ไปปรมคังคณรัฐ ไปโยนรัฐ ไปปีนรัฐ ไปอัลลสันทรัฐ ไปมรุกันตารรัฐ เดินทางที่ต้องคลานไป เดินทางที่ต้องไปด้วยแพะ เดินทางที่ต้องไปด้วยแกะ เดินทางที่ต้องโหนไปด้วยเชือกและหมุด เดินทางที่ต้องโดดลงด้วยร่มหนังแล้วจึงเดินไปได้ เดินทางที่ต้องไปด้วยพะองไม้ไผ่

เดินทางอย่างนก เดินทางอย่างหนู เดินทางไปตามซอกภูเขา เดินทางตามลำธารที่ต้องไต่ไปตามเส้นหวาย จักอ่อนล้า จักมัวหมอง จักเศร้าหมองแม้อย่างนี้เมื่อแสวงหาไม่ได้ ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสซึ่งมีความไม่ได้เป็นเหตุบ้าง จักอ่อนล้า จักมัวหมอง จักเศร้าหมองแม้อย่างนี้ เมื่อแสวงหาได้ ครั้นได้แล้วก็เสวยทุกข์และโทมนัสซึ่งมีการต้องรักษาเป็นมูลเหตุ ด้วยวิตกอยู่ว่า “ทำอย่างไรหนอ พระราชาจึงจะไม่ริบโภคทรัพย์ของเรา พวกโจรจึงจะไม่ลักไป ไฟจะไม่ไหม้ นํ้าจะไม่พัดไป พวกทายาทที่ไม่รักกันจะไม่ขนเอาไป” เมื่อรักษาปกครองอย่างนี้โภคทรัพย์กลับสลายไป บุคคลนั้นย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสซึ่งมีความสลายไปแห่งทรัพย์เป็นมูล จักอ่อนล้า จักมัวหมอง จักเศร้าหมองแม้อย่างนี้ รวมความว่า ‘จักมัวหมองเหมือนคนโง่ฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุผู้ที่เขารู้กันดีว่าเป็นบัณฑิต ตั้งจิตว่าจะประพฤติอยู่ตามลำพัง ภายหลังกลับประกอบในเมถุนธรรม จักมัวหมองเหมือนคนโง่ฉะนั้น

{๒๕๕} [๕๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ผู้เป็นมุนีในศาสนานี้ทราบถึงโทษนี้ ทั้งในเบื้องต้นและเบื้องปลายแล้วพึงทำการประพฤติอยู่ตามลำพังให้มั่นคงไว้ ไม่พึงเสพเมถุนธรรม

ว่าด้วยปฏิปทาของมุนี

{๒๕๖} หัวข้อว่า ผู้เป็นมุนีในศาสนานี้ทราบถึงโทษนี้ทั้งในเบื้องต้นและเบื้องปลายแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า นี้ คือ ทราบ คือ รู้ เทียบเคียง พิจารณา ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ชัดเจน ซึ่งสมบัติและวิบัตินั้น คือ ยศและเกียรติในเบื้องต้น คือ ในคราวเป็นสมณะ ของเธอผู้บอกลาพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ และสิกขาแล้ว สึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ในภายหลัง ย่อมกลายเป็นความเสื่อมยศและเสื่อมเกียรติไปคำว่า มุนี ความว่า ญาณตรัสเรียกว่า โมนะ ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ... ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย ดำรงอยู่และเป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว บุคคลนั้นชื่อว่า มุนี

คำว่า ในศาสนานี้ คือ ในทิฏฐิ ในความถูกใจ ในความชอบใจ ในเขตแดน ในธรรม ในวินัย ในธรรมวินัย ในปาพจน์ ในพรหมจรรย์ ในสัตถุศาสน์ ในอัตภาพ ในมนุษยโลกนี้ รวมความว่า ‘ผู้เป็นมุนีในศาสนานี้ทราบถึงโทษนี้ทั้งในเบื้องต้นและเบื้องปลายแล้ว’{๒๕๗} คำว่า พึงทำการประพฤติอยู่ตามลำพังให้มั่นคงไว้ ความว่า พึงทำการประพฤติอยู่ตามลำพังให้มั่นคงไว้ ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ด้วยการบรรพชา (๒) ด้วยการละความคลุกคลีด้วยหมู่

พึงทำการประพฤติอยู่ตามลำพังให้มั่นคงไว้ด้วยการบรรพชาอย่างไร คือ มุนีตัดกังวลในฆราวาสทั้งหมด ตัดกังวลในบุตรและภรรยา ตัดกังวลในญาติ ตัดกังวลในมิตรและอำมาตย์ ตัดกังวลในความสั่งสมแล้ว ปลงผมและหนวด นุ่มห่มผ้ากาสายะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีกังวลผู้เดียวเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป พึงทำการประพฤติอยู่ตามลำพังให้มั่นคงไว้ด้วยการบรรพชาอย่างนี้

พึงทำการประพฤติอยู่ตามลำพังให้มั่นคงไว้ด้วยการละความคลุกคลีด้วยหมู่อย่างไร คือ มุนีนั้นบวชแล้วอย่างนั้น ผู้เดียวซ่องเสพเสนาสนะที่เป็นป่าละเมาะและป่าทึบอันสงัด มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงอึกทึก ปราศจากชนผู้สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำการลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น มุนีนั้นพึงเดินผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั่งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าบ้านเพื่อบิณฑบาตผู้เดียว กลับผู้เดียว นั่งในที่ลับผู้เดียว อธิษฐานจงกรมผู้เดียว ผู้เดียวเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป มุนีพึงทำความประพฤติผู้เดียวให้มั่นคง มีการสมาทานมั่นคง มีการสมาทานตั้งลงในกุศลธรรมทั้งหลาย รวมความว่า ‘พึงทำการประพฤติอยู่ตามลำพังให้มั่นคงไว้’{๒๕๘} คำว่า ไม่พึงเสพเมถุนธรรม ความว่า ชื่อว่าเมถุนธรรม ได้แก่ ธรรมดาของอสัตบุรุษ ... เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าเมถุนธรรม ไม่พึงเสพ คือ ไม่พึงซ่องเสพ ไม่พึงร่วม ไม่พึงเสพเฉพาะซึ่งเมถุนธรรม รวมความว่า ไม่พึงเสพเมถุนธรรม’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้เป็นมุนีในศาสนานี้ทราบถึงโทษนี้ ทั้งในเบื้องต้นและเบื้องปลายแล้วพึงทำการประพฤติอยู่ตามลำพังให้มั่นคงไว้ ไม่พึงเสพเมถุนธรรม

{๒๕๙} [๕๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

พึงศึกษาวิเวกเท่านั้น การประพฤติวิเวกนั้นเป็นกิจอันสูงสุดของพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่พึงสำคัญตนว่าเป็นผู้ประเสริฐเพราะวิเวกนั้น บุคคลนั้นแลย่อมอยู่ใกล้นิพพาน

{๒๖๐} หัวข้อว่า พึงศึกษาวิเวกนั่นเทียว มีอธิบายดังนี้

คำว่า วิเวก ได้แก่ วิเวก ๓ อย่าง คือ (๑) กายวิเวก (๒) จิตตวิเวก (๓) อุปธิวิเวก

กายวิเวกเป็นไฉน ... นี้ชื่อว่าอุปธิวิเวก ก็กายวิเวกย่อมมีแก่บุคคล ผู้มีกายหลีกออกแล้ว ยินดียิ่งในเนกขัมมะ จิตตวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้ถึงซึ่งความเป็นผู้มีจิตผ่องแผ้วอย่างยิ่ง อุปธิวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้หมดอุปธิ ผู้ถึงซึ่งนิพพานอันเป็นวิสังขาร

คำว่า ศึกษา ได้แก่ สิกขา ๓ อย่าง คือ (๑) อธิสีลสิกขา (๒) อธิจิตตสิกขา (๓) อธิปัญญาสิกขา ... นี้ชื่อว่าอธิปัญญาสิกขา

คำว่า บุคคลพึงศึกษาวิเวกเท่านั้น ความว่า พึงศึกษา คือ พึงประพฤติเอื้อเฟื้อ พึงประพฤติด้วยดี พึงสมาทานประพฤติวิเวกนั่นเทียว รวมความว่า ‘พึงศึกษาวิเวกนั่นเทียว’

{๒๖๑} คำว่า การประพฤติวิเวกนั้นเป็นกิจอันสูงสุดของพระอริยเจ้าทั้งหลาย ความว่า พระพุทธเจ้า สาวกของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัส เรียกว่า พระอริยเจ้าทั้งหลาย การประพฤติวิเวกนั้นเป็นกิจอันเสิศ ประเสริฐ วิเศษ เป็นใหญ่ สูงสุด เลอเสิศ ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย รวมความว่า ‘การประพฤติวิเวกนั้นเป็นกิจอันสูงสุดของพระอริยเจ้าทั้งหลาย’

{๒๖๒} คำว่า ไม่พึงสำคัญตนว่าเป็นผู้ประเสริฐเพราะวิเวกนั้น ความว่า ไม่พึงทำความอวดตน ไม่พึงทำความยกตน ไม่พึงทำความถือตัว ไม่พึงทำความกระด้าง เพราะความประพฤติวิเวกนั้น คือ ไม่พึงยังความถือตัวให้เกิด ไม่พึงทำความผูกพันด้วยความประพฤติวิเวกนั้น ไม่พึงเป็นผู้กระด้างเย่อหยิ่ง หัวสูง ด้วยความประพฤติวิเวกนั้น รวมความว่า ‘ไม่พึงสำคัญตนว่าเป็นผู้ประเสริฐเพราะวิเวกนั้น’{๒๖๓} คำว่า บุคคลนั้นแลย่อมอยู่ใกล้นิพพาน ความว่า บุคคลนั้นย่อมอยู่ใกล้ คือ ในที่ใกล้ชิด ในที่ใกล้เคียง ไม่ห่างไกล ในที่กระชั้นชิด พระนิพพาน รวมความว่า ‘บุคคลนั้นแลย่อมอยู่ใกล้นิพพาน’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

พึงศึกษาวิเวกเท่านั้น การประพฤติวิเวกนั้นเป็นกิจอันสูงสุดของพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่พึงสำคัญตนว่าเป็นผู้ประเสริฐเพราะวิเวกนั้น บุคคลนั้นแลย่อมอยู่ใกล้นิพพาน

{๒๖๔} [๕๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ชาวประชาผู้ยังยินดีในกามทั้งหลาย ย่อมชื่นชมยินดีพระมุนีผู้ว่างเปล่า ไม่มีอาลัยในกามทั้งหลาย ผู้ข้ามโอฆะได้แล้วจาริกไป

{๒๖๕} หัวข้อว่า มุนีผู้ว่างเปล่า จาริกไป มีอธิบายดังนี้

คำว่า ว่างเปล่า คือ ผู้ว่าง ผู้เปล่า ผู้สงัดจากกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด

ความกระด้าง ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่น ความเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวง

คำว่า มุนี ความว่า ญาณตรัสเรียกว่า โมนะ ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ... ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย ดำรงอยู่และเป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว บุคคลนั้นชื่อว่ามุนี

คำว่า จาริกไป คือ เที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป รวมความว่า ‘มุนีผู้ว่างเปล่าจาริกไป’

คำว่า ไม่มีอาลัยในกามทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

{๒๖๖} คำว่า กาม โดยหัวข้อ ได้แก่ กาม ๒ อย่าง คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

มุนีกำหนดรู้วัตถุกาม ละ เว้น บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งกิเลสกาม ชื่อว่าไม่มีอาลัยในกามทั้งหลาย คือ เป็นผู้สละ คลายปล่อย ละ สลัดทิ้งกามได้แล้ว เป็นผู้ปราศจาก สละ คลาย ปล่อย ละ สลัดทิ้งราคะได้แล้ว เป็นผู้หมดตัณหา ดับแล้ว เย็นแล้ว เสวยพร้อมเฉพาะซึ่งความสุข มีตนเป็นผู้ประเสริฐอยู่ รวมความว่า ไม่มีอาลัยในกามทั้งหลาย’{๒๖๗} หัวข้อว่า ชาวประชาผู้ยังยินดีในกามทั้งหลายย่อมชื่นชมยินดี ... ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ชาวประชา เป็นชื่อเรียกสัตว์ ชาวประชาผู้กำหนัดย่อมปรารถนา ยินดี ติดใจ ลุ่มหลง ข้อง เกี่ยว พัวพันในกามทั้งหลาย ชาวประชาเหล่านั้นย่อมอยากได้ ยินดี ปรารถนา รักใคร่ ชอบใจต่อมุนีผู้ข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง ล่วงเลย เป็นไปล่วงซึ่งกามโอฆะ ภวโอฆะ

ทิฏฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะ และทางแห่งสงสารทั้งปวงแล้ว ผู้ไปสู่ฝั่ง ถึงฝั่งแล้ว ไปสู่ส่วนสุด ถึงส่วนสุดแล้ว ไปสู่ที่สุด ถึงที่สุดแล้ว ไปสู่ส่วนสุดรอบ ถึงส่วนสุดรอบแล้ว ไปสู่ที่จบ ถึงที่จบแล้ว ไปสู่ที่ต้านทาน ถึงที่ต้านทานแล้ว ไปสู่ที่ลี้ลับ ถึงที่ลี้ลับแล้ว ไปสู่ที่พึ่ง ถึงที่พึ่งแล้ว ไปสู่ที่่ไม่มีภัย ถึงที่ไม่มีภัยแล้ว ไม่สู่ที่ไม่เคลื่อน ถึงที่ไม่เคลื่อนแล้ว ไปสู่อมตะ ถึงอมตะแล้ว ไปสู่นิพพาน ถึงนิพพานแล้ว

เปรียบเหมือนพวกลูกหนี้ย่อมปรารถนายินดีความเป็นผู้ไม่มีหนี้ ฉันใด พวกที่ป่วยไข้ย่อมปรารถนายินดีความเป็นผู้ไม่มีโรค ฉันใด พวกที่ติดอยู่ในเรือนจำย่อมปรารถนายินดีความพ้นจากเรือนจำฉันใด พวกที่เป็นทาสย่อมปรารถนายินดีความเป็นไท ฉันใด พวกที่เดินทางกันดารย่อมปรารถนายินดีภูมิภาคที่เกษม ฉันใด ชาวประชาผู้กำหนัด ปรารถนา ยินดี ติดใจ ลุ่มหลง ข้อง เกี่ยว พัวพันในกามทั้งหลาย ก็ฉันนั้นเหมือนกัน หมู่สัตว์นั้นย่อมอยากได้ ยินดี ปรารถนา รักใคร่ ชอบใจต่อมุนีผู้ข้ามคือข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง ล่วงเลย เป็นไปล่วง ซึ่งกามโอฆะ ภวโอฆะ ... ไปสู่นิพพาน ถึงนิพพานแล้ว รวมความว่า ‘ชาวประชาผู้ยังยินดีในกามทั้งหลาย ย่อมชื่นชม ยินดี ... ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าชาวประชาผู้ยังยินดีในกามทั้งหลาย ย่อมชื่นชมยินดี พระมุนีผู้ว่างเปล่า ไม่มีอาลัยในกามทั้งหลาย ผู้ข้ามโอฆะได้แล้วจาริกไป

จบ ติสสเมตเตยยสุตตนิทเทสที่ ๗

๘. ปสูรสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยปริพาชกชื่อวาปสูระ

{๒๖๘} [๕๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่ปสูรปริพาชกในท่ามกลางบริษัทว่า)

สมณพราหมณ์ทั้งหลาย ย่อมกล่าวถึงความหมดจดว่ามีอยู่ในธรรมนี้เท่านั้น ไม่กล่าวถึงความหมดจดว่ามีในธรรมเหล่าอื่น สมณพราหมณ์ผู้กล่าวถึงศาสดาและทิฏฐิที่ตนอาศัยว่างาม มีจำนวนมากที่มั่นคงอยู่ในสัจจะเฉพาะอย่าง

ว่าด้วยความหมดจด

{๒๖๙} คำว่า สมณพราหมณ์ทั้งหลายย่อมกล่าวถึงความหมดจดว่ามีอยู่ในธรรมนี้เท่านั้น ความว่า สมณพราหมณ์ทั้งหลายย่อมกล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลง ซึ่งความหมดจด ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้น ในธรรมนี้เท่านั้น คือ ย่อมกล่าว บอก พูด แสดง แถลง ซึ่งความหมดจด ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้นว่า “โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” ย่อมกล่าว บอก พูด แสดง แถลง ซึ่งความหมดจด ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้นว่า “โลกไม่เที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า ... โลกมีที่สุด ... โลกไม่มีที่สุด ... ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น ... ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระเป็นอย่างหนึ่ง ... สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ... สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก ... สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้