๖. ชราสุตตนิทเทส เล่ม ๒๙

พระอรหันตขีณาสพทั้งหลายย่อมไม่กำหนด ย่อมไม่ชูตัณหาและทิฏฐิไว้ในเบื้องหน้า แม้ธรรมทั้งหลาย พระอรหันต์เหล่านั้นก็ไม่ยอมรับแล้ว พระอรหันต์ผู้เป็นพราหมณ์นั้นเป็นผู้อันศีลและพรตพึงนำไปไม่ได้ เป็นผู้ถึงฝั่งแล้ว เป็นผู้คงที่ ย่อมไม่หวนกลับมาอีก

จบ ปรมัฏฐกสุตตนิทเทสที่ ๕

๖. ชราสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยความแก่

{๑๘๑} [๓๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่ชาวเมืองสาเกตว่า)

ชีวิตนี้เป็นของน้อย มนุษย์ย่อมตายภายใน ๑๐๐ ปี แม้หากว่าผู้ใดจะมีชีวิตอยู่เกินนั้นไปบ้าง ผู้นั้นย่อมตายเพราะชราโดยแท้แล

ว่าด้วยชีวิตเป็นของน้อย

{๑๘๒} หัวข้อว่า ชีวิตนี้เป็นของน้อย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ชีวิต ได้แก่ อายุ ความดำรงอยู่ ความดำเนินไป ความให้อัตภาพดำเนินไป ความเคลื่อนไหว ความเป็นไป ความเลี้ยง ความเป็นอยู่ ชีวิตินทรีย์

ก็ชีวิตเป็นของน้อยโดยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ชีวิตเป็นของน้อยเพราะดำรงอยู่น้อย (๒) ชีวิตเป็นของน้อยเพราะมีกิจน้อย

ชีวิตเป็นของน้อยเพราะดำรงอยู่น้อยเป็นอย่างไร คือ ในขณะจิตที่เป็นอดีต ชีวิตเป็นอยู่แล้ว มิใช่กำลังเป็นอยู่ มิใช่จักเป็นอยู่ ในขณะจิตที่เป็นอนาคต ชีวิตจักเป็นอยู่ มิใช่กำลังเป็นอยู่ มิใช่เป็นอยู่แล้ว ในขณะจิตที่เป็นปัจจุบัน ชีวิตย่อมเป็นอยู่ มิใช่เป็นอยู่แล้ว มิใช่จักเป็นอยู่ชีวิต อัตภาพ สุขและทุกข์ทั้งมวล เป็นธรรมที่ประกอบกันขึ้นด้วยจิตดวงเดียว ขณะย่อมเป็นไปโดยรวดเร็ว

เทวดาเหล่าใดดำรงอยู่ได้ตลอด ๘๔,๐๐๐ กัป เทวดาแม้เหล่านั้นก็มิได้ประกอบด้วยจิต ๒ ดวงดำรงอยู่เลย

ขันธ์เหล่าใดของสัตว์ผู้ตายไปหรือของสัตว์ที่เป็นอยู่ในโลกนี้ ดับไปแล้ว ขันธ์เหล่านั้นทั้งปวงเป็นเช่นเดียวกัน ดับไปแล้ว มิได้สืบเนื่องกัน

ขันธ์เหล่าใดแตกไปแล้วในอดีตเป็นลำดับ และขันธ์เหล่าใดจักแตกไปในอนาคต ความต่างกันในลักษณะแห่งขันธ์ทั้งหลายที่ดับไปในปัจจุบันกับขันธ์เหล่านั้นย่อมไม่มี

สัตว์ไม่เกิดแล้วด้วยอนาคตขันธ์ ย่อมเป็นอยู่ด้วยปัจจุบันขันธ์ สัตว์โลกชื่อว่าตายแล้วเพราะความแตกดับไปแห่งจิต นี้เป็นบัญญัติทางปรมัตถ์

ขันธ์ทั้งหลายแปรไปโดยฉันทะย่อมเป็นไปตามวาระไม่ขาดสายดุจนํ้าไหลไปตามที่ลุ่มฉะนั้น เพราะมีอายตนะ ๖ เป็นปัจจัย

ขันธ์ทั้งหลายถึงความดำรงอยู่ไม่ได้แตกไปแล้ว กองขันธ์ย่อมไม่มีในอนาคต ขันธ์ทั้งหลายที่มาเกิดแล้วย่อมดำรงอยู่เหมือนเมล็ดผักกาดอยู่บนปลายเหล็กแหลมฉะนั้น

ก็ความแตกทำลายแห่งธรรมขันธ์ทั้งหลายที่เกิดมาแล้วเหล่านั้นรออยู่ข้างหน้า ขันธ์ทั้งหลายมีความแตกทำลายไปเป็นธรรมดา ดำรงอยู่ไม่รวมกับขันธ์ที่เกิด

ขันธ์ทั้งหลายมาโดยไม่ปรากฏ แตกแล้วก็ไปสู่ที่ไม่ปรากฏ ย่อมเกิดขึ้นและเสื่อมไป เหมือนลายฟ้าแลบในอากาศฉะนั้น

ชีวิตเป็นของน้อยเพราะดำรงอยู่น้อยเป็นอย่างนี้

ชีวิตเป็นของน้อยเพราะมีกิจน้อยเป็นอย่างไร คือ ชีวิตเนื่องด้วยลมหายใจเข้า ชีวิตเนื่องด้วยลมหายใจออก ชีวิตเนื่องด้วยลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ชีวิตเนื่องด้วยมหาภูตรูป ชีวิตเนื่องด้วยไออุ่น ชีวิตเนื่องด้วยอาหารที่กลืนกิน ชีวิตเนื่องด้วยวิญญาณ

กรัชกายอันเป็นที่ตั้งแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเหล่านี้ก็ดี บุพพเหตุแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเหล่านี้ก็ดี ปัจจัยทั้งหลายก็ดี ตัณหาอันเป็นแดนเกิดก่อนก็ดี รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดร่วมกันแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเหล่านี้ก็ดี อรูปธรรมที่ประกอบกันแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเหล่านี้ก็ดี ขันธ์ที่เกิดร่วมกันแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเหล่านี้ก็ดี ตัณหาอันประกอบกันก็ดี ล้วนมีกำลังน้อย ธรรมเหล่านี้แต่ละอย่างมีกำลังน้อยเป็นนิจ แต่ละอย่างไม่มั่นคง ย่อมยังกันและกันให้ตกล่วงไป เพราะความต้านทานมิได้มีแก่กันและกัน ธรรมเหล่านี้จึงไม่ดำรงกันและกันไว้ได้ ธรรมใดให้ธรรมเหล่านี้เกิดแล้ว ธรรมนั้นมิได้มี

ก็แต่ธรรมอย่างหนึ่งมิได้เสื่อมไป เพราะธรรมอย่างหนึ่ง ก็ขันธ์เหล่านี้แตกไปเสื่อมไปโดยอาการทั้งปวง ขันธ์เหล่านี้อันเหตุปัจจัยที่มีในก่อนให้เกิดแล้ว แม้เหตุปัจจัยที่เกิดก่อนก็ตายไปแล้วในกาลก่อน ขันธ์ที่เกิดก่อนก็ดี ขันธ์ที่เกิดภายหลังก็ดี มิได้เห็นกันและกันในกาลไหน ๆ

ชีวิตจึงชื่อว่าเป็นของน้อยเพราะมีกิจน้อยอย่างนี้

อนึ่ง เพราะเทียบชีวิตของเทวดาชั้นจาตุมหาราช ชีวิตของมนุษย์ก็น้อย คือ เล็กน้อย นิดหน่อย เป็นไปชั่วขณะ เป็นไปพลัน เป็นไปชั่วกาลบัดเดี๋ยวเดียว ตั้งอยู่ไม่ช้า ไม่ดำรงอยู่นาน เพราะเทียบชีวิตของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ... เพราะเทียบชีวิตของเทวดาชั้นยามา ... เพราะเทียบชีวิตของเทวดาชั้นดุสิต ... เพราะเทียบชีวิตของเทวดาชั้นนิมมานรดี ... เพราะเทียบชีวิตของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ... เพราะเทียบชีวิตของเทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหม ชีวิตของมนุษย์ก็น้อย คือ เล็กน้อย นิดหน่อย เป็นไปชั่วขณะ เป็นไปพลัน เป็นไปชั่วกาลบัดเดี๋ยวเดียว ตั้งอยู่ไม่ช้า ไม่ดำรงอยู่นานสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อายุของพวกมนุษย์นี้น้อย จำต้องละไปสู่ปรโลก ควรจะรู้ได้ด้วยปัญญา ควรทำกุศล ควรประพฤติพรหมจรรย์ ไม่มีมนุษย์ที่เกิดมาแล้วจะไม่ตาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดย่อมเป็นอยู่นาน ผู้นั้นก็เป็นอยู่ได้เพียง ๑๐๐ ปี หรือที่เกินกว่า ๑๐๐ ปี ก็มีน้อย”

(พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงตรัสคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า)

อายุของมนุษย์ทั้งหลายน้อย คนดีควรดูหมิ่นอายุนั้นเสีย ควรประพฤติดุจคนที่ถูกไฟไหม้ศีรษะฉะนั้น ไม่มีเสียหรอกที่มัจจุราชจะไม่มา

วันคืนย่อมผ่านพ้นไป ชีวิตย่อมใกล้ดับเข้าไป อายุของสัตว์ทั้งหลายย่อมสิ้นไป ดุจน้ำแห่งแม่น้ำสายเล็ก ๆ มีแต่แห้งลงฉะนั้น

รวมความว่า ‘ชีวิตนื้เป็นของน้อย’

{๑๘๓} คำว่า มนุษย์ย่อมตายภายใน ๑๐๐ ปี ความว่า มนุษย์ย่อมเคลื่อน ตาย หาย สลายไป ในขณะที่เป็นกลละ(นํ้าใส)บ้าง ในขณะที่เป็นอัพพุทะ(นํ้าล้างเนื้อ)บ้าง ในขณะที่เป็นเปสิ(ชิ้นเนื้อ)บ้าง ในขณะที่เป็นฆนะ(ก้อนเนื้อ)บ้าง ในขณะที่เป็นปัญจสาขา(มี ๕ ปุ่ม) บ้าง พอเกิดมาก็เคลื่อน ตาย หาย สลายไปบ้าง ย่อมเคลื่อน ตาย หาย สลายไปในเรือนที่คลอดบ้าง มีอายุได้เพียงครี่งเดือนก็เคลื่อน ตาย หาย สลายไปบ้าง มีอายุได้เดือนหนึ่ง มีอายุได้ ๒ เดือน ... มีอายุได้ ๓ เดือน ... มีอายุได้ ๔ เดือน ... มีอายุได้ ๕ เดือน ... มีอายุได้ ๖ เดือน ... มีอายุได้ ๗ เดือน ... มีอายุได้ ๘ เดือน ... มีอายุได้

๙ เดือน ... มีอายุได้ ๑๐ เดือน ... มีอายุได้ ๑ ปี ... มีอายุได้ ๒ ปี ... มีอายุได้ ๓ ปี ... มีอายุได้ ๔ ปี ... มีอายุได้ ๕ ปี มีอายุได้ ๖ ปี ... มีอายุได้ ๗ ปี ... มีอายุได้ ๘ ปี ... มีอายุได้ ๙ ปี ... มีอายุได้ ๑๐ ปี ... มีอายุได้ ๒๐ ปี ... มีอายุได้ ๓๐ ปี ... มีอายุได้ ๔๐ ปี ... มีอายุได้ ๕๐ ปี ... มีอายุได้ ๖๐ ปี ... มีอายุได้ ๗๐ ปี ... มีอายุได้ ๘๐ ปี ... มีอายุได้ ๙๐ ปี ก็เคลื่อน ตาย สูญหาย สลายไปบ้าง รวมความว่า ‘มนุษย์ย่อมตายภายใน ๑๐๐ ปี’{๑๘๔} คำว่า แม้หากว่าผู้ใดจะมีชีวิตอยู่เกินนั้นไปบ้าง ความว่า ผู้ใดเป็นอยู่ได้เกิน ๑๐๐ ปีไป ผู้นั้นก็เป็นอยู่ได้เกิน ๑ ปีบ้าง ๒ ปีบ้าง ๓ ปีบ้าง ๔ ปีบ้าง ๕ ปีบ้าง ... ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๓๐ ปีบ้าง ๔๐ ปีบ้าง รวมความว่า ‘แม้หากว่า ผู้ใดจะมีชีวิตอยู่เกินนั้นไปบ้าง’

{๑๘๕} คำว่า ผู้นั้นย่อมตายเพราะชราโดยแท้แล ความว่า เมื่อใด มนุษย์เป็นผู้ชรา คือ เจริญวัย เป็นผู้ใหญ่โดยกำเนิด ล่วงกาลผ่านวัย มีฟันหัก ผมหงอก ผมบาง ศีรษะล้าน หนังย่น ตัวตกกระ หลังคด หลังค่อม มีไม้เท้านำหน้า เมื่อนั้น มนุษย์นั้นย่อมเคลื่อน ตาย หาย สลายไปเพราะชรา การพ้นจากความตายได้เป็นไม่มีสมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

สัตว์โลกทั้งหลายผู้เกิดมาแล้วย่อมมีภัยจากความตายอยู่เนืองนิจ เปรียบเหมือนผลไม้ที่สุกงอมแล้ว มีภัยจากการที่จะต้องร่วงหล่นลงไปในเวลาเช้า

ชีวิตของสัตว์โลกทั้งหลายล้วนมีความแตกดับเป็นที่สุด เปรียบเหมือนภาชนะดินทุกชนิดที่ช่างหม้อปั้นไว้ในที่สุดก็ต้องแตกไป

ทั้งเด็กทั้งผู้ใหญ่ ทั้งคนโง่ทั้งคนฉลาด ล้วนตกอยู่ในอำนาจของความตายล้วนบ่ายหน้าไปหาความตายทั้งสิ้น

เมื่อปวงสัตว์โลกใกล้จะตายต้องไปปรโลกแน่นอนแล้ว บิดามารดาก็ช่วยเหลือบุตรของตนไว้ไม่ได้ หรือหมู่ญาติ ก็ช่วยเหลือพวกญาติของตนไว้ไม่ได้

ท่านจงดู เมื่อพวกญาติของคนใกล้ตายเฝ้าดูอยู่ รำพันอยู่โดยประการต่าง ๆ เขาผู้เดียวเท่านั้นถูกมฤตยูคร่าตัวไป เหมือนโคที่เขาจะฆ่าถูกนำตัวไปฉะนั้น สัตว์โลกถูกความแก่และความตายกำจัดอยู่อย่างนี้

รวมความว่า ‘ผู้นั้นย่อมตายเพราะชราโดยแท้แล’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ชีวิตนี้เป็นของน้อย มนุษย์ย่อมตายภายใน ๑๐๐ ปี แม้หากว่าผู้ใดจะมีชีวิตอยู่เกินนั้นไปบ้าง ผู้นั้นย่อมตายเพราะชราโดยแท้แล

{๑๘๖} [๔๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

คนทั้งหลายย่อมเศร้าโศก ในเพราะวัตถุที่ยึดถือว่าเป็นของเรา ความยึดถือที่เที่ยงแท้มิไดัมีเลย สิ่งที่ยึดถือนี้มีความพลัดพรากจากกันอยู่ทีเดียว กุลบุตรเห็นดังนี้แล้วไม่พึงอยู่ครองเรือน

ว่าด้วยคนเศร้าโศกเพราะการยึดถือ

{๑๘๗} หัวข้อว่า คนทั้งหลายย่อมเศร้าโศกในเพราะวัตถุที่ยึดถือว่าเป็นของเรา มีอธิบายดังนี้

คำว่า คนทั้งหลาย คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา มนุษย์

คำว่า ยึดถือว่าเป็นของเรา ได้แก่ ความยึดถือว่าเป็นของเรา ๒ อย่าง คือ (๑) ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิคนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวงว่าวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราจะถูกแย่งชิงไปย่อมเศร้าโศก คือ ย่อมเศร้าโศกเมื่อเขากำลังแย่งชิงไปบ้าง เมื่อเขาแย่งชิงเอาไปแล้วบ้าง ผู้มีความหวาดระแวงวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราจะแปร

ปรวนไป ย่อมเศร้าโศก คือ ย่อมเศร้าโศก ลำบาก คร่ำครวญ ทุบอก ร่ำไร ถึงความหลงใหล เมื่อวัตถุนั้นกำลังแปรปรวนไปอยู่บ้าง เมื่อวัตถุนั้นแปรปรวนไปแล้วบ้าง รวมความว่า ‘ชนทั้งหลายย่อมเศร้าโศกในเพราะวัตถุที่ยึดถือว่าเป็นของเรา’

{๑๘๘} หัวข้อว่า ความยึดถือที่เที่ยงแท้มิได้มีเลย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความยึดถือ ได้แก่ ความยึดถือ ๒ อย่าง คือ (๑) ความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความยึดถือด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความยึดถือด้วยอำนาจทิฏฐิ

ความยึดถือด้วยอำนาจตัณหาเป็นของไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันและกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ความยึดถือด้วยอำนาจทิฏฐิเป็นของไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันและกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นความยึดถือ (บริขารในภายนอก)ซึ่งเป็นของเที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียวไหมเล่า”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เห็นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราเองก็ยังไม่พิจารณาเห็นความยึดถือ (บริขารในภายนอก)ซึ่งเป็นของเที่ยงแท้ ยั่งยืนคงทน ไม่มีความแปรผัน เป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียวเลย”

ความยึดถือที่เป็นของเที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ย่อมไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ ไม่เข้าไปได้ รวมความว่า ‘ความยึดถือที่เที่ยงแท้มิได้มีเลย’

{๑๘๙} คำว่า สิ่งที่ยึดถือนี้มีความพลัดพรากจากกันอยู่ทีเดียว ความว่า เมื่อความเป็นต่าง ๆ ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่น มีอยู่ ปรากฏอยู่ หาได้อยู่ สมจริงพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“อย่าเลยอานนท์ เธออย่าเศร้าโศกอย่าร่ำพิไรไปเลย เราได้บอกไว้ก่อนแล้วไม่ใช่หรือว่า ‘ความเป็นต่าง ๆ ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่นจากสัตว์และสังขารอันเป็นที่รักที่ชอบใจทั้งสิ้นต้องมี เพราะฉะนั้น ข้อนั้นจะพึงได้ในสัตว์และสังขารนี้แต่ที่ไหน สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว อันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายไปเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าได้สลายไปเลย’ นี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้’เพราะขันธ์ ธาตุ อายตนะก่อน ๆ แปรผันไป เป็นอย่างอื่นไป ขันธ์ธาตุ และอายตนะหลัง ๆ ก็ย่อมเป็นไป รวมความว่า ‘สิ่งที่ยึดถือนี้ มีความพลัดพรากจากกันอยู่ทีเดียว’

{๑๙๐} หัวข้อว่า กุลบุตรเห็นดังนี้แล้วไม่พึงอยู่ครองเรือน มีอธิบายดังนี้

คำว่า นี้ เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท

กุลบุตรเห็นแล้ว คือ พบแล้ว เทียบเคียง ตรวจตรา สอบสวน ทำให้แจ่มแจ้งในวัตถุที่ถือว่าของเราทั้งหลายดังนี้แล้ว รวมความว่า ‘เห็นดังนี้แล้ว’

คำว่า ไม่พึงอยู่ครองเรือน คือ กุลบุตรพึงตัดกังวลในฆราวาสทั้งหมด ตัดกังวลในบุตรและภรรยา ตัดกังวลในญาติ ตัดกังวลในมิตรและพวกพ้อง ตัดกังวลในการสะสมทั้งหมด ปลงผมและหนวดแล้ว ครองผ้ากาสายะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีห่วงใย พึงเป็นผู้เดียวเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปตามลำดับ รวมความว่า ‘กุลบุตรเห็นดังนี้แล้วไม่พึงอยู่ครองเรือน’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าคนทั้งหลายย่อมเศร้าโศกในเพราะวัตถุที่ยึดถือว่าเป็นของเรา ความยึดถือที่เที่ยงแท้มิได้มีเลย สิ่งที่ยึดถือนี้มีความพลัดพรากจากกันอยู่ทีเดียว กุลบุตรเห็นนี้แล้ว ไม่พึงอยู่ครองเรือน

{๑๙๑} [๔๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

บุรุษและสตรียอมสำคัญเบญจขันธ์ใดว่านี้เป็นของเรา แม้เบญจขันธ์นั้นอันบุรุษและสตรีนั้น ก็ต้องละจากไปเพราะความตาย พุทธมามกะผู้เป็นบณฑิตรู้เห็นโทษ แม้นั้นแล้วไม่ควรน้อมไปเพื่อความยึดถือว่าเป็นของเรา

ว่าด้วยการยึดถือเบญจขันธ์

{๑๙๒} หัวข้อว่า แม้เบญจขันธ์นั้นอันบุรุษและสตรีนั้นก็ต้องละจากไป เพราะความตาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความตาย คือ การจุติ การเคลื่อนจากหมู่สัตว์นั้น ๆ แห่งเหล่าสัตว์นั้น ๆ ความทำลาย ความหายไป มัจจุ มรณะ กาลกิริยา ความ

แตกไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ความทอดทิ้งร่างกายไว้ ความเข้าไปตัดขาดแห่งชีวิตินทรีย์

คำว่า เบญจขันธ์นั้น คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

คำว่า ละ ความว่า เบญจขันธ์อันบุรุษนั้นย่อมละ คือ สละ ทิ้ง หายไป สลายไป สมจริงดังภาษิตว่า

โภคสมบัติย่อมละทิ้งสัตว์ไปเสียก่อนก็มี บางทีสัตว์ย่อมละทิ้งโภคสมบัติเหล่านั้นไปก่อนก็มี ดูก่อนพระองค์ ผู้ใคร่ในกามารมณ์ โภคสมบัติที่บริโภคใช้สอยกันอยู่เป็นของไม่แน่นอน เพราะฉะนั้น หม่อมฉันจึงไม่เดือดร้อนในเวลาที่ควรเศร้าใจดวงจันทร์อุทัยขึ้นเต็มดวงก็จะลับหายไป ดวงอาทิตย์กำจัดความมืด ทำโลกให้ร้อนแล้วก็จะอัสดงไป ดูก่อนพระองค์ผู้เป็นศัตรู โลกธรรมทั้งหลายหม่อมฉันรู้แจ้งแล้ว เพราะฉะนั้น หม่อมฉันจึงไม่เดือดร้อนในเวลาที่ควรเศร้าใจรวมความว่า ‘แม้เบญจขันธ์นั้นอันบุรุษและสตรีนั้นก็ต้องละจากไปเพราะความตาย’

{๑๙๓} หัวข้อว่า บุรุษและสตรีย่อมสำคัญเบญจขันธ์ใดว่านี้เป็นของเรา มีอธิบายดังนี้

คำว่า เบญจขันธ์ใด คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

คำว่า บุรุษและสตรี ได้แก่ ชื่อ สมัญญา บัญญัติ โวหารทางโลก นาม การตั้งนาม นามที่ตั้ง ภาษา พยัญชนะ คำเรียกเฉพาะ

คำว่า ย่อมสำคัญเบญจขันธ์ใดว่านี้เป็นของเรา ความว่า ย่อมสำคัญด้วยความสำคัญตามอำนาจตัณหา ด้วยความสำคัญตามอำนาจทิฏฐิ ด้วยความสำคัญตามอำนาจมานะ ด้วยความสำคัญตามอำนาจกิเลส ด้วยความสำคัญตามอำนาจทุจริต ด้วยความสำคัญตามอำนาจประโยค ด้วยความสำคัญตามอำนาจวิบาก รวมความว่า ‘บุรุษและสตรีย่อมสำคัญเบญจขันธ์ใดว่านื้เป็นของเรา’{๑๙๔} คำว่า ผู้เป็นบัณฑิตรู้เห็นโทษแม้นั้นแล้ว ความว่า ทราบ รู้ เทียบเคียง ตรวจตรา สอบสวน ทำให้แจ่มแจ้งซึ่งโทษนั้น ในวัตถุที่ยึดถือว่าเป็นของเราทั้งหลาย รวมความว่า ‘รู้เห็นโทษแม้นั้นแล้ว’

คำว่า บัณฑิต คือ ผู้มีความรู้ ผู้มีญาณ ผู้มีปัญญาแจ่มแจ้ง ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องทรง รวมความว่า ‘ผู้เป็นบัณฑิตรู้เห็นโทษแม้นั้นแล้ว’

{๑๙๕} หัวข้อว่า พุทธมามกะ ... ไม่ควรน้อมไปเพื่อความยึดถือว่าเป็นของเรา มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความยึดถือว่าเป็นของเรา ได้แก่ ความยึดถือว่าเป็นของเรา ๒ อย่าง คือ (๑) ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิ...

คำว่า พุทธมามกะ ได้แก่ ผู้นับถือพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ คือ บุคคลผู้นั้นย่อมนับถือพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเป็นของเรา พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงรับรองบุคคลนั้น สมจริงตามพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้โกหก เป็นผู้กระด้าง ประจบประแจง ชอบวางท่า มีมานะดุจไม้อ้อที่ยกขึ้น มีจิตไม่มั่นคง ภิกษุเหล่านั้นหาใช่เป็นผู้นับถือเราไม่ เป็นผู้ไปปราศแล้วจากธรรมวินัยนี้ และย่อมไม่ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ ส่วนภิกษุเหล่าใดเป็นผู้

ไม่โกหก ไม่ประจบประแจง เป็นธีรชน ไม่กระด้าง เป็นผู้มีจิตมั่นคงดี ภิกษุเหล่านั้นแลชื่อว่านับถือเรา เป็นผู้ไม่ไปปราศจากธรรมวินัยนี้ และย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้”

ภิกษุเหล่าใดโกหก กระด้าง ประจบประแจง วางท่า มีมานะดุจไม้อ้อที่ยกขึ้น และมีจิตไม่มั่นคง ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่งอกงามในธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว

ส่วนภิกษุเหล่าใดไม่โกหก ไม่ประจบประแจง เป็นธีรชน ไม่กระด้าง มีจิตมั่นคงดีแล้ว ภิกษุเหล่านั้นแลย่อมงอกงามในธรรมอันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว

คำว่า พุทธมามกะ ... ไม่ควรน้อมไปเพื่อความยึดถือว่าเป็นของเรา ความว่า พุทธมามกะละความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว ไม่พึงน้อมโน้มไปเพื่อความยึดถือว่าเป็นของเรา คือ ไม่พึงเป็นผู้น้อมไป เอนไป โอนไป โน้มน้อมไป ในความยึดถือว่าเป็นของเรานั้น ไม่พึงเป็นผู้มีความยึดถือว่าเป็นของเรานั้นเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘พุทธมามกะ ... ไม่ควรน้อมไปเพื่อความยึดถือว่าเป็นของเรา’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าบุรุษและสตรีย่อมสำคัญเบญจขันธ์ใดว่านี้เป็นของเรา แม้เบญจขันธ์นั้นอันบุรุษและสตรีนั้น ก็ต้องละจากไปเพราะความตาย พุทธมามกะผู้เป็นบัณฑิตรู้เห็นโทษแม้นั้นแล้วไม่ควรน้อมไปเพื่อความยึดถือว่าเป็นของเรา

{๑๙๖} [๔๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

บุรุษและสตรีผู้ตื่นขึ้นมาย่อมไม่เห็นสิ่งที่มาตามความฝัน แม้ฉันใด ใคร ๆ ก็ย่อมไม่เห็นคนที่รักซึ่งตายจากไปแล้ว แม้ฉันนั้น

ว่าด้วยเปรียบสิ่งที่ได้เหมือนความฝัน

{๑๙๗} คำว่า สิ่งที่มาตามความฝัน แม้ฉันใด ความว่า สิ่งที่มา คือ สิ่งที่มาประจวบ สิ่งที่มาตั้งอยู่ สิ่งที่ประชุมกัน รวมความว่า ‘สิ่งที่มาตามความฝัน แม้ฉันใด’

{๑๙๘} คำว่า บุรุษและสตรีผู้ตื่นขึ้นมาย่อมไม่เห็น ความว่า บุรุษและสตรี ผู้ฝันเห็นดวงจันทร์ เห็นดวงอาทิตย์ เห็นมหาสมุทร เห็นขุนเขาสิเนรุ เห็นช้าง เห็นม้า เห็นรถ เห็นคนเดินเท้า เห็นขบวนเสนา เห็นสวนที่น่ารื่นรมย์ เห็นป่าที่น่ารื่นรมย์ เห็นภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์ เห็นสระนํ้าที่น่ารื่นรมย์ ครั้นตื่นแล้วย่อมไม่แลเห็นสิ่งอะไร ๆ ฉันใด รวมความว่า ‘บุรุษและสตรี ผู้ตื่นขึ้นมาย่อมไม่เห็น’{๑๙๙} หัวข้อว่า คนที่รัก แม้ฉันนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ฉันนั้น เป็นคำอุปไมยที่ทำให้อุปมาสมบูรณ์

คำว่า คนที่รัก ได้แก่ คนที่รัก คือ คนที่ถือว่าเป็นของเรา ซึ่งได้แก่มารดา บิดา พี่ชาย น้องชาย พี่สาว น้องสาว บุตร ธิดา มิตร อำมาตย์ หรือญาติสาโลหิต รวมความว่า ‘คนที่รัก แม้ฉันนั้น’

{๒๐๐} คำว่า ย่อมไม่เห็น ... ซึ่งตายจากไปแล้ว ความว่า ซึ่งตายจากไปแล้ว คือ ทำกาละแล้ว เรียกว่า ผู้จากไปแล้ว ใคร ๆ ย่อมไม่เห็น คือ ไม่แลเห็น

ไม่ประสบ ไม่พบ หาไม่ได้ รวมความว่า ‘ย่อมไม่เห็น ... ซึ่งตายจากไปแล้ว’ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าบุรุษและสตรีผู้ตื่นขึ้นมา ย่อมไม่เห็นสิ่งที่มาตามความฝัน แม้ฉันใด ใคร ๆ ก็ย่อมไม่เห็นคนที่รักซึ่งตายจากไป แล้วแม้ฉันนั้น{๒๐๑} [๔๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

คนทั้งหลายที่มีชื่อเรียกกันอยู่นี้ก็ยังเห็นตัวกันอยู่บ้าง ยังได้ยินเสียงกันอยู่บ้าง สำหรับผู้ที่ตายไปแล้ว คงเหลือแต่เพียงชื่อเท่านั้นที่พูดถึงกันอยู่

ว่าด้วยสิ่งต่าง ๆ ย่อมสลายไปเหลือแต่ชื่อ

{๒๐๒} หัวข้อว่า คนทั้งหลาย ... ก็ยังเห็นตัวกันอยู่บ้าง ได้ยินเสียงกันอยู่บ้าง มีอธิบายดังนี้

คำว่า ก็ยังเห็นตัวกันอยู่บ้าง ได้แก่ ผู้ที่ยังรู้กันได้ด้วยจักษุวิญญาณ

คำว่า ได้ยินเสียงกันอยู่บ้าง ได้แก่ ผู้ที่ยังรู้กันได้ด้วยโสตวิญญาณ

คำว่า คนทั้งหลาย คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา มนุษย์ รวมความว่า ‘คนทั้งหลาย ... ก็ยังเห็นตัวกันอยู่บ้าง ได้ยินเสียงกันอยู่บ้าง’{๒๐๓} หัวข้อว่า คนทั้งหลายเหล่าใดที่มีชื่อเรียกกันอยู่นี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เหล่าใด ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา มนุษย์

คำว่า ชื่อ ได้แก่ ชื่อ สมัญญา บัญญัติ โวหารทางโลก นาม การตั้งนาม นามที่ตั้ง ภาษา พยัญชนะ คำเรียกเฉพาะ

คำว่า ที่เรียกกัน คือ กล่าว พูด แสดง แถลง รวมความว่า ‘ที่มีชื่อเรียกกันอยู่นี้’

{๒๐๔} คำว่า คงเหลือแต่เพียงชื่อเท่านั้นที่พูดถึงกันอยู่ ความว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันบุคคลละไป สละไป ทิ้งไป หายไป สลายไปแล้ว คงมีเหลือแต่ชื่อเท่านั้นคำว่า ที่พูดถึงกันอยู่ คือ ที่บอก กล่าว พูด แสดง แถลงกันอยู่ รวมความว่า ‘คงเหลือแต่เพียงชื่อเท่านั้นที่พูดถึงกันอยู่’

หัวข้อว่า สำหรับผู้ที่ตายไปแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า คนที่ตายไปแล้ว คือ ตายไป ทำกาละไปแล้ว

คำว่า คน คือ สัตว์ นระ มานพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์ รวมความว่า ‘คนที่ตายไปแล้ว ... ที่พูดถึงกันอยู่’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าคนทั้งหลายที่มีชื่อเรียกกันอยู่นี้ ก็ยังเห็นตัวกันอยู่บ้าง ยังได้ยินเสียงกันอยู่บ้าง สำหรับผู้ที่ตายไปแล้ว คงเหลือแต่เพียงชื่อเท่านั้นที่พูดถึงกันอยู่{๒๐๕} [๔๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ชนทั้งหลายผู้ยินดีในวัตถุที่ถือว่าเป็นของเรา ย่อมละความเศร้าโศก ความรำพัน และความตระหนี่ไม่ได้ เพราะเหตุนั้น มุนีทั้งหลายผู้เห็นความปลอดโปร่งจึงได้ละความยึดถือเที่ยวไปแล้ว

{๒๐๖} หัวข้อว่า ชนทั้งหลายผู้ยินดีในวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราย่อมละความเศร้าโศก ความรำพัน และความตระหนี่ไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความเศร้าโศก ได้แก่ ความเศร้าโศก กิริยาที่เศร้าโศก ความเป็นผู้เศร้าโศก ความเศร้าโศกในภายใน ความเศร้าโศกรอบในภายใน ความเร่าร้อนในภายใน ความเร่าร้อนรอบในภายใน ความตรอมตรมแห่งจิตโทมนัส ลูกศรคือความเศร้าโศกของชนที่ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งโภคสมบัติกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมเพราะโรคกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งศีลกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบบ้าง ที่ประจวบกับความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ที่ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบบ้างคำว่า ความรำพัน คือ ความเพ้อถึง ความรำพันถึง อาการที่เพ้อถึง อาการที่รำพันถึง ความเป็นผู้เพ้อถึง ความเป็นผู้รำพันถึง ความพูดเพ้อ ความบ่นเพ้อ การพูดพร่ำเพ้อ การพูดพร่ำเพรื่อ กิริยาที่พูดพร่ำเพรื่อ ความเป็นผู้พูดพร่ำเพรื่อ ของชนผู้ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบบ้าง ... ที่ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบบ้าง ที่ประจวบกับความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ที่ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบเข้าบ้างคำว่า ความตระหนี่ ได้แก่ ความตระหนี่ ๕ ประการ คือ

(๑) ความตระหนี่ที่อยู่ (๒) ความตระหนี่ตระกูล

(๓) ความตระหนี่ลาภ (๔) ความตระหนี่วรรณะ

(๕) ความตระหนี่ธรรม

ความตระหนี่เห็นปานนี้ อาการที่ตระหนี่ ความเป็นผู้ประพฤติตระหนี่ ความเป็นผู้ปรารถนาต่าง ๆ ความเหนียวแน่น ความเป็นผู้มีจิตหดหู่เจ็บร้อนในการให้ ความที่จิตอันใคร ๆ ไม่เชื่อถือได้ในการให้ นี้เรียกว่า ความตระหนี่

อีกนัยหนึ่ง ความตระหนี่ขันธ์ก็ดี ความตระหนี่ธาตุก็ดี ความตระหนี่อายตนะก็ดี ความมุ่งจะเอาก็ดี นี้เรียกว่าความตระหนี่

ตัณหา ตรัสเรียกว่า ความติดใจ ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า ความยึดถือว่าเป็นของเรา ได้แก่ ความยึดถือว่าเป็นของเรา ๒ อย่าง คือ (๑) ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าของเราด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าของเราด้วยอำนาจทิฏฐิ

ชนทั้งหลายผู้มีความหวาดระแวงว่าวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราจะถูกแย่งชิงไป ย่อมเศร้าโศกบ้าง เมื่อเขากำลังแย่งชิงไป ย่อมเศร้าโศกบ้าง เมื่อเขาแย่งชิงไปแล้ว ย่อมเศร้าโศกบ้าง ผู้มีความหวาดระแวงวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราจะแปรผันไป ย่อมเศร้าโศกบ้าง เมื่อวัตถุนั้นกำลังแปรผันไป ย่อมเศร้าโศกบ้าง เมื่อวัตถุนั้นแปรผันไปแล้ว ย่อมเศร้าโศกบ้าง ผู้มีความหวาดระแวงวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราจะถูกแย่งชิงไป ย่อมรำพันบ้าง เมื่อวัตถุนั้นกำลังถูกแย่งชิงไป ย่อมรำพันบ้าง เมื่อวัตถุนั้นถูกแย่งชิงไปแล้ว ย่อมรำพันบ้าง ผู้มีความหวาดระแวงวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราจะแปรผันไป ย่อมรำพันบ้าง เมื่อวัตถุนั้นกำลังแปรผันไป ย่อมรำพันบ้าง เมื่อวัตถุนั้นแปรผันไปแล้ว ย่อมรำพันบ้างชนทั้งหลายย่อมรักษา คุ้มครอง ป้องกันวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราหวงแหนวัตถุที่ถือว่าเป็นของเรา ย่อมเศร้าโศก ไม่ละ ไม่สละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นไป ไม่ทำให้ถึงความไม่มี ซึ่งความโศก ความรำพัน ความหวงแหน ความติดใจในวัตถุที่ยึดถือว่าเป็นของเรา รวมความว่า ‘ชนทั้งหลายผู้ยินดีในวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราย่อมละความเศร้าโศก ความรำพัน และความตระหนี่ไม่ได้’

ว่าด้วยโมเนยยะ ๓ อย่าง

{๒๐๗} หัวข้อว่า เพราะเหตุนั้น มุนีทั้งหลายผู้เห็นความปลอดโปร่งจึงได้ละ ความยึดถือเที่ยวไปแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น ได้แก่ เพราะเหตุนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะความถือมั่นนั้นเป็นปัจจัย เพราะการถือมั่นนั้นเป็นเหตุ คือ เห็นโทษนั้นในวัตถุที่ยึดถือว่าเป็นของเราทั้งหลาย รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น’

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่า โมนะ ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ บุคคลประกอบด้วยญาณนั้น ชื่อว่า มุนี คือ ผู้ถึงญาณที่ชื่อว่าโมนะ

โมเนยยะ(ธรรมที่ทำให้เป็นมุนี) มี ๓ อย่าง คือ (๑)โมเนยยะทางกาย (๒) โมเนยยะทางวาจา (๓) โมเนยยะทางใจ ...

ผู้ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย ดำรงอยู่ เป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว บุคคลนั้นชื่อว่ามุนี

คำว่า ความยึดถือ ได้แก่ ความยึดถือ ๒ อย่าง คือ (๑) ความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความยึดถือด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่า ความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความยึดถือด้วยอำนาจทิฏฐิ มุนีทั้งหลายละความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความยึดถือด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้วเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปคำว่า ผู้เห็นความปลอดโปร่ง ความว่า อมตนิพพาน ตรัสเรียกว่า ความปลอดโปร่ง ได้แก่ ธรรม เป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้

คำว่า เห็นความปลอดโปร่ง ความว่า เห็นความปลอดโปร่ง คือ เห็นที่ต้านทาน เห็นที่ลี้ลับ เห็นที่พึ่ง เห็นความไม่มีภัย เห็นความไม่เคลื่อน เห็นอมตะ เห็นนิพพาน รวมความว่า ‘มุนีทั้งหลายผู้เห็นความปลอดโปร่ง ละซึ่งความยึดถือเที่ยวไปแล้ว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ชนทั้งหลายผู้ยินดีในวัตถุที่ถือว่าเป็นของเราย่อมละความเศร้าโศก ความรำพัน และความตระหนี่ไม่ได้ เพราะเหตุนั้น มุนีทั้งหลายผู้เห็นความปลอดโปร่งจึงได้ละความยึดถือเที่ยวไปแล้ว

{๒๐๘} [๔๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการไม่แสดงตนในภพนั้น ของภิกษุผู้ประพฤติหลีกเร้น ผู้เสพอาศัยอาสนะอันสงัดว่าเป็นความสามัคคี

ว่าด้วยผู้ประพฤติหลีกเร้น

{๒๐๙} คำว่า ของภิกษุผู้ประพฤติหลีกเร้น ความว่า พระเสขะ ๗ ประเภท ตรัสเรียกว่าผู้ประพฤติหลีกเร้น พระอรหันต์ตรัสเรียกว่าผู้หลีกเร้น

เพราะเหตุไร พระเสขะ ๗ ประเภทจึงตรัสเรียกว่าผู้ประพฤติหลีกเร้น เพราะพระเสขะเหล่านั้นยังจิตให้หลีกเร้น หดกลับ ถอยกลับ ปิดกั้น ข่ม ห้าม รักษา คุ้มครองจิตจากอารมณ์นั้นๆ จรไป คือ เที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป ได้แก่ ยังจิตให้หลีกเร้น หดกลับ ถอยกลับ ปิดกั้น ข่ม ห้าม รักษา คุ้มครองจิต ในจักษุทวารจรไป เที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป ยังจิตให้หลีกเร้น หดกลับ ถอยกลับ ปิดกั้น ข่ม ห้าม รักษา คุ้มครองจิต

ในโสตทวาร ... ในฆานทวาร ... ในชิวหาทวาร ... ในกายทวาร ... ในมโนทวาร ...

พระเสขะเหล่านั้นยังจิตให้หลีกเร้น หดกลับ ถอยกลับ ปิดกั้น ข่ม ห้าม รักษา คุ้มครองจิตจากอารมณ์นั้น ๆ จรไป เที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป ยังจิตให้หลีกเร้น หดกลับ ถอยกลับ ปิดกั้น ข่ม ห้าม รักษา คุ้มครองจิตในจักขุทวาร ... ในโสตทวาร ... ในฆานทวาร ... ในชิวหาทวาร ... ในกายทวาร ... มโนทวาร จรไป เที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป เปรียบเหมือนขนไก่หรือเส้นเอ็นที่ใส่เข้าไปในไฟย่อมหด งอ ม้วนกลับ ไม่คลี่ออก ฉะนั้น เพราะฉะนั้น พระเสขะ ๗ ประเภทจึงเรียกว่าผู้ประพฤติหลีกเร้นคำว่า ของภิกษุ คือ ของภิกษุผู้เป็นกัลยาณปุถุชน หรือของภิกษุผู้เป็นพระเสขะ รวมความว่า ‘ของภิกษุผู้ประพฤติหลีกเร้น’

{๒๑๐} คำว่า ผู้เสพอาศัยอาสนะอันสงัด ความว่า ที่สำหรับนั่งตรัสเรียกว่า อาสนะ ได้แก่ เตียง ตั่ง เบาะ เสื่อ ท่อนหนัง เครื่องปูลาดทำด้วยหญ้า เครื่องปูลาดทำด้วยใบไม้ เครื่องปูลาดทำด้วยฟาง ที่นั่งนั้นว่าง เงียบ สงัด จากการเห็นรูปอันไม่เป็นที่สบาย จากการได้ยินเสียงอันไม่เป็นที่สบาย จากการสูดดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบาย จากการได้ลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบาย จากการถูกต้องโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบาย จากกามคุณ ๕ อันไม่เป็นที่สบาย ผู้เสพอาศัยอยู่ คือ ใช้ ใช้สอย อาศัย พักอยู่ พักพิงซึ่งอาสนะนั้น รวมความว่า ‘ผู้เสพอาศัยอาสนะอันสงัด’

ว่าด้วยสามัคคี ๓ อย่าง

{๒๑๑} หัวข้อว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการไม่แสดงตนในภพนั้นของภิกษุ ... ว่าเป็นความสามัคคี มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความสามัคคี ได้แก่ สามัคคี ๓ อย่าง คือ (๑) คณสามัคคี (๒) ธัมมสามัคคี (๓) อนภินิพพัตติสามัคคี

คณสามัคคีเป็นไฉน คือ หากว่าภิกษุทั้งหลายแม้จะมากรูปพร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน เป็นดังนํ้าเจือกับนํ้านม แลดูกันและกันด้วยสายตาที่รักกันอยู่ นี้ชื่อว่าคณสามัคคี

ธัมมสามัคคีเป็นไฉน คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๔ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ธรรมเหล่านั้นดำเนินไปผ่องใส ประดิษฐานด้วยดี หลุดพ้นไปโดยความเป็นอันเดียวกัน ความขัดแย้งกันแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี นี้ชื่อว่าธัมมสามัคคี

อนภินิพพัตติสามัคคีเป็นไฉน คือ หากว่าภิกษุทั้งหลายแม้จะมากรูป ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ความบกพร่องหรือความเต็มล้นแห่งนิพพานธาตุของภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่ปรากฏ นี้ชื่อว่าอนภินิพพัตติสามัคคี

คำว่า ในภพ ความว่า นรกเป็นภพของพวกสัตว์ที่เกิดในนรก กำเนิดสัตว์ดิรัจฉานเป็นภพของพวกสัตว์ที่เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ปิตติวิสัยเป็นภพของพวกสัตว์ที่เกิดในปิตติวิสัย มนุษยโลกเป็นภพของพวกมนุษย์ เทวโลกเป็นภพของพวกเทวดา

คำว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการไม่แสดงตนในภพนั้น ... ว่าเป็นความสามัคคี ความว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลงอย่างนี้ว่า “ภิกษุใดปฏิบัติแล้วอย่างนี้ จะไม่พึงแสดงตนในนรก ในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ในปิตติวิสัย ในมนุษยโลก ในเทวโลก การไม่แสดงตนของภิกษุนั้นเป็นความสามัคคี คือ ข้อนั้นเป็นการปกปิด เป็นการควร เป็นการสมควร เป็นอนุโลม รวมความว่า ‘บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการไม่แสดงตนในภพนั้นว่าเป็นความสามัคคี’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการไม่แสดงตนในภพนั้น ของภิกษุผู้ประพฤติหลีกเร้น ผู้เสพอาศัยอาสนะอันสงัดว่าเป็นความสามัคคี

{๒๑๒} [๔๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

มุนีไม่อาศัยในสิ่งทั้งปวง ไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่รัก และไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่ชัง ความรำพันและความตระหนี่จึงไม่ติดในมุนีนั้นได้ เหมือนนํ้าไม่ติดบนใบบัวฉะนั้น

{๒๑๓} คำว่า มุนีไม่อาศัยในสิ่งทั้งปวง ความว่า อายตนะ ๑๒ คือ จักษุ รูป โสตะ เสียง ฆานะ กลิ่น ชิวหา รส กาย โผฏฐัพพะ มโน ธรรมารมณ์ ตรัสเรียกว่า สิ่งทั้งปวง

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่า โมนะ ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ... ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้อง และตัณหาเพียงข่าย ดำรงอยู่เป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว บุคคลนั้นชื่อว่ามุนี

คำว่า ไม่อาศัย ความว่า ความอาศัย ๒ อย่าง คือ (๑) ความอาศัยด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความอาศัยด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความอาศัยด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความอาศัยด้วยอำนาจทิฏฐิ

มุนีละความอาศัยด้วยอำนาจตัณหาได้แล้ว สลัดทิ้งความอาศัยด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว ไม่อาศัย คือ ไม่อิงอาศัย ไม่พัวพัน ไม่เข้าถึง ไม่สยบ ไม่หมกมุ่น เป็นผู้ออกไป สละเสีย พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้องแล้วซึ่งจักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ ตระกูล คณะ อาวาส ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ

สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ อดีต อนาคต ปัจจุบัน ทิฏฐิธรรม สุตธรรม มุตธรรม วิญญาตัพพธรรม เป็นผู้มีจิตทำให้ปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘มุนีไม่อาศัยในสิ่งทั้งปวง’

ว่าด้วยสิ่งเป็นที่รัก ๒ อย่าง

{๒๑๔} หัวข้อว่า ไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่รัก และไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่ชัง มีอธิบายดังนี้

คำว่า เป็นที่รัก ได้แก่ สิ่งเป็นที่รัก ๒ อย่าง คือ สัตว์ และสังขาร

สัตว์เหล่าไหนเป็นที่รัก คือ สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้เป็นผู้ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์ เป็นผู้ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์เกื้อกูล ปรารถนาความผาสุก ปรารถนาความปลอดโปร่งจากโยคกิเลส ได้แก่ มารดา บิดา พี่ชาย น้องชาย พี่สาว น้องสาว บุตร ธิดา มิตร อำมาตย์ ญาติ หรือสาโลหิตของบุคคลนั้น สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่รักสังขารเหล่าไหนเป็นที่รัก คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะอันเป็นที่ชอบใจ สังขารเหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่รัก

คำว่า เป็นที่ชัง ได้แก่ สิ่งเป็นที่ชัง ๒ อย่าง คือ สัตว์และสังขาร

สัตว์เหล่าไหนเป็นที่ชัง คือ สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้เป็นผู้ปรารถนาความเสื่อม ปรารถนาสิ่งไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล ปรารถนาความไม่ผาสุก ปรารถนาความไม่ปลอดโปร่งจากโยคกิเลส ปรารถนาจะปลงจากชีวิตของบุคคลนั้น สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่ชังสังขารเหล่าไหนเป็นที่ชัง คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันไม่เป็นที่ชอบใจ สังขารเหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่ชัง

คำว่า ไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่รัก และไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่ชัง คือ มุนีไม่ทำให้เป็นที่รักด้วยอำนาจราคะว่า “สัตว์นี้เป็นที่รักของเรา และสังขารเหล่านี้เป็นที่ชอบใจของเรา” และไม่ทำให้เป็นที่ชังด้วยอำนาจปฏิฆะ(ความขัดเคือง) ว่า “สัตว์นี้เป็นที่ชังของเรา และสังขารเหล่านี้เป็นที่ไม่ชอบใจของเรา” คือ ไม่ให้เกิด ไม่ให้เกิดพร้อม ไม่ให้บังเกิด ไม่ให้บังเกิดเฉพาะ รวมความว่า ไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่รัก และไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่ชัง’{๒๑๕} หัวข้อว่า ความรำพันและความตระหนี่จึงไม่ติดในมุนีนั้นได้ เหมือนน้ำไม่ติดบนใบบัวฉะนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ในมุนีนั้น คือ ในบุคคลผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ความรำพัน คือ ความเพ้อถึง ความรำพันถึง อาการที่เพ้อถึง อาการที่รำพันถึง ความเป็นผู้เพ้อถึง ความเป็นผู้รำพันถึง ความพูดเพ้อ ความบ่นเพ้อ การพูดพร่ำเพ้อ การพูดพร่ำเพรื่อ กิริยาที่พูดพร่ำเพรื่อ ความเป็นผู้พูดพร่ำเพรื่อ ของชนที่ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบบ้าง ... ที่ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบบ้าง ที่ประจวบกับความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ที่ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบเข้าบ้างคำว่า ความตระหนี่ ได้แก่ ความตระหนี่ ๕ ประการ คือ

(๑) ความตระหนี่ที่อยู่ (๒) ความตระหนี่ตระกูล

(๓) ความตระหนี่ลาภ (๔) ความตระหนี่วรรณะ

(๔) ความตระหนี่ธรรม

ความตระหนี่เห็นปานนี้ อาการที่ตระหนี่ ความเป็นผู้ประพฤติตระหนี่ ความเป็นผู้ปรารถนาต่างๆ ความเหนียวแน่น ความเป็นผู้มีจิตหดหู่เจ็บร้อนในการให้ ความที่จิตอันใคร ๆ ไม่เชื่อถือได้ในการให้ นี้เรียกว่า ความตระหนี่

อีกนัยหนึ่ง ความตระหนี่ขันธ์ก็ดี ความตระหนี่ธุาตุก็ดี ความตระหนี่อายตนะก็ดี ความมุ่งจะเอาก็ดี นี้เรียกว่า ความตระหนี่

คำว่า ไม่ติดเหมือนน้ำไม่ติดบนใบบัวฉะนั้น คือ ใบปทุมตรัสเรียกว่า ใบบัว นํ้าตรัสเรียกว่า วารี ความรำพันและความตระหนี่ไม่ติด คือ ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด ได้แก่ เป็นของไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติดในมุนีนั้น คือ ในบุคคลผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพ เหมือนนํ้าไม่ติด คือ ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด ได้แก่ เป็นของไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติดบนใบปทุมฉะนั้น และบุคคลนั้นย่อมไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด คือ เป็นผู้ไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด เป็นผู้ออกไป สละได้แล้ว พ้นขาดแล้ว ไม่เกี่ยวข้องแล้วกับกิเลสเหล่านั้น เป็นผู้มีจิตที่ทำให้ปราศจากขอบคันอยู่ รวมความว่า ‘ความรำพันและความตระหนี่จึงไม่ติดในมุนีนั้นได้ เหมือนน้ำไม่ติดบนใบบัวฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่ามุนีไม่อาศัยในสิ่งทั้งปวง ไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่รัก และไม่ทำสัตว์และสังขารให้เป็นที่ชัง ความรำพันและความตระหนี่จึงไม่ติดในมุนีนั้นได้ เหมือนนํ้าไม่ติดบนใบบัวฉะนั้น

{๒๑๖} [๔๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

หยดน้ำย่อมไม่ติดบนใบบัว น้ำย่อมไม่ติดในดอกบัว ฉันใด มุนียอมไม่ไข้าไปติดในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้ ฉันนั้น

{๒๑๗} คำว่า หยดน้ำย่อมไม่ติดบนใบบัว ความว่า เม็ดน้ำตรัสเรียกว่า หยดน้ำ ใบปทุมตรัสเรียกว่า ใบบัว หยดน้ำย่อมไม่ติด คือ ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด ได้แก่ เป็นของไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติดอยู่บนใบบัว ฉันใด รวมความว่า ‘หยดนํ้าย่อมไม่ติดบนใบบัว’

{๒๑๘} คำว่า น้ำย่อมไม่ติดในดอกบัว ฉันใด ความว่า ดอกปทุมตรัสเรียกว่า ดอกบัว น้ำตรัสเรียกว่า วารี น้ำย่อมไม่ติด คือ ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด ได้แก่ เป็นของไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติดอยู่ในดอกบัวฉันใด รวมความว่า ‘นํ้าย่อมไม่ติดในดอกบัว ฉันใด’

{๒๑๙} หัวข้อว่า มุนีย่อมไม่เข้าไปติดในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้ ฉันนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ฉันนั้น เป็นคำอุปไมยทำให้อุปมาสมบูรณ์

คำว่า มุนี ความว่า ญาณตรัสเรียกว่า โมนะ ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ... ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย ดำรงอยู่และเป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว บุคคลนั้นชื่อว่า มุนี

คำว่า ติด ได้แก่ ความติด ๒ อย่าง คือ (๑) ความติดด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความติดด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความติดด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความติดด้วยอำนาจทิฏฐิ

มุนีละความติดด้วยอำนาจตัณหาได้แล้ว สลัดทิ้งความติดด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว ย่อมไม่ติด คือ ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด คือ เป็นผู้ไม่ติด ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติดแล้ว เป็นผู้ออกไป สละ พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้องแล้วในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน ในอารมณ์ที่ได้รู้ ในอารมณ์ที่ได้รู้แจ้ง เป็นผู้มีจิตทำให้ปราศจากขอบคันอยู่ รวมความว่า ‘มุนีย่อมไม่เข้าไปติดในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้ ฉันนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

หยดนํ้าย่อมไม่ติดบนใบบัว นํ้าย่อมไม่ติดในดอกบัว ฉันใด มุนีย่อมไม่เข้าไปติดในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้ ฉันนั้น

{๒๒๐} [๔๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

มุนีผู้มีปัญญาย่อมไม่สำคัญในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้ ผู้มีปัญญานั้นย่อมไม่ปรารถนาความหมดจดด้วยมรรคอื่น ย่อมไม่กำหนัด ย่อมไม่คลายกำหนัด

{๒๒๑} หัวข้อว่า มุนีผู้มีปัญญาย่อมไม่สำคัญในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า โธนะ ความว่า ปัญญาตรัสเรียกว่า โธนา ได้แก่ ความรู้ ความรู้ทั่ว ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

เพราะเหตุไร ปัญญาจึงตรัสเรียกว่า โธนา เพราะปัญญานั้นเป็นเครื่องกำจัด ล้าง ชำระ ซักฟอกซึ่งกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความกระด้าง ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่น ความเมา ความประมาท กิเลส ทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความรุ่มร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ปัญญาจึงชื่อว่าโธนาอีกนัยหนึ่ง สัมมาทิฏฐิกำจัด ล้าง ชำระ ซักฟอกมิจฉาทิฏฐิได้

สัมมาสังกัปปะกำจัด ... ซักฟอกมิจฉาสังกัปปะได้

สัมมาวาจา กำจัด ... ซักฟอกมิจฉาวาจาได้

สัมมากัมมันตะ กำจัด ... ซักฟอกมิจฉากัมมันตะได้

สัมมาอาชีวะ กำจัด ... ซักฟอกมิจฉาอาชีวะได้

สัมมาวายามะ กำจัด ... ซักฟอกมิจฉาวายามะได้

สัมมาสติ กำจัด ... ซักฟอกมิจฉาสติได้

สัมมาสมาธิ กำจัด ... ซักฟอกมิจฉาสมาธิได้

สัมมาญาณะ กำจัด ... ซักฟอกมิจฉาญาณะได้

สัมมาวิมุตติ กำจัด ... ซักฟอกมิจฉาวิมุตติได้

อีกนัยหนึ่ง อริยมรรคมีองค์ ๘ กำจัด ล้าง ชำระ ซักฟอกกิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความรุ่มร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวงได้ พระอรหันต์เข้าถึง เข้าถึงพร้อม เข้าไป เข้าไปพร้อม เข้าชิด เข้าชิดพร้อมแล้ว ประกอบแล้วด้วยธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องกำจัดนี้ เพราะเหตุนั้น พระอรหันต์จึงชื่อว่า มีปัญญาเป็นเครื่องกำจัด พระอรหันต์นั้นกำจัดราคะ บาป กิเลส ความเร่าร้อนได้แล้ว รวมความว่า ‘ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องกำจัด’คำว่า มุนีผู้มีปัญญาย่อมไม่สำคัญในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้ คือ พระอรหันต์ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องกำจัดย่อมไม่สำคัญซึ่งรูปที่เห็น ย่อมไม่สำคัญในรูปที่เห็น ย่อมไม่สำคัญแต่รูปที่เห็น คือ ย่อมไม่หมายสำคัญว่า “เราเห็นรูปแล้ว’’ ย่อมไม่สำคัญซึ่งเสียงที่ได้ยิน ย่อมไม่สำคัญในเสียงที่ได้ยิน ย่อมไม่สำคัญแต่เสียงที่ได้ยิน คือ ย่อมไม่สำคัญหมายว่า “เราได้ยินเสียงแล้ว’’ ย่อมไม่สำคัญซึ่งอารมณ์ที่ได้รู้ ย่อมไม่สำคัญในอารมณ์ที่ได้รู้ ย่อมไม่สำคัญแต่อารมณ์ที่ได้รู้ คือ ย่อมไม่สำคัญหมายว่า “เรารู้อารมณ์เราแล้ว’’ ย่อมไม่สำคัญซึ่งอารมณ์ที่รู้แจ้ง ย่อมไม่สำคัญในอารมณ์ที่รู้แจ้ง ย่อมไม่สำคัญแต่อารมณ์ที่รู้แจ้ง คือ ย่อมไม่

สำคัญหมายว่า “เรารู้แจ้งอารมณ์แล้ว” สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘เราเป็น’ นั่นเป็นความสำคัญด้วยตัณหา คำว่า “นี้เป็นเรา’ นั่นเป็นความสำคัญด้วยทิฏฐิ คำว่า ‘เราจักเป็น’ นั่นเป็นความสำคัญด้วยสัสสตทิฏฐิ คำว่า ‘เราจักไม่เป็น’ นั่นเป็นความสำคัญด้วยอุจเฉททิฎฐิ คำว่า ‘เราจักมีรูป’ นั่นเป็นความสำคัญด้วยสัสสตทิฏฐิ คำว่า ‘เราจักไม่มีรูป’ นั่นเป็นความสำคัญด้วยอุจเฉททิฏฐิ คำว่า ‘เราจักมีสัญญา’ นั่นเป็นความสำคัญด้วยสัสสตทิฏฐิ คำว่า ‘เราจักไม่มีสัญญา’ นั่นเป็นความสำคัญด้วยอุจเฉททิฏฐิ คำว่า ‘เราจักมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่’ นั่นเป็นความสำคัญด้วยสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสำคัญเป็นดังโรค

เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร เป็นดังอุปัทวะ เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาว่า ‘เราจักมีใจไม่สำคัญอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล รวมความว่า ‘มุนีผู้มีปัญญาย่อมไม่สำคัญในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้’{๒๒๒} คำว่า ผู้มีปัญญานั้นย่อมไม่ปรารถนาความหมดจดด้วยมรรคอื่น ความว่า พระอรหันต์ผู้มีปัญญาย่อมไม่ปรารถนา คือ ไม่ยินดี ไม่ประสงค์ ไม่รัก ไม่ชอบใจซึ่งความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้น ด้วยมรรคอื่น คือ ด้วยมรรคอันไม่หมดจด ด้วยปฏิปทาอันผิด ด้วยทางอันไม่นำออกจากทุกข์ นอกเหนือไปจากสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ อริยมรรคมีองค์ ๘ รวมความว่า ‘ผู้มีปัญญานั้นย่อมไม่ปรารถนาความหมดจดด้วยมรรคอื่น’

{๒๒๓} คำว่า ย่อมไม่กำหนัด ย่อมไม่คลายกำหนัด ความว่า พาลปุถุชน

ทั้งปวงย่อมกำหนัด พระเสขะ ๗ ประเภท ตลอดถึงกัลยาณปุถุชนย่อมคลายกำหนัด ส่วนพระอรหันต์ย่อมไม่กำหนัด ย่อมไม่คลายกำหนัด เพราะพระอรหันต์นั้นคลายกำหนัดได้แล้ว เพราะเป็นผู้ปราศจากราคะเหตุราคะสิ้นไปแล้ว เพราะเป็นผู้ปราศจากโทสะเหตุโทสะสิ้นไปแล้ว เพราะเป็นผู้ปราศจากโมหะเหตุโมหะสิ้นไปแล้ว และพระอรหันต์นั้นอยู่จบแล้ว มีจรณะอันประพฤติแล้ว ... ภพใหม่มิได้มีแก่พระอรหันต์นั้น รวมความว่า ‘ย่อมไม่กำหนัด ย่อมไม่คลายกำหนัด’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจังตรัสว่ามุนีผู้มีปัญญาย่อมไม่สำคัญในรูปที่ได้เห็น ในเสียงที่ได้ยิน และในอารมณ์ที่ได้รู้ ผู้มีปัญญานั้นย่อมไม่ปรารถนาความหมดจดด้วยมรรคอื่น ย่อมไม่กำหนัด ย่อมไม่คลายกำหนัด

จบ ชราสุตตนิทเทสที่ ๖

๗. ติสสเมตเตยยสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยปัญหาของพระติสสเมตเตยยะ

{๒๒๔} [๔๙] (ท่านพระติสสเมตเตยยะกราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้หาทุกข์มิได้ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกถึงความคับแค้นของบุคคลผู้ประกอบเมถุนธรรมเนือง ๆ ด้วยเถิด พวกข้าพระองค์ได้ฟังคำสอนของพระองค์แล้วจักศึกษาวิเวกกัน