โสฬสมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

๑๗. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส

ว่าด้วยการสดุดีธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่งพระนิพพาน

(พระธรรมสังคาหกาจารย์เมื่อจะสรรเสริญพระธรรมเทศนานี้ จึงได้ กล่าวดังนี้ว่า)

[๙๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้แล้ว คือ เมื่อเสด็จ ประทับอยู่ที่ปาสาณกเจดีย์ แคว้นมคธ พราหมณ์ ๑๖ คนรวมทั้งปิงคิย พราหมณ์ผู้เป็นศิษย์รับใช้ทูลอาราธนาถามแล้ว ๆ ทรงพยากรณ์ปัญหาแล้วคำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้แล้ว ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสแล้วซึ่งปารายนสูตรนี้

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้ มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้แล้ว,

คำว่า เสด็จประทับอยู่ ... แคว้นมคธ ความว่า ประทับอยู่ คือ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปใกล้ชนบท มีชื่อว่ามคธ

คำว่า ที่ปาสาณกเจดีย์ ความว่า พระพุทธอาสน์เรียกว่า ปาสาณก เจดีย์ รวมความว่า ‘เสด็จประทับอยู่ที่ปาสาณกเจดีย์ แคว้นมคธ,

คำว่า พราหมณ์ ๑๖ คนรวมทั้งปิงคิยพราหมณ์ผู้เป็นศิษย์รับใช้ ความว่า พราหมณ์ ๑๖ คนนั้นรวมทั้งปิงคิยพราหมณ์ผู้เป็นศิษย์รับใช้ใกล้ชิด ผู้ประเสริฐ ที่ปรารถนาของพาวรีพราหมณ์ รวมความว่า ‘พราหมณ์ ๑๖ คนรวมทั้งปิงคิยพราหมณ์ผู้เป็นศิษย์รับใช้, อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พราหมณ์ ๑๖ คนนั้นพึงเป็นศิษย์รับใช้ผู้ประเสริฐ ที่ ปรารถนาแห่งพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า รวมความว่า ‘พราหมณ์ ๑๖ คน รวมทั้งปิงคิยพราหมณ์ผู้เป็นศิษย์รับใช้, อย่างนี้บ้าง

คำว่า ทูลอาราธนาถามแล้ว ๆ ทรงพยากรณ์ปัญหาแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทูลอาราธนา ความว่า ทูลเชื้อเชิญ อาราธนาแล้ว

คำว่า ถามแล้ว ๆ ความว่า ถามแล้ว ๆ คือ ทูลอาราธนาแล้ว เชื้อ เชิญแล้วให้ทรงประสาทแล้ว

คำว่า ทรงพยากรณ์ปัญหาแล้ว ความว่า ทรงพยากรณ์แล้ว คือ ตรัสบอก ... ทรงประกาศแล้วซึ่งปัญหา รวมความว่า ‘ทูลอาราธนาถาม แล้ว ๆ ทรงพยากรณ์ปัญหาแล้ว, เพราะเหตุนั้น พระธรรม สังคาหกาจารย์จึงกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้แล้ว คือ เมื่อประทับอยู่ที่ ปาสาณกเจดีย์ แคว้นมคธ พราหมณ์ ๑๖ คนรวมทั้งปิงคิยพราหมณ์ผู้เป็น ศิษย์รับใช้ ทูลอาราธนาถามแล้ว ๆ ทรงพยากรณ์ปัญหาแล้ว,

[๙๔] ถ้าแม้บุคคลรู้ทั่วถึงอรรถรู้ทั่วถึงธรรมแห่งปัญหาแต่ละข้อแล้ว พึงปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมไซร้ ก็พึงถึงฝั่งแห่งชราและมรณะได้ เพราะว่าธรรมเหล่านี้เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง เพราะเหตุนั้น คำว่า ‘ปารายนะ’ นั้นแล จึงเป็นชื่อแห่งธรรมบรรยายนี้

คำว่า ถ้าแม้ ... แห่งปัญหาแต่ละข้อ ความว่า ถ้าแม้ ... แห่ง อชิตปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งติสสเมตเตยยปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งปุณณกปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งเมตตคูปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งโธตกปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งอุปสีวปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งนันทปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งเหมกปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งโตเทยยปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งกัปปปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้...

แห่งชตุกัณณีปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งภัทราวุธปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งอุทยปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งโปสาลปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ...แห่งโมฆราชปัญหาแต่ละข้อ ถ้าแม้ ... แห่งปิงคิยปัญหาแต่ละข้อ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ‘ถ้าแม้ ... แห่งปัญหาแต่ละข้อ,คำว่า รู้ทั่วถึงอรรถ ความว่า รู้ทั่วถึง คือ ทราบ เทียบเคียง พิจารณา ไตร่ตรอง ทำให้แจ่มแจ้งแล้วซึ่งอรรถว่า ‘ปัญหานั้นนั่นแหละเป็นธรรม ข้อวิสัชนาเป็นอรรถ, รวมความว่า ‘รู้ทั่วถึงอรรถ,

คำว่า รู้ทั่วถึงธรรม ความว่า รู้ทั่วถึง คือ ทราบ ... ทำให้แจ่ม แจ้งซึ่งธรรม รวมความว่า ‘รู้ทั่วถึงธรรม,

คำว่า พึงปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ความว่า พึงปฏิบัติ ข้อ ปฏิบัติชอบ ข้อปฏิบัติสมควร ข้อปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก ข้อปฏิบัติเป็นไปตาม ประโยชน์ ข้อปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม รวมความว่า ‘พึงปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรม,คำว่า พึงถึงฝั่งแห่งชราและมรณะ ความว่า อมตนิพพานเรียกว่า ฝั่ง แห่งชราและมรณะ ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิ ทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่ หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ (นิพพาน)คำว่า พึงถึงฝั่งแห่งชราและมรณะ ความว่า พึงถึง คือ พึงบรรลุถึง พึงถูกต้อง พึงทำให้แจ่มแจ้งซึ่งฝั่ง รวมความว่า ‘พึงถึงฝั่งแห่งชราและ มรณะ,

คำว่า ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง ความว่า ธรรมเหล่านี้เป็น

เครื่องนำให้ถึงฝั่ง คือ ให้ถึง ให้ถึงพร้อม ให้ตามถึงพร้อมซึ่งฝั่ง คือ เป็น ไปเพื่อให้ข้ามพ้นชราและมรณะ รวมความว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง,

หัวข้อว่า เพราะเหตุนั้น ... แห่งธรรมบรรยายนี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น เพราะเหตุเกิดนั้น รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น,

คำว่า แห่งธรรมบรรยายนี้ คือ แห่งปารายนสูตรนี้ รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น ... แห่งธรรมบรรยายนี้,

คำว่า ‘ปารายนะ, นั้นแลจึงเป็นชื่อ ความว่า อมตนิพพานเรียกว่า ฝั่ง ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้น ตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อย รัดมิได้ (นิพพาน)มรรคเรียกว่า อายนะ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ

คำว่า เป็นชื่อ คือ เป็นนาม เป็นการนับ เป็นสมญา เป็นบัญญัติ ... เป็นคำร้องเรียก รวมความว่า ‘คำว่า ‘ปารายนะ, นั้นแลเป็นชื่อ, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘ถ้าแม้บุคคลรู้ทั่วถึงอรรถรู้ทั่วถึงธรรมแห่งปัญหาแต่ละข้อแล้วพึงปฏิบัติ ธรรมสมควรแก่ธรรมไซร้ ก็พึงถึงฝั่งแห่งชราและมรณะได้ เพราะว่าธรรม เหล่านี้เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง เพราะเหตุนั้น คำว่า ‘ปารายนะ, นั้นแล จึงเป็นชื่อแห่งธรรมบรรยายนี้,[๙๕] อชิตพราหมณ์ ๑ ติสสเมตเตยยพราหมณ์ ๑ ปุณณก พราหมณ์ ๑ เมตตคูพราหมณ์ ๑ โธตกพราหมณ์ ๑ อุปสีวพราหมณ์ ๑ นันทพราหมณ์ ๑ เหมกพราหมณ์ ๑ โตเทยยพราหมณ์ ๑ กัปปพราหมณ์ ๑ ชตุกัณณี พราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิต ๑[๙๖] ภัทราวุธพราหมณ์ ๑ อุทยพราหมณ์ ๑ โปสาลพราหมณ์ ๑ โมฆราชพราหมณ์ผู้มีปัญญา ๑ ปิงคิยพราหมณ์ ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ๑

[๙๗] พราหมณ์เหล่านี้เข้ามาเฝ้าพระฤๅษีพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระ จรณะสมบูรณ์แล้ว เมื่อจะทูลถามปัญหาอันละเอียดอ่อน จึงมาเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐหัวข้อว่า พราหมณ์เหล่านี้เข้ามาเฝ้าพระพุทธเจ้า มีอธิบายดังนี้

คำว่า เหล่านี้ ได้แก่ พราหมณ์ทั้งหลาย

คำว่า พระพุทธเจ้า คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระสยัมภู ไม่มี ใครเป็นอาจารย์ ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยสดับมาก่อน ด้วยพระองค์เอง ทรงบรรลุความเป็นพระสัพพัญญูในเพราะความตรัสรู้นั้น และทรงถึงความเป็นผู้ชำนาญในพลธรรมทั้งหลายคำว่า พระพุทธเจ้า ความว่า ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่าตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่าทรงให้หมู่สัตว์ตรัสรู้ตาม

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะเป็นพระสัพพัญญู

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะเป็นผู้เห็นธรรมทั้งปวง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะเป็นผู้ทรงรู้ยิ่ง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะเป็นผู้เบิกบาน

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะ

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะเป็นผู้ไม่มีอุปกิเลส

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่าเป็นผู้ปราศจากราคะโดยสิ้นเชิง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่าเป็นผู้ปราศจากโทสะโดยสิ้นเชิง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่าเป็นผู้ปราศจากโมหะโดยสิ้นเชิง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่าเป็นผู้ไม่มีกิเลสโดยสิ้นเชิง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่าเป็นผู้ถึงเอกายนมรรคแล้ว

ชื่อว่าพระพุทธเจ้าเพราะอรรถว่าตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ พระองค์เดียว

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะเว้นจากความไม่รู้ เพราะได้เฉพาะความรู้

พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้พระมารดา พระบิดา พระภาดา พระ ภคินี มิตร อำมาตย์ พระญาติสาโลหิต สมณพราหมณ์ เทวดามิได้เฉลิมให้

พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้เป็นวิโมกขันติกนาม เป็นสัจฉิกาบัญญัติ เกิดขึ้นพร้อมกับการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิแห่งพระผู้มีพระ ภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย รวมความว่า ‘พระพุทธเจ้า,

คำว่า พราหมณ์เหล่านี้เข้ามาเฝ้าพระพุทธเจ้า ความว่า พราหมณ์ เหล่านี้มาเฝ้า เข้ามาเฝ้า เข้ามานั่งใกล้ ทูลถามแล้ว ทูลสอบถามแล้วซึ่ง พระพุทธเจ้า รวมความว่า ‘พราหมณ์เหล่านี้เข้ามาเฝ้าพระพุทธเจ้า

คำว่า พระฤๅษี ผู้ทรงมีพระจรณะสมบูรณ์แล้ว ความว่า ความสำเร็จ แห่งศีลและอาจาระเรียกว่า จรณะ ศีลสังวรก็ดี อินทรียสังวรก็ดี โภชเน มัตตัญญุตาก็ดี ชาคริยานุโยคก็ดี สัทธรรม ๗ ก็ดี ณาน ๔ ก็ดี จัดเป็น จรณะ

คำว่า ผู้ทรงมีจรณะสมบูรณ์แล้ว ความว่า มีจรณะถึงพร้อมแล้ว มี จรณะประเสริฐ มีจรณะวิเศษ มีจรณะเป็นประธาน มีจรณะอุดม มี จรณะอย่างยิ่ง รวมความว่า ‘ผู้ทรงมีจรณะสมบูรณ์แล้ว,

คำว่า พระฤๅษี ความว่า ผู้แสวงหาคุณ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง แสวงหา คือ เสาะหา ค้นหาซึ่งศีลขันธ์ใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า พระฤๅษี ... อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้อันสัตว์ทั้งหลายที่มี ศักดิ์ใหญ่แสวงหา คือ เสาะหา ค้นหาว่า ‘พระพุทธเจ้าเสด็จอยู่ที่ไหน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ไหน พระพุทธเจ้าผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา

ประทับอยู่ที่ไหน พระพุทธเจ้าผู้องอาจกว่านรชนประทับอยู่ที่ไหน, เพราะ เหตุนั้น จึงชื่อว่าพระฤๅษี รวมความว่า ‘พระฤๅษีผู้ทรงมีจรณะสมบูรณ์แล้ว,

หัวข้อว่า เมื่อจะทูลถามปัญหาอันละเอียดอ่อน มีอธิบายดังนี้

คำว่า เมื่อจะทูลถาม ความว่า เมื่อทูลถาม ทูลอาราธนา ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ทรงประกาศ

คำว่า ปัญหาอันละเอียดอ่อน ความว่า ปัญหาที่ลึก เห็นได้ยาก รู้ ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต รวมความว่า ‘เมื่อจะทูลถามปัญหาอันละเอียดอ่อน,หัวข้อว่า จึงมาเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระพุทธเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ... พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ผู้ประเสริฐ ความว่า ผู้เลิศ คือ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน อุดม อย่างยิ่ง รวมความว่า ‘พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ,

คำว่า จึงมาเฝ้า ความว่า มาเฝ้า คือ เข้ามาเฝ้า เข้ามานั่งใกล้ ทูลถามแล้ว สอบถามแล้ว รวมความว่า ‘มาเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ, เพราะเหตุนั้น พระธรรมสังคาหกาจารย์จึงกล่าวไว้ดังนี้ว่าพราหมณ์เหล่านี้เข้ามาเฝ้าพระฤๅษีพุทธเจ้าผู้ทรงมี พระจรณะสมบูรณ์แล้ว เมื่อจะทูลถามปัญหาอัน ละเอียดอ่อนจึงมาเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ

[๙๘] (พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวว่า)

พระพุทธเจ้าถูกพราหมณ์เหล่านั้นทูลถามปัญหาแล้ว ก็ทรงพยากรณ์ตามควร พระมุนีพุทธเจ้าทรงให้พราหมณ์ ทั้งหลายยินดีแล้วด้วยการทรงพยากรณ์ปัญหา

คำว่า พระพุทธเจ้าถูกพราหมณ์เหล่านั้น ... ก็ทรงพยากรณ์ ความว่า ถูกพราหมณ์ผู้มีความต้องการถึงฝั่ง ๑๖ คน

คำว่า พระพุทธเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ... พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ก็ทรงพยากรณ์ ความว่า พระพุทธเจ้าถูกพราหมณ์เหล่านั้น ทูลถามปัญหาแล้ว ก็ทรงพยากรณ์ คือ ตรัสบอก ... ทรงประกาศแล้ว รวมความว่า ‘พระพุทธเจ้าถูกพราหมณ์เหล่านั้น ... ก็ทรงพยากรณ์

หัวข้อว่า ทูลถามปัญหาแล้ว ... ตามควร มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทูลถามปัญหาแล้ว ความว่า ทูลถามปัญหาแล้ว คือ ทูล อาราธนา ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ทรงประกาศแล้ว

คำว่า ตามควร ความว่า ตรัสบอกตามที่ควรตรัสบอก ทรงแสดง ตามที่ควรแสดง ทรงบัญญัติตามที่ควรบัญญัติ ทรงแต่งตั้งตามที่ควรแต่งตั้ง ทรงเปิดเผยตามที่ควรเปิดเผย ทรงจำแนกตามที่ควรทรงจำแนก ทรง ทำให้ง่ายตามที่ควรทรงทำให้ง่าย ทรงประกาศตามที่ควรทรงประกาศ รวม ความว่า ‘ทูลถามปัญหาแล้ว ... ตามควร’คำว่า ด้วยการทรงพยากรณ์ปัญหา ความว่า ด้วยการทรงพยากรณ์ คือ ด้วยการตรัสบอก ... ด้วยการทรงประกาศซึ่งปัญหาทั้งหลาย รวม ความว่า ‘ด้วยการทรงพยากรณ์ปัญหา,

คำว่า พระมุนีพุทธเจ้าทรงให้พราหมณ์ทั้งหลายยินดี มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทรงให้ยินดี ความว่า ทรงให้ยินดี คือ ให้ยินดียิ่ง ให้เลื่อมใส ให้พอใจ ทรงทำให้เป็นผู้ปลื้มใจ

คำว่า ทรงให้พราหมณ์ทั้งหลาย ความว่า ยังพราหมณ์ผู้มีความ ต้องการถึงฝั่ง ๑๖ คน

คำว่า มุนี ความว่า ญาณตรัสเรียกว่า โมนะ ได้แก่ ปัญญา ความ รู้ชัด ... พระพุทธเจ้านั้นล่วงแล้วซึ่งกิเลสเป็นเหตุให้ขัดข้องและตัณหาเป็น เพียงดังข่าย จึงชื่อว่าเป็นพระมุนี รวมความว่า ‘พระมุนีพุทธเจ้าทรงให้ พราหมณ์ทั้งหลายยินดี’ เพราะเหตุนั้น พระธรรมสังคาหกาจารย์จึงกล่าว ไว้ดังนี้ว่าพระพุทธเจ้าถูกพราหมณ์เหล่านั้นทูลถามปัญหาแล้ว ก็ทรงพยากรณ์ตามควร พระมุนีพุทธเจ้าทรงให้พราหมณ์ ทั้งหลายยินดีแล้วด้วยการทรงพยากรณ์ปัญหา

[๙๙] (พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวว่า)

พราหมณ์เหล่านั้นอันพระพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุ ผู้ทรงเป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ให้ยินดีแล้ว ได้ ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักแห่งพระพุทธเจ้าผู้มีพระ ปัญญาอันประเสริฐ

หัวข้อว่า พราหมณ์เหล่านั้นอันพระพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุ ... ให้ ยินดีแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า เหล่านั้น ได้แก่ พราหมณ์ผู้มีความต้องการถึงฝั่ง ๑๖ คน

คำว่า ให้ยินดีแล้ว ความว่า ทรงให้ยินดี คือ ให้ยินดียิ่ง ให้ เลื่อมใส ให้พอใจ ทรงทำให้เป็นผู้ปลื้มใจ รวมความว่า ‘พราหมณ์เหล่านั้น ... ให้ยินดีแล้ว,

คำว่า ผู้ทรงมีพระจักษุ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระจักษุ ด้วยจักษุ ๕ ประการ คือ (๑) มีพระจักษุด้วยมังสจักษุ (๒) มีพระจักษุ

ด้วยทิพยจักษุ (๓) มีพระจักษุด้วยปัญญาจักษุ (๔) มีพระจักษุด้วยพุทธจักษุ (๕) มีพระจักษุด้วยสมันตจักษุ

พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระจักษุแม้ด้วยมังสจักษุอย่างไร ... พระผู้มี พระภาคเจ้ามีพระจักษุแม้ด้วยสมันตจักษุอย่างนี้ รวมความว่า ‘พราหมณ์ เหล่านั้นอันพระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ ... ให้ยินดีแล้ว,

หัวข้อว่า อันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า พระพุทธเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ... พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ผู้ทรงเป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ความว่า พระสุริยะเรียกว่า พระอาทิตย์ พระสุริยะนั้นเป็นโคดมโดยโคตร แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็น พระโคดมโดยโคตร พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระญาติโดยโคตร เป็น เผ่าพันธุ์โดยโคตรแห่งพระสุริยะ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่า ‘ผู้ทรง เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์’ รวมความว่า ‘อันพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็น เผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์,คำว่า ได้ประพฤติพรหมจรรย์ ความว่า ความงด ความเว้น ความ เว้นเฉพาะ เจตนาเครื่องงดเว้น ความไม่ยินดี ความงดการทำ ความไม่ทำ ความไม่ต้องโทษ ความไม่ล่วงแดน ความฆ่าด้วยเหตุในความถึงพร้อมด้วย อสัทธรรม เรียกว่า พรหมจรรย์

อีกนัยหนึ่ง เมื่อว่าโดยตรง อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ เรียกว่า พรหมจรรย์

คำว่า ได้ประพฤติพรหมจรรย์ ความว่า ได้ประพฤติ คือ สมาทาน ประพฤติพรหมจรรย์ รวมความว่า ‘ได้ประพฤติพรหมจรรย์,

คำว่า ในสำนักแห่งพระพุทธเจ้าผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐ ความว่า ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐ คือ มีพระปัญญาเลิศ มีพระ ปัญญาเป็นใหญ่ มีพระปัญญาวิเศษ มีพระปัญญาเป็นประธาน มีพระ ปัญญาสูงสุด มีพระปัญญายอดเยี่ยมคำว่า ในสำนัก ความว่า ในสำนัก คือ ในที่ใกล้ ในที่เคียง ในที่ ไม่ไกล ในที่ใกล้ชิด รวมความว่า ‘ในสำนักของพระพุทธเจ้า ผู้มีพระปัญญา อันประเสริฐ, เพราะเหตุนั้น พระธรรมสังคาหกาจารย์จึงกล่าวไว้ดังนี้ว่าพราหมณ์เหล่านั้นอันพระพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุ ผู้ทรงเป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ให้ยินดีแล้ว ได้ ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักแห่งพระพุทธเจ้าผู้มีพระ ปัญญาอันประเสริฐ

[๑๐๐] (พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวว่า)

ผู้ใดพึงปฏิบัติธรรมแห่งปัญหาแต่ละข้อตามที่ พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว ผู้นั้นพึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ ฝั่งได้

คำว่า แห่งปัญหาแต่ละข้อ ความว่า แห่งอชิตปัญหาแต่ละข้อ แห่ง ติสสเมตเตยยปัญหาแต่ละข้อ ... แห่งปิงคิยปัญหาแต่ละข้อ รวมความว่า ‘แห่งปัญหาแต่ละข้อ,

หัวข้อว่า ตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระพุทธเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ... พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว ความว่า ตามที่พระพุทธเจ้า ตรัสบอกแล้ว ... ทรงประกาศแล้ว รวมความว่า ‘ตามที่พระพุทธเจ้าทรง แสดงแล้ว’

คำว่า ผู้ใดพึงปฏิบัติธรรม ความว่า พึงปฏิบัติข้อปฏิบัติชอบ ข้อปฏิบัติสมควร ข้อปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก ข้อปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ ข้อ ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม รวมความว่า ‘ผู้ใดพึงปฏิบัติธรรม’

คำว่า พึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่งได้ ความว่า อมตนิพพานเรียกว่า ฝั่ง ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สสัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้น ตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อย รัดมิได้ (นิพพาน) กิเลสก็ดี ขันธ์ก็ดี อภิสังขารก็ดี เรียกว่า ที่มิใช่ฝั่งคำว่า พึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่งได้ ความว่า พึงจากที่มิใช่ฝั่ง ไปถึง ฝั่งได้ คือ พึงบรรลุถึง พึงถูกต้อง พึงทำให้แจ้งซึ่งฝั่งได้ รวมความว่า ‘พึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่งได้ เพราะเหตุนั้น พระธรรมสังคาหกาจารย์จึง กล่าวไว้ดังนี้ว่าผู้ใดพึงปฏิบัติธรรมแห่งปัญหาแต่ละข้อตามที่พระพุทธ เจ้าทรงแสดงแล้ว ผู้นั้นพึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่งได้

[๑๐๑] (พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวว่า)

บุคคลเมื่อเจริญมรรคอันอุดม พึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ ฝั่งได้ มรรคนั้น(ย่อมเป็นไป)เพื่อให้ถึงฝั่ง เพราะเหตุนั้น มรรคท่านจึงกล่าวว่า ปารายนะ เหตุให้ถึงฝั่ง

คำว่า พึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่ง ความว่า กิเลสก็ดี ขันธ์ก็ดี อภิสังขารก็ดี เรียกว่า ที่มิใช่ฝั่ง อมตนิพพานเรียกว่า ฝั่ง ได้แก่ ธรรม เป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่ คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ (นิพพาน)คำว่า พึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝังได้ ความว่า พึงจากที่มิใช่ฝั่งไปถึงฝั่งได้ คือ พึงบรรลุถึง พึงถูกต้อง พึงทำให้แจ้งซึ่งฝั่งได้ รวมความว่า ‘พึงไป ถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่งได้

หัวข้อว่า เมื่อเจริญมรรคอันอุดม มีอธิบายดังนี้

คำว่า มรรค ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ เรียกว่า มรรค

คำว่า อันอุดม คือ อันเลิศ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน สูงสุด ยอดเยี่ยม รวมความว่า ‘มรรคอันอุดม’

คำว่า เมื่อเจริญ ความว่า เมื่อเจริญ คือ ซ่องเสพ ทำให้มาก รวมความว่า ‘เมื่อเจริญมรรคอันอุดม,

คำว่า มรรคนั้น(ย่อมเป็นไป)เมื่อให้ถึงฝั่ง ความว่า มรรค (ทาง) ปันถะ (ทางเดิน) ปถะ (หนทาง) ปัชชะ (ทางไปถึง) อัญชสะ (ทางไปตรง) วฏมายนะ (ทางไปสู่) นาวา (เรือข้ามไป) อุตตรเสตุ (สะพานข้ามขึ้นไป) ปกุลละ (แพข้ามไป) สังกมะ (ทางผ่านไป)คำว่า เพื่อให้ถึงฝั่ง ความว่า เพื่อให้ถึงฝั่ง คือ ให้ถึงพร้อมซึ่งฝั่ง ให้ตามถึงพร้อมซึ่งฝั่ง ได้แก่ เพื่อข้ามพ้นชราและมรณะ รวมความว่า ‘มรรคนั้น (ย่อมเป็นไป)เพื่อให้ถึงฝั่ง,

หัวข้อว่า เพราะเหตุนั้น มรรคท่านจึงกล่าวว่า ปารายนะ เหตุให้ถึงฝั่ง มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น เพราะเหตุเกิดนั้น อมตนิพพานเรียกว่า ฝั่ง ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้น ตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อย รัดมิได้มรรค เรียกว่า อายตนะ

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น มรรคท่านจึงกล่าวว่าปารายนะ เหตุให้ ถึงฝั่ง, เพราะเหตุนั้น พระธรรมสังคาหกาจารย์จึงกล่าวไว้ดังนี้ว่า

บุคคลเมื่อเจริญมรรคอันอุดม พึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ ฝั่งได้ มรรคนั้น (ย่อมเป็นไป) เพื่อให้ถึงฝั่ง เพราะเหตุนั้น มรรคท่านจึงกล่าวว่าปารายนะ เหตุให้ถึงฝั่ง

จบ ปารายนัตถุติคาถานิทเทสที่ ๑๗

๑๘. ปารายนานุคีติคาถานิทเทส

ว่าด้วยเพลงขับตามธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

[๑๐๒] (ท่านพระปิงคิยะกล่าวกะพราหมณ์พาวรีท่ามกลางฝูงชนว่า)

อาตมาจักขอเอื้่่อนเอ่ยธรรมอันเป็นเหตุให้ถึงฝั่งดัง ต่อไปนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงปราศจากมลทิน มี พระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน ละกามได้แล้ว เว้นป่า กิเลสแล้ว ไม่ทรงทำบาป ได้ทรงเห็นแล้วอย่างใด ก็ตรัส บอกแล้วอย่างนั้น พระองค์จะพึงตรัสเท็จเพราะเหตุอะไร

คำว่า จักขอเอื้อนเอ่ยธรรมอันเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง ความว่า จักเอื้อน เอ่ยเพลงขับ คือ จักเอื้อนเอ่ยตามธรรมที่พระองค์ตรัสแล้ว จักเอื้อนเอ่ย ตามธรรมที่บอกแล้ว จักเอื้อนเอ่ยตามธรรมที่ประกาศแล้ว รวมความว่า ‘จักขอเอื้อนเอ่ยธรรมอันเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง'

หัวข้อว่า ท่านพระปิงคิยะกล่าวดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวโดยเคารพ คำว่า ท่าน นี้เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพและเป็นไปกับด้วยความยำเกรง

คำว่า ปิงคิยะ เป็นนามของพระเถระนั้น คือ เป็นคำเรียก เป็น เครื่องหมาย เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นชื่อ เป็นการตั้งชื่อ เป็นการทรงชื่อ เป็นเครื่องกล่าวถึง เป็นเครื่องแสดงความหมาย เป็นเครื่องกล่าวเฉพาะ รวมความว่า ‘ท่านพระปิงคิยะกล่าวดังนี้ว่า,

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเห็นแล้วอย่างใด ก็ตรัสบอกแล้ว อย่างนั้น ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเห็นแล้วอย่างใด ได้ตรัส บอกแล้ว คือ ตรัสบอก ... ทรงประกาศแล้วอย่างนั้น คือ ได้ทรงเห็น แล้วอย่างใด ก็ได้ตรัสแล้ว คือ ตรัสบอกแล้ว...ทรงประกาศแล้วอย่างนั้นว่า ‘สังขาร ทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้น ทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา, รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ทรงเห็นแล้วอย่างใด ก็ตรัสบอกแล้วอย่างนั้น,คำว่า ผู้ทรงปราศจากมลทิน มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน มี อธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ทรงปราศจากมลทิน ความว่า ความรัก ความชัง ความหลง ความโกรธ ความผูกโกรธ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวงเป็นมลทิน มลทิน เหล่านั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสร้แล้ว ทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว

ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไป เป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้แล้วจึงไม่มีมลทิน หมดมลทิน ไร้มลทิน ปราศจากมลทิน ละมลทินแล้ว พ้นจากมลทินแล้ว ล่วงมลทินทั้งปวงแล้ว

แผ่นดิน เรียกว่า ภูริ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยพระ ปัญญาอันกว้างขวาง แผ่ไปเสมอด้วยแผ่นดินนี้

ปัญญา เรียกว่า เมธา ได้แก่ ความรู้ทั่ว กิริยาที่รู้ทั่ว ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าไป เข้าไป พร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยปัญญา เป็นเมธานี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าจึงชื่อว่ามีพระปัญญา กว้างขวางดุจแผ่นดิน รวมความว่า ‘ผู้ทรงปราศจากมลทิน มีพระปัญญา กว้างขวางดุจแผ่นดิน,

หัวข้อว่า ละกามได้แล้ว เว้นป่ากิเลสแล้ว ไม่ทรงทำบาป มีอธิบายดังนี้ คำว่า กาม ได้แก่ กาม ๒ อย่างโดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลส กาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงกำหนดรู้วัตถุกาม ทรงละกิเลสกามได้ แล้ว เพราะทรงกำหนดรู้วัตถุกามเพราะทรงละกิเลสกามได้แล้ว พระผู้มี พระภาคเจ้าจึงไม่ทรงใคร่กาม ไม่ทรงปรารถนากาม ไม่ทรงรักกาม ไม่ ทรงชอบใจกาม ชนเหล่าใดใคร่กาม ปรารถนากาม รักกาม ชอบใจกาม ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ใคร่กาม มีความกำหนัดด้วยราคะ มีสัญญาด้วย สัญญา พระพุทธเจ้าไม่ทรงใคร่กาม ไม่ทรงปรารถนากาม ไม่ทรงรักกาม ไม่ทรงชอบใจกาม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าจึงชื่อว่ามิได้มี กาม ไร้กาม สละกาม คลายกาม ปล่อยกาม ละกาม สลัดทิ้งกามเสียแล้ว ปราศจากราคะ มีราคะไปปราศแล้ว สละราคะ คลายราคะ พ้นราคะ

ละราคะ สลัดทิ้งราคะเสียแล้ว ทรงเป็นผู้หายหิว ดับแล้ว เย็นแล้ว มี พระองค์อันประเสริฐเสวยสุขอยู่ รวมความว่า ‘ละกามได้แล้ว,

คำว่า เว้นป่ากิเลสแล้ว ความว่า ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง จัดเป็น ป่า ป่าเหล่านั้นอันพระ ผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจ ตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าจึงชื่อว่าเว้นป่ากิเลสแล้ว ปราศจาก ป่า ไร้ป่า ปราศจากป่าแล้ว ละป่าแล้ว พ้นจากป่าแล้ว ล่วงป่าทั้งปวงแล้ว รวมความว่า ‘เว้นป่ากิเลสแล้ว’คำว่า ไม่ทรงทำบาป ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าไม่ทรงทำ บาป (นาคะ) เพราะไม่ทรงทำความชั่ว เพราะไม่เสด็จไปสู่ความชั่ว เพราะ ไม่เสด็จมาสู่ความชั่ว ... พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าไม่ทรงทำบาป เพราะ ไม่เสด็จมาสู่ความชั่วอย่างนี้ รวมความว่า ‘ละกามแล้ว ออกจากป่ากิเลส แล้ว ไม่ทรงทำบาป’

หัวข้อว่า จะพึงตรัสเท็จเพราะเหตุอะไร มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุอะไร ความว่า เพราะเหตุแห่งอะไร คือ เพราะ เหตุอะไร เพราะการณ์อะไร เพราะปัจจัยอะไร เพราะสาเหตุอะไร รวมความว่า ‘เพราะเหตุอะไร’

คำว่า จะพึงตรัสเท็จ ได้แก่ พึงตรัส คือ กล่าว แสดง แถลงคำเท็จ

คำว่า พึงตรัสเท็จ ความว่า พึงตรัสคำเท็จ คือ ตรัสมุสาวาท ตรัสพระวาจาอันไม่ประเสริฐ

บุคคลบางคนในโลกนี้อยู่ในสภาก็ดี อยู่ในที่ประชุมชนก็ดี อยู่ใน ท่ามกลางญาติก็ดี อยู่ในท่ามกลางสมาคมก็ดี อยู่ในท่ามกลางราชตระกูลก็ดี

ถูกเขานำไปเป็นพยานว่า ‘มาเถิด พ่อคุณ ท่านรู้สิ่งใด ก็จงบอกสิ่งนั้น, บุคคลนั้นเมื่อไม่รู้กลับบอกว่ารู้ เมื่อรู้กลับบอกว่าไม่รู้ เมื่อไม่เห็นกลับบอก ว่าเห็น หรือเมื่อเห็นกลับบอกว่าไม่เห็น ย่อมกล่าวเท็จทั้งรู้ เพราะเหตุ แห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเห็นแก่สิ่งของเล็กน้อยบ้าง ด้วย ประการดังนี้ นี้เรียกว่า ความเป็นผู้พูดเท็จอีกนัยหนึ่ง มุสาวาทย่อมมีด้วยอาการ ๓ คือ (๑) ก่อนพูดก็รู้ว่า ‘เรา จักพูดเท็จ, (๒) กำลังพูดก็รู้ว่า ‘เรากำลังพูดเท็จ, (๓) พูดแล้วก็รู้ว่า ‘เรา พูดเท็จแล้ว, มุสาวาทย่อมมีด้วยอาการ ๓ นี้

อีกนัยหนึ่ง มุสาวาทย่อมมีด้วยอาการ ๔ ... ย่อมมีด้วยอาการ ๕ ... ย่อมมีด้วยอาการ ๖ ... ย่อมมีด้วยอาการ ๗ ... ย่อมมีด้วยอาการ ๘ คือ (๑) ก่อนพูดก็รู้ว่า ‘เราจักพูดเท็จ, (๒) กำลังพูดก็รู้ว่า ‘เรากำลังพูดเท็จ, (๓) พูดแล้วก็รู้ว่า ‘เราพูดเท็จแล้ว‘ (๔) ปิดบังซึ่งทิฏฐิ (๕) ปิดบังความถูกใจ (๖) ปิดบังความชอบใจ (๗) ปิดบังความสำคัญ (๘) ปิดบังความจริง มุสาวาทย่อมมีด้วยอาการ ๘ นี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงตรัส คือ พูด แสดง แถลงคำเท็จ เพราะ เหตุแห่งอะไร รวมความว่า ‘จะพึงตรัสเท็จเพราะเหตุอะไร, เพราะเหตุนั้น ท่านพระปิงคิยะจึงกล่าวว่า

อาตมาจักขอเอื้อนเอ่ยธรรมอันเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง ดังต่อไปนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงปราศจากมลทิน มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน ละกามได้แล้ว เว้น ป่ากิเลสแล้ว ไม่ทรงทำบาป ได้ทรงเห็นแล้วอย่างใด ก็ตรัสบอกแล้วอย่างนั้น พระองค์จะพึงตรัสเท็จ เพราะ เหตุอะไร

[๑๐๓] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

เอาเถิด อาตมาจักแสดงถ้อยคำอันประกอบด้วยคุณ ของพระพุทธเจ้าผู้ทรงละมลทินและโมหะได้แล้ว ผู้ทรง ละความถือตัวและความลบหลู่ได้แล้ว ดังต่อไปนี้หัวข้อว่า ผู้ทรงละมลทินและโมหะได้แล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า มลทิน ความว่า ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริตทั้งปวง ชื่อว่ามลทิน

คำว่า โมหะ ความว่า ความไม่รู้ในทุกข์ ... อวิชชาดังลิ่มสลัก อกุศล มูลคือโมหะ นี้ท่านกล่าวว่า โมหะ

มลทินและโมหะอันพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงละได้แล้ว ตัดราก ขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่ เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว จึงชื่อว่า ทรงละมลทินและโมหะได้แล้ว รวมความว่า ‘ผู้ทรงละมลทิน และความหลงได้แล้ว,หัวข้อว่า ผู้ทรงละความถือตัวและความลบหลู่ได้แล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความถือตัว ได้แก่ ความถือตัว ๑ อย่าง คือ ความ พองตัวขึ้นแห่งจิต

ความถือตัว ๒ อย่าง คือ (๑) การยกตน (๒) การข่มผู้อื่น

ความถือตัว ๓ อย่าง คือ (๑) ความถือตัวว่าเราดีกว่าเขา (๒) ความ ถือตัวว่าเราเสมอเขา (๓) ความถือตัวว่าเราด้อยกว่าเขาความถือตัว ๔ อย่าง คือ (๑) เกิดความถือตัวเพราะลาภ (๒) เกิด ความถือตัวเพราะยศ (๓) เกิดความถือตัวเพราะสรรเสริญ (๔) เกิดความ ถือตัวเพราะความสุข

ความถือตัว ๕ อย่าง คือ (๑) เกิดความถือตัวว่าเราได้รูปที่ชอบใจ (๒) เกิดความถือตัวว่าเราได้เสียงที่ชอบใจ (๓) เกิดความถือตัวว่าเราได้ กลิ่นที่ชอบใจ (๔) เกิดความถือตัวว่าเราได้รสที่ชอบใจ (๕) เกิดความ ถือตัวว่าเราได้โผฏฐัพพะที่ชอบใจ

ความถือตัว ๖ อย่าง คือ (๑) เกิดความถือตัวเพราะความถึงพร้อม แห่งจักษุประสาท (๒) เกิดความถือตัวเพราะความถึงพร้อมแห่งโสตประสาท (๓) เกิดความถือตัวเพราะความถึงพร้อมแห่งฆานประสาท (๔) เกิดความ ถือตัวเพราะความถึงพร้อมแห่งชิวหาประสาท (๕) เกิดความถือตัวเพราะ ความถึงพร้อมแห่งกายประสาท (๖) เกิดความถือตัวเพราะความถึงพร้อม แห่งมโนความถือตัว ๗ อย่าง คือ (๑) ความถือตัว (๒) ความดูหมิ่น (๓) ความ ดูหมิ่นด้วยอำนาจความถือตัว (๔) ความถือตัวว่าด้อยกว่าเขา (๕) ความ ถือตัวว่าดีกว่าเขา (๖) ความถือตัวว่าเรามีเราเป็น (๗) ความถือตัวผิด ๆ

ความถือตัว ๘ อย่าง คือ (๑) เกิดความถือตัวเพราะได้ลาภ (๒) เกิด ความถือตัวว่าด้อยเพราะความเสื่อมลาภ (๓) เกิดความถือตัวเพราะได้ยศ (๔) เกิดความถือตัวว่าด้อยเพราะความเสื่อมยศ (๕) เกิดความถือตัวเพราะ ได้สรรเสริญ (๖) เกิดความถือตัวว่าด้อยเพราะนินทา (๗) เกิดความถือตัว เพราะได้สุข (๘) เกิดความถือตัวว่าด้อยเพราะทุกข์ความถือตัว ๙ อย่าง คือ (๑) เป็นผู้ดีกว่าเขา ถือตัวว่าดีกว่าเขา (๒) เป็นผู้ดีกว่าเขา ถือตัวว่าเสมอเขา (๓) เป็นผู้ดีกว่าเขา ถือตัวว่าด้อย กว่าเขา (๔) เป็นผู้เสมอเขา ถือตัวว่าดีกว่าเขา (๕) เป็นผู้เสมอเขา ถือตัว ว่าด้อยกว่าเขา (๖) เป็นผู้เสมอเขา ถือตัวว่าเสมอเขา (๗) เป็นผู้ด้อยกว่าเขา ถือตัวว่าดีกว่าเขา (๘) เป็นผู้ด้อยกว่าเขา ถือตัวว่าเสมอเขา (๙) เป็นผู้ ด้อยกว่าเขา ถือตัวว่าด้อยกว่าเขา

ความถือตัว ๑๐ อย่าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ (๑) เกิดความ ถือตัวเพราะชาติ (๒) เกิดความถือตัวเพราะโคตร (๓) เกิดความถือตัว เพราะความเป็นบุตรของตระกูล (๔) เกิดความถือตัวเพราะความเป็นผู้มีรูป งาม (๕) เกิดความถือตัวเพราะทรัพย์ (๖) เกิดความถือตัวเพราะการเชื้อเชิญ (๗) เกิดความถือตัวเพราะหน้าที่การงาน (๘) เกิดความถือตัวเพราะหลัก แหล่งศิลปศาสตร์ (๙) เกิดความถือตัวเพราะวิทยฐานะ (๑๐) เกิดความ ถือตัวเพราะการศึกษา เพราะปฏิภาณ หรือเพราะเรื่องอย่างใดอย่างหนึ่งความถือตัว กิริยาที่ถือตัว ความที่จิตถือตัว ความใฝ่สูง ความฟูขึ้น ความทนงตัว ความยกตัว ความที่จิตใคร่สูงดุจธง นี้ตรัสเรียกว่า ความ ถือตัว

คำว่า ความลบหลู ได้แก่ ความลบหลู่ กิริยาที่ลบหลู่ ความเป็นผู้ ลบหลู่ กรรมอันประกอบด้วยความแข็งกระด้าง นี้เรียกว่าความลบหลู่

ความถือตัวและความลบหลู่อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรง ละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีใน ภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่า ทรงละความถือตัวและความลบหลู่ รวมความ ว่า ‘ผู้ทรงละความถือตัวและความลบหลู่ได้แล้ว,

หัวข้อว่า เอาเถิด อาตมาจักแสดงถ้อยคำอันประกอบด้วยคุณ มี อธิบายดังนี้

คำว่า เอาเถิด อาตมา เป็นบทสนธิ ... คำว่า เอาเถิด นี้เป็นไป ตามลำดับบท

คำว่า จักแสดง ความว่า จักระบุ คือ จักแสดง ... จักประกาศ ซึ่งถ้อยคำ วาจา ทางแห่งถ้อยคำ คำที่ควรเปล่งอันเข้าไป เข้าไปพร้อม เข้า มา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยคุณ รวมความว่า

‘เอาเถิด อาตมาจักแสดงถ้อยคำอันประกอบด้วยคุณ, เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่า

เอาเถิด อาตมาจักแสดงถ้อยคำอันประกอบด้วยคุณ ของพระพุทธเจ้าผู้ทรงละมลทินและโมหะได้แล้ว ผู้ทรง ละความถือตัวและความลบหลู่ได้แล้ว ดังต่อไปนี้

[๑๐๔] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

พระพุทธเจ้าทรงเป็นผู้บรรเทาความมืด มีพระจักษุ โดยรอบ ทรงถึงที่สุดโลก ล่วงภพทั้งปวงแล้ว ไม่ทรง มีอาสวะ ทรงละทุกข์ทั้งหมดได้แล้ว มีพระนามจริง เป็น ผู้ประเสริฐ ทรงอณุญาตอาตมาให้เข้าเฝ้าแล้ว

หัวข้อว่า พระพุทธเจ้าทรงเป็นผู้บรรเทาความมืด มีพระจักษุโดยรอบ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ทรงบรรเทาความมืด ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง บรรเทา คือ ทรงกำจัด ทรงละ ทรงบรรเทาให้พินาศ ทรงทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มีซึ่งความมืดคือ‘ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต อันทำให้บอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ไม่มีญาณ อันดับปัญญา เป็นฝ่าย ความลำบาก ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน รวมความว่า ‘ผู้ทรงบรรเทาความมืด,คำว่า พระพุทธเจ้า คือ พระผู้มีพระภาคเจ้า ... พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า มีพระจักษุโดยรอบ ความว่า สัพพัญญุตญาณตรัสเรียกว่า สมันตจักษุ ... เพราะเหตุนั้น พระตถาคตชื่อว่าผู้มีพระจักษุโดยรอบ รวมความว่า ‘พระพุทธเจ้าทรงเป็นผู้บรรเทาความมืด มีพระจักษุโดยรอบ,

หัวข้อว่า ทรงถึงที่สุดโลก ล่วงภพทั้งปวงแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า โลก ได้แก่ โลก ๑ คือโลกคือภพ โลก ๒ คือภวโลกเป็น สมบัติและภวโลกเป็นวิบัติ โลก ๓ คือเวทนา ๓ โลก ๔ คืออาหาร ๔ โลก ๕ คืออุปาทานขันธ์ ๕ โลก ๖ คืออายตนภายใน ๖ โลก ๗ คือวิญญาณฐิติ ๗ โลก ๘ คือโลกธรรม ๘ โลก ๙ คือสัตตาวาส ๙ โลก ๑๐ คืออุปกิเลส ๑๐ โลก ๑๑ คือกามภพ ๑๑ โลก ๑๒ คืออายตนะ ๑๒ โลก ๑๘ คือธาตุ ๑๘คำว่า ทรงถึงที่สุดโลก ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถึงที่สุด คือ ทรงบรรลุถึงที่สุดแห่งโลกแล้ว ถึงที่สุด บรรลุถึงที่สุดแห่งโลกแล้ว ... ถึง นิพพาน บรรลุถึงนิพพานแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงอยู่จบพรหม จรรย์แล้ว มีจรณะทรงประพฤติแล้ว ...ไม่มีสงสารคือชาติชราและมรณะ ไม่มีภพใหม่ รวมความว่า ‘ทรงถึงที่สุดโลก,หัวข้อว่า ล่วงภพทั้งปวงแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภพ ได้แก่ ภพ ๒ คือ (๑) กรรมภพ (๒) ภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ

กรรมภพเป็นไฉน คือ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อเนญชาภิสังขาร นี้คือกรรมภพ

ภพใหม่อันมีในปฏิสนธิเป็นไฉน คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีในปฏิสนธิ นี้คือภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นไปล่วง ทรงล่วง ทรงก้าวล่วงซึ่งกรรม ภพและภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ รวมความว่า ‘ทรงถึงที่สุดโลก ล่วงภพ ทั้งปวงแล้ว,

หัวข้อว่า ไม่ทรงมีอาสวะ ทรงละทุกข์ทั้งหมดได้แล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่ทรงมีอาสวะ ได้แก่ อาสวะ ๔ คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ อาสวะเหล่านั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงละได้

แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่า ไม่ทรงมีอาสวะ

คำว่า ทรงละทุกข์ทั้งหมดได้แล้ว ความว่า ทุกข์ทั้งหมด คือ ชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิทุกข์ มรณทุกข์ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสสะ และ อุปายาสทุกข์ ... ทุกข์แต่ความฉิบหายแห่งทิฏฐิ อันมีมาแต่ปฏิสนธิ พระ ผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควร เกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาค พุทธเจ้าจึงชื่อว่า ทรงละทุกข์ทั้งหมดได้แล้ว รวมความว่า ‘ผู้ไม่ทรงมี อาสวะ ทรงละทุกข์ทั้งหมดได้แล้ว’หัวข้อว่า มีพระนามจริง เป็นผู้ประเสริฐ ทรงอนุญาตอาตมาให้เข้า เฝ้าแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า มีพระนามจริง ความว่า มีพระนามเหมือนนามจริง พระผู้ มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี พระผู้ มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเวสสภู พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า กัสสปะ พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระนามเช่นเดียวกัน มี พระนามเหมือนนามจริง พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าศากยมุนีมีพระนามเช่น เดียวกัน พระนามเหมือนนามจริงของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเหล่านั้น เพราะเหตุดังนี้นั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าจึงชื่อว่า ‘มีพระนามจริง,คำว่า เป็นผู้ประเสริฐ ทรงอนุญาตอาตมาให้เข้าเฝ้าแล้ว ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงอนุญาตอาตมานั่ง คือ เข้าไปนั่ง นั่งใกล้ กำหนด ถาม สอบถามแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ‘มีพระนามจริง เป็นผู้ประเสริฐ ทรงอนุญาตอาตมาให้เข้าเฝ้าแล้ว, เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่า

พระพุทธเจ้าทรงเป็นผู้บรรเทาความมืด มีพระจักษุ โดยรอบ ทรงถึงที่สุดโลก ล่วงภพทั้งปวงแล้ว ไม่ทรงมี อาสวะ ทรงละทุกข์ทั้งหมดได้แล้ว มีพระนามจริง เป็น ผู้ประเสริฐ ทรงอนุญาตอาตมาให้เข้าเฝ้าแล้ว

[๑๐๕] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ทิชาชาติละทิ้งป่าเล็กแล้วไปอาศัยป่าใหญ่ที่มีผลไม้ มากอยู่ ฉันใด อาตมาก็ฉันนั้น ละแล้วซึ่งคณาจารย์ทั้ง หลายผู้มีทัสสนะน้อย ได้มาพบพระพุทธเจ้า ดังว่าหงส์ ได้พบสระใหญ่ที่มีน้ำมากฉะนั้น

คำว่า ทิชาชาติละทิ้งป่าเล็กแล้วไปอาศัยป่าใหญ่ที่มีผลไม้มากอยู่ ฉันใด ความว่า นกเรียกว่า ทิชาชาติ เพราะเหตุไร นกจึงเรียกว่าทิชาชาติ เพราะ นกเกิดสองครั้ง คือ เกิดจากท้องแม่ครั้งหนึ่ง เกิดจากกะเปาะฟองครั้งหนึ่ง เพราะเหตุนั้น นกจึงเรียกว่าทิชาชาติ รวมความว่า ‘ทิชาชาติ,คำว่า ละทิ้งป่าเล็กแล้ว ... ฉันใด ความว่า ทิชาชาติละ ทิ้ง ล่วง เลยแล้วซึ่งป่าเล็ก คือ ป่าน้อยที่มีอาหารของกินน้อย มีนํ้าน้อย มาประสบ พบ ได้เฉพาะป่าใหญ่อื่นซึ่งเป็นไพรสณฑ์ที่มีต้นไม้มาก มีผลไม้ดก มีอาหาร มาก จึงอาศัยอยู่ในไพรสณฑ์นั้น ฉันใด รวมความว่า ‘ทิชาชาติละทิ้งป่า เล็กแล้วไปอาศัยป่าใหญ่ที่มีผลไม้มากอยู่ ฉันใด,คำว่า อาตมาก็ฉันนั้น ละแล้วซึ่งคณาจารย์ทั้งหลายผู้มีทัสสนะน้อย ได้มาพบพระพุทธเจ้า ดังว่าหงส์ได้พบสระใหญ่ที่มีน้ำมากฉะนั้น มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า ฉันนั้น เป็นคำที่ทำให้อุปมาสมบูรณ์

คำว่า ละแล้วซึ่งคณาจารย์ทั้งหลายผู้มีทัสสนะน้อย ความว่า พราหมณ์ พาวรีและพวกพราหมณ์อื่นซึ่งเป็นอาจารย์ของพราหมณ์พาวรีนั้นเปรียบเทียบ กะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าแล้วก็เป็นผู้มีทัสสนะน้อย คือ มีปัญญานิดหน่อย มีปัญญาเล็กน้อย มีปัญญาต่ำต้อย มีปัญญาทราม มีปัญญาเลว อาตมาละ ทิ้ง ล่วง ล่วงเลยพราหมณ์เหล่านั้นผู้มีทัสสนะน้อย คือ มีปัญญา นิดหน่อย มีปัญญาเล็กน้อย มีปัญญาต่ำต้อย มีปัญญาทราม มีปัญญาเลว มา ประสบพบได้เฉพาะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าผู้มีทัสสนะเลิศ คือ มีปัญญา ประเสริฐ มีปัญญาวิเศษ มีปัญญาอุดม สูงสุด ไม่มีใครเสมอ เสมอด้วย

พระพุทธเจ้าที่ไม่มีใครเสมอ หาผู้ใดเสมอเหมือนมิได้ ไม่มีใครเปรียบเทียบ เป็นบุคคลหาใครเปรียบมิได้ เป็นเทวดาล่วงเทวดา เป็นผู้องอาจกว่านรชน เป็นบุรุษสีหะ เป็นบุรุษนาค เป็นบุรุษอาชาไนย เป็นบุรุษแกล้วกล้า เป็น บุรุษผู้นำธุระไป มีพลธรรม ๑๐ เป็นผู้คงที่เปรียบเหมือนหงส์มาประสบ พบ ได้เฉพาะสระใหญ่ที่พวกมนุษย์ทำ ไว้ สระอโนดาตหรือมหาสมุทรที่ไม่ปั่นป่วน มีนํ้ามาก ฉันใด อาตมาผู้เป็น พราหมณ์นามว่าปิงคิยะก็มาประสบ พบ ได้เฉพาะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ผู้ไม่กำเริบ มีเดชนับไม่ถ้วน มีญาณแตกฉาน มีพระจักษุเปิดแล้ว ทรง ฉลาดในประเภทแห่งปัญญา มีปฏิสัมภิทา ทรงบรรลุถึงเวสารัชชญาณ ๔ แล้ว

น้อมพระทัยไปในผลสมาบัติอันบริสุทธิ์ มีพระองค์ขาวผ่อง มีพระ วาจามิได้เป็นสอง เป็นผู้คงที่ มีปฏิภาณอย่างนั้น เป็นผู้ไม่ต่ำต้อย เป็น ผู้ใหญ่ เป็นผู้มีธรรมลึก มีคุณอันใคร ๆ นับไม่ได้ มีคุณยากที่จะหยั่งถึง มีรัตนะมาก มีคุณเสมอด้วยสาคร ประกอบด้วยอุเบกขามีองค์ ๖ ไม่มีใคร เปรียบปาน มีธรรมไพบูลย์ ประมาณมิได้ มีพระคุณเช่นนั้น ตรัสธรรม อันเลิศกว่าพวกที่กล่าวกัน เช่นภูเขาสิเนรุเลิศกว่าภูเขาทั่วไป เช่นครุฑเลิศ กว่านกทั่วไป เช่นสีหะเลิศกว่ามฤคทั่วไป เช่นสมุทรเลิศกว่าห้วงนํ้าทั่วไป เป็นพระพุทธชินเจ้าผู้สูงสุด ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘อาตมาก็ฉันนั้น

ละแล้วซึ่งคณาจารย์ทั้งหลายผู้มีทัสสนะน้อย ได้มาพบพระพุทธเจ้า ดังว่า หงสัได้พบสระใหญ่ที่มีน้ำมากฉะนั้น, เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระ จึงกล่าวว่า

ทิชาชาติละทิ้งป่าเล็กแล้วไปอาศัยป่าใหญ่ที่มีผลไม้ มากอยู่ ฉันใด อาตมาก็ฉันนั้น ละแล้วซึ่งคณาจารย์ ทั้งหลายผู้มีทัสสนะน้อย ได้มาพบพระพุทธเจ้า ดังว่า หงส์ได้พบสระใหญ่ที่มีนํ้ามากฉะนั้น

[๑๐๖] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ในกาลอื่นก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม อาจารย์ เหล่าใดพยากรณ์แก่อาตมาว่า ‘เรื่องนี้มีแล้วดังนี้ เรื่องนี้ จักมีดังนี้’ คำทั้งหมดนั้นล้วนเป็นคำกล่าวสืบ ๆ กันมา คำทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องยังความตรึกให้ทวีขึ้น หัวข้อว่า ในกาลอื่นก่อน ... อาจารย์เหล่าใดพยากรณ์แก่อาตมา มี อธิบายดังนี้ คำว่า เหล่าใด ความว่า พราหมณ์พาวรีและพวกพราหมณ์อื่นซึ่ง เป็นอาจารย์ของพราหมณ์พาวรีพยากรณ์แล้ว คือ บอก ... ประกาศแล้ว ซึ่งทิฏฐิของตน ความพอใจของตน ความชอบใจของตน ลัทธิของตน อัธยาศัยของตน ความประสงค์ของตน รวมความว่า ‘ในกาลอื่นก่อน ... อาจารย์เหล่าใดพยากรณ์แล้วแก่อาตมา’

คำว่า อื่นแต่ศาสนาของพระโคดม ความว่า อื่นแต่ศาสนาของพระ โคดม คือ ก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม ในกาลอื่นก่อนแต่ศาสนาของ พระโคดม ก่อนกว่าศาสนาของพระโคดม กว่าศาสนาของพระพุทธเจ้า

กว่าศาสนาของพระชินเจ้า กว่าศาสนาของพระตถาคต กว่าศาสนาของ พระพุทธเจ้าผู้เป็นเทพ กว่าศาสนาของพระอรหันต์ รวมความว่า ‘อื่นแต่ ศาสนาของพระโคดม,

คำว่า ‘เรื่องนี้มีแล้วดังนี้ เรื่องนี้จักมีดังนี้ ความว่า ได้ยินว่าเรื่อง นี้มีแล้วอย่างนี้ ได้ยินว่าเรื่องนี้จักมีอย่างนี้ รวมความว่า ‘เรื่องนี้มีแล้วดังนี้ เรื่องนี้จักมีดังนี้,

คำว่า คำทั้งหมดนั้น ล้วนเป็นคำกล่าวสืบ ๆ กันมา ความว่า คำ นั้นทั้งสิ้นเป็นคำกล่าวสืบ ๆ กันมา คือ อาจารย์เหล่านั้นกล่าวธรรมอันไม่ ประจักษ์แก่ตน ที่ตนมิได้รู้มาเอง ตามที่ได้ยินกันมา ตามลำดับสืบ ๆ กัน มา ตามความอ้างตำรา ตามเหตุที่นึกเดาเอาเอง ตามเหตุที่คาดคะเนเอา เองด้วยความตรึกตามอาการ ด้วยความชอบใจว่าต้องกับลัทธิของตน รวม ความว่า ‘คำทั้งหมดนั้นล้วนเป็นคำกล่าวสืบ ๆ กันมา,

คำว่า คำทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องยังความตรึกให้ทวีขึ้น ความว่า คำ ทั้งหมดนั้นเป็นคำที่ทำให้ความตรึกทวีขึ้น คือ เป็นคำที่ทำให้วิตกทวีขึ้น เป็น คำที่ทำให้ความดำริทวีขึ้น เป็นคำที่ทำให้กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสา วิตกทวีขึ้น เป็นคำที่ทำให้ความตรึกถึงญาติทวีขึ้น เป็นคำที่ทำให้ความตรึก ถึงชนบททวีขึ้น เป็นคำที่ทำให้ความตรึกถึงเทวดาทวีขึ้น เป็นคำที่ทำให้ วิตกอันเกี่ยวด้วยความเอ็นดูผู้อื่นทวีขึ้น เป็นคำที่ทำให้วิตกอันเกี่ยวด้วย ลาภสักการะและความสรรเสริญทวีขึ้น เป็นคำที่ทำให้วิตกอันเกี่ยวด้วย ความปรารถนามิให้ใครดูหมิ่นทวีขึ้น รวมความว่า ‘คำทั้งหมดนั้นเป็น เครื่องยังความตรึกให้ทวีขึ้น, เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่าในกาลอื่นก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม อาจารย์ เหล่าใดพยากรณ์แก่อาตมาว่า ‘เรื่องนี้มีแล้วดังนี้ เรื่อง นี้จักมีดังนี้, คำทั้งหมดนั้นล้วนเป็นคำกล่าวสืบ ๆ กันมา คำทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องยังความตรึกให้ทวีขึ้น

[๑๐๗] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงบรรเทาความ มืดเสีย ประทับนั่งอยู่พระองค์เดียว เปล่งพระรัศมี รุ่งเรืองอยู่ พระโคดมทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน พระ โคดมทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงบรรเทาความมืดเสีย ประทับอยู่พระองค์เดียว มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระองค์เดียว ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์ เดียวโดยส่วนแห่งบรรพชา ชื่อว่าพระองค์เดียว เพราะอรรถว่าไม่มีเพื่อน เพราะอรรถว่าละตัณหา เพราะปราศจากราคะโดยสิ้นเชิง เพราะปราศจาก โทสะโดยสิ้นเชิง เพราะปราศจากโมหะโดยสิ้นเชิง เพราะไม่มีกิเลสโดย สิ้นเชิง เพราะเสด็จถึงเอกายนมรรคแล้ว เพราะตรัสรู้อนุตตรสัมมา สัมโพธิญาณพระองค์เดียว

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์เดียวโดยส่วนแห่งบรรพชาอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงหนุ่มแน่น มีพระเกศาดำสนิท ประกอบด้วย วัยอันเจริญ ตั้งอยู่ในปฐมวัย เมื่อพระมารดาพระบิดาไม่พอพระหัย มี พระพักตร์นองด้วยอัสสุชล ทรงอันแสงรำพันอยู่ ทรงละหมู่พระประยูรญาติ ทรงตัดกังวลในฆราวาสสมบัติทั้งหมด ทรงตัดกังวลในพระโอรสและพระ ชายา ทรงตัดกังวลในพระประยูรญาติ ทรงตัดกังวลในมิตรและอำมาตย์ ปลงพระเกศาและพระมัสสุแล้ว ทรงครองผ้าย้อมฝาด เสด็จออกจากพระ ราชมณเฑียรผนวช เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีกังวล พระองค์เดียวเสด็จเที่ยว ไป ทรงอยู่ เปลี่ยนอิริยาบถ ประพฤติ รักษา เป็นไป ยังอัตภาพให้เป็นไป เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่าพระองค์เดียวโดยส่วนแห่งบรรพชา อย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะอรรถว่าไม่มีเพื่อนอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงผนวชแล้วอย่างนี้ ทรงอยู่อาศัย เสนาสนะอันสงัด เป็นป่าละเมาะและป่าทึบ มีเสียงน้อย ปราศจากเสียง อื้ออึง ปราศจากชนผู้สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำกรรมลับของมนุษย์ สมควร แก่การหลีกเร้น ทรงดำเนินพระองค์เดียว ประทับยืนพระองค์เดียว ประทับ นั่งพระองค์เดียว บรรทมพระองค์เดียว เสด็จเข้าบ้านเพื่อทรงรับ บิณฑบาตพระองค์เดียว เสด็จไปพระองค์เดียว เสด็จกลับพระองค์เดียว ประทับนั่งอยู่ในที่ลับพระองค์เดียว ทรงอธิษฐานจงกรมพระองค์เดียว

พระองค์ เดียวเที่ยวไปอยู่ เปลี่ยนอิริยาบถ ประพฤติ รักษา เป็นไป ยังอัตภาพให้ เป็นไป เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะ อรรถว่าไม่มีเพื่อนอย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะอรรถว่าทรงละตัณหา อย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นพระองค์เดียวมิได้มีเพื่อนอย่าง นี้ เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีพระหฤทัยมุ่งพระนิพพาน เริ่มตั้ง ความเพียรใหญ่อยู่ที่ควงไม้โพธิพฤกษ์ ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ทรงกำจัดมาร กับทั้งเสนาผู้ไม่ปล่อยสัตว์ให้พ้นอำนาจซึ่งเป็นเผ่าพันธุ์ของผู้ประมาท ทรง ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีตัณหาเพียงดังข่ายแล่นไป ซ่าน ไปในอารมณ์ต่าง ๆ

คนที่มีตัณหาเป็นเพื่อนย่อมเวียนว่ายไปตลอดกาล ยาวนาน ไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏอันมีความเป็นอย่างนี้ (เป็น มนุษย์)และความเป็นอย่างอื่น (เป็นเทวดาเป็นตัน) ไปได้

ภิกษุรู้โทษนี้และรู้ตัณหาว่าเป็นที่เกิดแห่งทุกข์แล้ว พึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่ยึดมั่นถือมั่น มีสติเที่ยวไป

เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะอรรถ ว่าทรงละตัณหาอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะปราศจากราคะโดยสิ้น เชิงอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะปราศจากราคะ โดยสิ้นเชิงเหตุทรงละราคะได้แล้ว ชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะปราศจาก โทสะโดยสิ้นเชิงเหตุทรงละโทสะได้แล้ว ชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะปราศ จากโมหะโดยสิ้นเชิงเหตุทรงละโมหะได้แล้ว ชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะ ไม่มีกิเลสโดยสิ้นเชิงเหตุทรงละกิเลสทั้งหลายได้แล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะเสด็จถึงเอกายนมรรค แล้วอย่างไร คือ สติปัฏฐาน ๔ ... อริยมรรคมีองค์ ๘ ตรัสเรียกว่า เอกาย นมรรค (ทางที่ไปอันเอก ทางสายเอก) (สมจริงดังประพันธ์คาถาว่า)

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเห็นความสิ้นชาติและที่สุด แห่งชาติ ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล ทรง ทราบชัดทางเป็นที่ไปอันเอก ในกาลก่อน ชนทั้งหลาย ข้ามโอฆะได้แล้วด้วยทางนี้ ในอนาคต ก็จักข้ามด้วยทางนี้ และในบัดนี้ ก็ข้ามอยู่ด้วยทางนี้

เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะเสด็จ ถึงเอกายนมรรคแล้วอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์เดียวเพราะตรัสรู้อนุตตรสัมมา สัมโพธิญาณพระองค์เดียวอย่างไร คือ ญาณในมรรค ๔ ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ... ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ปัญญา เป็นเครื่องเห็นแจ้งสัมมาทิฏฐิ ตรัสเรียกว่า โพธิญาณ (ปัญญาเครื่องตรัสรู้)

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมี ความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ด้วยโพธิญาณนั้น

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ ตรัสรู้ตาม ตรัสรู้เฉพาะ ตรัสรู้ชอบ บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจ้งซึ่งธรรมทั้งปวงที่ควรตรัสรู้ ควร ตรัสรู้ตาม ควรตรัสรู้เฉพาะ ควรตรัสรู้ชอบ ควรบรรลุ ควรถูกต้อง ควรทำให้แจ้งด้วยโพธิญาณนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์เดียว เพราะตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณพระองค์เดียวอย่างนี้คำว่า ทรงบรรเทาความมืดเสีย ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรเทา คือ ละ สละ กำจัด ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งความมืด คือราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต อันทำให้บอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ ไม่มีญาณ อันดับปัญญา เป็นฝ่ายความลำบาก ไม่เป็นไปเพื่อนิพพานคำว่า ประทับนั่งอยู่ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่แล้วที่ ปาสาณกเจดีย์ รวมความว่า ‘ประทับนั่งอยู่,

เชิญดูพระมุนีผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์ประทับนั่งอยู่ที่ภูเขา พระสาวกทั้งหลายผู้ได้ไตรวิชชา เป็นผู้ละมัจจุได้ นั่ง ห้อมล้อมอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าประทับนั่งอยู่อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าประทับอยู่ เพราะพระองค์ทรง ระงับความขวนขวายทั้งปวงแล้ว มีธรรมเป็นเครื่องอยู่ที่อยู่จบแล้ว มี จรณะทรงประพฤติแล้ว ... ไม่มีสงสารคือชาติ ชรา และมรณะ ไม่มีภพใหม่ ต่อไป พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าประทับนั่งอยู่อย่างนี้บ้างรวมความว่า ‘ทรงบรรเทาความมืดเสีย ประทับนั่งอยู่พระองค์เดียว,

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ... เปล่งพระรัศมีรุ่งเรืองอยู่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า รุ่งเรือง ความว่า ทรงรุ่งเรือง คือ เป็นบัณฑิต มีปัญญา มี ความตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส

คำว่า เปล่งพระรัศมี ความว่า แผ่แสงสว่าง แผ่รัศมี แผ่แสงสว่าง ดังประทีป แผ่แสงสว่างสูง แผ่แสงสว่างช่วงโชติ รวมความว่า ‘พระผู้มี พระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงมีพระปัญญาปรากฏ เปล่งพระรัศมีรุ่งเรืองอยู่’

คำว่า พระโคดมทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน ความว่า พระโคดม มีพระญาณดุจแผ่นดิน มีพระญาณเป็นเครื่องปรากฏ มีปัญญาดังธงชัย มีปัญญาดังธงนำหน้า มีปัญญาเป็นอธิบดี มีความเลือกเฟ้นธรรมมาก มี ความเลือกเฟ้นทั่วไปมาก มากด้วยปัญญาเครื่องพิจารณา มีธรรมเป็น เครื่องพิจารณาพร้อม มีธรรมเป็นเครื่องอยู่แจ่มแจ้ง ทรงประพฤติในธรรม นั้น มีพระปัญญามาก หนักในปัญญานั้น โน้มไปในปัญญานั้น โอนไปใน ปัญญานั้น เอนไปในปัญญา น้อมไปในปัญญา มีปัญญาเป็นใหญ่ธงเป็นศรีสง่าของรถ ควันเป็นเครื่องปรากฏของไฟ พระราชาเป็นศรีสง่าของแว่นแคว้น ภัสดาเป็นศรีสง่า ของสตรี ฉันใด พระโคดมก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีพระญาณดุจแผ่นดิน มีพระปัญญา เป็นใหญ่ รวมความว่า ‘พระโคดมทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน’

คำว่า พระโคดมทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน ความว่า แผ่นดิน เรียกว่า ภูริ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยปัญญาอัน ไพบูลย์กว้างขวางเสมอด้วยแผ่นดินนี้

ปัญญา เรียกว่า เมธา ได้แก่ ความรู้ กิริยาที่รู้ ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าไป เข้าไปพร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยปัญญาชื่อว่าเมธานี้ เพราะเหตุนั้น พระ ผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่าทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน รวมความว่า ‘พระโคดมทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน’ เพราะ เหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงบรรเทาความมืด เสีย ประทับนั่งอยู่พระองค์เดียว เปล่งพระรัศมีรุ่งเรือง อยู่ พระโคดมทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน พระโคดม ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน

[๑๐๘] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมแก่อาตมา อันธรรมจารี บุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มีเสนียด ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ

หัวข้อว่า พระองค์ได้ทรงแสดงธรรม ... แก่อาตมา มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระองค์ (โย) หมายถึง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้ เป็นพระสยัมภู ไม่มีอาจารย์ ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายเอง ในธรรมทั้งหลายที่ ไม่เคยได้ทรงสดับมาก่อน ทรงบรรลุแล้วซึ่งความเป็นพระสัพพัญญูในธรรม เหล่านั้น และทรงถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ชำนาญในพลธรรมทั้งหลายหัวข้อว่า ได้ทรงแสดงธรรม มีอธิบายดังนี้

คำว่า ธรรม ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก ... ทรง ประกาศแล้วซึ่งพรหมจรรย์อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อม ทั้งอรรถ ทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน สติปัฏฐาน ๔ ... อริย มรรคมีองค์ ๘ นิพพาน และข้อปฏิบัติอันให้ถึงนิพพาน รวมความว่า ‘พระองค์ได้ทรงแสดงธรรม ... แก่อาตมา’คำว่า อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ความว่า อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควร น้อมเข้ามา อันวิญญุชนทั้งหลายพึงรู้เฉพาะตน รวมความว่า ‘อันธรรม จารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ผู้ใดเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ในภพนี้ ผู้นั้นย่อมบรรลุ ประสบ ได้รับผลแห่งมรรคนั้นในกาลเป็นลำดับ มิได้มีกาลอื่นคั่น รวม ความว่า ‘อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล’ อย่างนี้บ้าง

มนุษย์ทั้งหลายลงทุนทรัพย์ตามกาลอันควร จะยังไม่ได้ผลตอบแทน ในกาลเป็นลำดับ ยังต้องรอเวลา ฉันใด ธรรมนี้หาได้เป็นฉันนั้นไม่ ผู้ใด เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ในภพนี้ ผู้นั้นย่อมบรรลุ ประสบ ได้ผลแห่งมรรค นั้นในกาลเป็นลำดับ มิได้มีกาลอื่นคั่น ย่อมไม่ได้ในภพหน้า ไม่ได้ในปรโลก ด้วยเหตุอย่างนี้จึงชื่อว่าไม่ประกอบด้วยกาล รวมความว่า ‘อันธรรมจารี บุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล’หัวข้อว่า เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มีเสนียด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

คำว่า เป็นที่สิ้นตัณหา ความว่า เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่สิ้นราคะ เป็นที่สิ้นโทสะ เป็นที่สิ้นโมหะ เป็นที่สิ้นคติ เป็นที่สิ้นอุปบัติ เป็นที่สิ้น ปฏิสนธิ เป็นที่สิ้นภพ เป็นที่สิ้นสงสาร เป็นที่สิ้นวัฏฏะ

คำว่า อันไม่มีเสนียด ความว่า กิเลสก็ดี ขันธ์ก็ดี อภิสังขารก็ดี เรียกว่า เสนียด เป็นที่ละ สงบ สละคืน ระงับซึ่งอันตราย เป็นอมตนิพพาน รวมความว่า ‘เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มีเสนียด’

หัวข้อว่า ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ใด หมายถึง นิพพาน

คำว่า ไม่มีอุปมา ความว่า ไม่มีอุปมา คือ ไม่มีข้อเปรียบเทียบ ไม่มี สิ่งเสมอ ไม่มีอะไรเปรียบ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ ไม่ประจักษ์

คำว่า ในที่ไหน ๆ ความว่า ในที่ไหน ๆ คือ ในที่ใด ๆ ในที่บางแห่ง ในภายใน ในภายนอก หรือทั้งภายในทั้งภายนอก รวมความว่า ‘ซึ่งไม่มี อุปมาในที่ไหน ๆ’ เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่า

พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมแก่อาตมา อันธรรมจารี บุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มีเสนียด ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ

[๑๐๙] (พราหมณ์พาวรีเรียนถามว่า)

ดูก่อนท่านปิงคิยะ เหตุไฉนหนอ ท่านจึงอยู่ปราศ ชั่วครู่หนึ่งจากพระโคดมผู้ทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน จากพระโคดมผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน พระองค์นั้น

คำว่า เหตุไฉนหนอ ท่านจึงอยู่ปราศชั่วครู่หนึ่งจากพระพุทธเจ้าผู้ โคดมพระองค์นั้น ความว่า เพราะอะไรหรือ ท่านจึงอยู่ปราศจาก คือ หลีกไป ไปปราศ เว้นจากพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น รวมความว่า ‘เหตุ ไฉนหนอ ท่านจึงอยู่ปราศชั่วครู่หนึ่งจากพระพุทธเจ้าผู้โคดมพระองค์นั้น,

คำว่า ดูก่อนท่านปิงคิยะ ... ชั่วครู่หนึ่ง ความว่า แม้ครู่หนึ่ง คือ แม้ ขณะหนึ่ง พักหนึ่ง ส่วนหนึ่ง วันหนึ่ง รวมความว่า ‘ชั่วครู่หนึ่ง’

คำว่า ท่านปิงคิยะ เป็นคำที่พราหมณ์พาวรีเรียกพระเถระผู้เป็น หลานนั้นโดยชื่อ

คำว่า จากพระโคดมผู้ทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน ความว่า จาก พระโคดมผู้ทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน มีญาณเป็นเครื่องปรากฏ มี ปัญญาเป็นดังธงชัย มีปัญญาดังธงนำหน้า มีปัญญาเป็นอธิบดี มีความ เลือกเฟ้นมาก มีความเลือกเฟ้นทั่วไปมาก มากด้วยปัญญาเครื่องพิจารณา มีธรรมเป็นเครื่องพิจารณาพร้อม มีธรรมเป็นเครื่องอยู่แจ่มแจ้ง ทรงประพฤติในธรรมนั้น มีปัญญามาก หนักอยู่ในปัญญานั้น โน้มไป ในปัญญานั้น โอนไปในปัญญานั้น เอนไปในปัญญานั้น น้อมไปใน ปัญญานั้น มีปัญญาเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘จากพระโคดมผู้ทรงมีพระญาณ ดุจแผ่นดิน,คำว่า จากพระโคดมผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน ความ ว่า แผ่นดิน เรียกว่า ภูริ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยปัญญา อันไพบูลย์กว้างขวางเสมอด้วยแผ่นดินนี้

ปัญญา เรียกว่า เมธา ได้แก่ ความรู้ กิริยาที่รู้ ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าไป เข้าไปพร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยปัญญาชื่อว่าเมธานี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว จึงชื่อว่า มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน รวมความว่า ‘จากพระโคดมผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์พาวรีนั้นจึงกล่าวว่า

ดูก่อนท่านปิงคิยะ เหตุไฉนหนอ ท่านจึงอยู่ปราศ ชั่วครู่หนึ่งจากพระโคดมผู้ทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน จากพระโคดมผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน พระองค์นั้น[๑๑๐] (พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

ผู้ได้ทรงแสดงธรรมแก่ท่าน อันธรรมจารีบุคคลพึง เห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มี เสนียด ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ เล่า

หัวข้อว่า ผู้ได้ทรงแสดงธรรม ... แก่ท่าน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ หมายถึง พระผู้มีพระภาคเจ้า ... ผู้ทรงถึงแล้วซึ่งความ เป็นพระสัพพัญญูในธรรมเหล่านั้น และทรงถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ชำนาญใน พลธรรมทั้งหลาย

หัวข้อว่า ได้ทรงแสดงธรรม มีอธิบายดังนี้

คำว่า ธรรม ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก ... ทรง ประกาศแล้วซึ่งพรหมจรรย์อันงามในเบื้องต้น ... และข้อปฏิบัติอันให้ถึง นิพพาน รวมความว่า ‘ผู้ได้ทรงแสดงธรรม... แก่ท่าน’คำว่า อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ความว่า อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ... อันวิญญูชนทั้งหลายพึงรู้เฉพาะตน รวม ความว่า ‘อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่งผู้ใดเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ในภพนี้ ผู้นั้นย่อมบรรลุ ประสบ ได้รับผลแห่งมรรคนั้นในกาลเป็นลำดับ มิได้มีกาลอื่นคั่น รวม ความว่า ‘อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล’ อย่างนี้บ้าง

มนุษย์ทั้งหลายลงทุนทรัพย์ตามกาลอันควร ... ไม่ได้ในปรโลก เพราะ ฉะนั้น จึงชื่อว่าไม่ปร ะกอบด้วยกาล รวมความว่า ‘อันธรรมจารีบุคคลพึง เห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล, อย่างนี้บ้างหัวข้อว่า เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มีเสนียด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา ... ธัมมตัณหา

คำว่า เป็นที่สิ้นตัณหา ความว่า เป็นที่สิ้นตัณหา ... เป็นที่สิ้นวัฏฏะ

คำว่า อันไม่มีเสนียด ความว่า กิเลสก็ดี ขันธ์ก็ดี อภิสังขารก็ดี เรียกว่า เสนียด เป็นที่ละ ... เป็นอมตนิพพาน รวมความว่า ‘เป็นที่สิ้น ตัณหา อันไม่มีเสนียด’หัวข้อว่า ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ใด หมายถึง นิพพาน

คำว่า ไม่มีอุปมา ความว่า ไม่มีอุปมา ... ไม่ประจักษ์ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ไม่มีอุปมา

คำว่า ในที่ไหน ๆ ความว่า ในที่ใหน ๆ ... หรือทั้งภายในทั้งภายนอก รวมความว่า ‘ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์พาวรี จึงกล่าวว่าผู้ได้ทรงแสดงธรรมแก่ท่าน อันธรรมจารีบุคคลพึง เห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มี เสนียด ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ เล่า[๑๑๑] (ท่านพระปิงคิยะกล่าวตอบว่า)

ท่านพราหมณ์ อาตมามิได้อยู่ปราศแม้สักครู่หนึ่ง จากพระโคดมผู้ทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน จาก

พระโคดม ผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน พระองค์นั้น

คำว่า อาตมามิได้อยู่ปราศจากพระโคดมพระองค์นั้น ความว่า อาตมา มิได้อยู่ปราศ คือ มิได้หลีกไป มิได้ไปปราศ มิได้เว้นจากพระพุทธเจ้า พระองค์นั้น รวมความว่า ‘อาตมามิได้อยู่ปราศจากพระโคดมพระองค์นั้น’คำว่า ท่านพราหมณ์ ... แม้สักครู่หนึ่ง ความว่า แม้ครู่หนึ่ง คือ ขณะหนึ่ง พักหนึ่ง ส่วนหนึ่ง วันหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ‘แม้สักครู่หนึ่ง

คำว่า ท่านพราหมณ์ เป็นคำที่พระปิงคิยเถระเรียกพราหมณ์พาวรีผู้ เป็นลุงด้วยความเคารพ

คำว่า จากพระโคดมผู้ทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน ความว่า พระผู้ โคดมทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน ... มีพระปัญญาเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘จากพระโคดมผู้ทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน’

คำว่า จากพระโคดมผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน ความ ว่า แผ่นดิน เรียกว่า ภูริ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยพระ ปัญญาอันไพบูลย์กว้างขวางเสมอด้วยแผ่นดินนี้

ปัญญา เรียกว่า เมธา ได้แก่ ความรู้ กิริยาที่รู้ ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าไป ... ทรงประกอบด้วยปัญญาชื่อว่าเมธานี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่า ทรงมีพระปัญญา กว้างขวางดุจแผ่นดิน รวมความว่า ‘จากพระโคดมผู้ทรงมีพระปัญญา กว้างขวางดุจแผ่นดิน’ เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่าท่านพราหมณ์ อาตมามิได้อยู่ปราศสักครู่หนึ่งจากพระ โคดมผู้ทรงมีพระญาณดุจแผ่นดิน จากพระโคดม ผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินพระองค์นั้น

[๑๑๒] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ผู้ได้ทรงแสดงธรรมแก่อาตมา อันธรรมจารีบุคคล พึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา อัน ไม่มีเสนียด ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ

หัวข้อว่า พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมแก่อาตมา มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ หมายถึง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงเป็นพระ สยมภู ไม่มีอาจารย์ ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายเองในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ ทรงสดับมาก่อน ทรงบรรลุแล้วซึ่งความเป็นพระสัพพัญญูในธรรมเหล่านั้น และทรงถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ชำนาญในพลธรรมทั้งหลายหัวข้อว่า ได้ทรงแสดงธรรม มีอธิบายดังนี้

คำว่า ธรรม ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก ... ทรง ประกาศแล้วซึ่งพรหมจรรย์อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อม ทั้งอรรถ ทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน สติปัฏฐาน ๔... อริย มรรค มีองค์ ๘ นิพพาน และปฏิปทาอันให้ถึงนิพพาน รวมความว่า ‘พระองค์ ได้ทรงแสดงธรรม ... แก่อาตมา’คำว่า อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ความว่า อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควร น้อมเข้ามา อันวิญญูชนทั้งหลายพึงรู้เฉพาะตน รวมความว่า ‘อันธรรม จารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง ผู้ใดเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ในภพนี้ ผู้นั้นย่อมบรรลุ ประสบ ได้รับผลแห่งมรรคนั้นในกาลเป็นลำดับ มิได้มีกาลอื่นคั่น รวม ความว่า ‘อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล’ อย่างนี้บ้าง

มนุษย์ทั้งหลายลงทุนทรัพย์ตามกาลอันควร จะยังไม่ได้ผลตอบแทน ในกาลเป็นลำดับ ยังต้องรอเวลา ฉันใด ธรรมนี้หาได้เป็นฉันนั้นไม่ ผู้ใด เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ในภพนี้ ผู้นั้นย่อมบรรลุ ประสบ ได้ผลแห่ง มรรคนั้นในกาลเป็นลำดับ มิได้มีกาลอื่นคั่น ย่อมไม่ได้ในภพหน้า ไม่ได้ใน ปรโลก เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าไม่ประกอบด้วยกาล รวมความว่า ‘ธรรมจารีบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล’ อย่างนี้บ้าง

หัวข้อว่า เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มีเสนียด มีอธิบายดังนี้ คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

คำว่า เป็นที่สิ้นตัณหา ความว่า เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่สิ้นราคะ เป็นที่สิ้นโทสะ เป็นที่สิ้นโมหะ เป็นที่สิ้นคติ เป็นที่สิ้นอุปบัติ เป็นที่สิ้น ปฏิสนธิ เป็นที่สิ้นภพ เป็นที่สิ้นสงสาร เป็นที่สิ้นวัฏฏะ

คำว่า อันไม่มีเสนียด ความว่า กิเลสก็ดี ขันธ์ก็ดี อภิสังขารก็ดี เรียกว่า เสนียด เป็นที่ละ สงบ สลัดทิ้ง ระงับซึ่งอันตราย เป็นอมตนิพพาน รวมความว่า ‘เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มีเสนียด’

หัวข้อว่า ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ใด หมายถึง นิพพาน

คำว่า ไม่มีอุปมา ความว่า ไม่มีอุปมา คือ ไม่มีข้อเปรียบเทียบ ไม่มี สิ่งเสมอ ไม่มีอะไรเปรียบ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ ไม่ประจักษ์

คำว่า ในที่ไหน ๆ ความว่า ในที่ไหน ๆ คือ ในที่ใด ๆ ในที่บางแห่ง ในภายใน ในภายนอก หรือทั้งภายในทั้งภายนอก รวมความว่า ‘ซึ่งไม่มี อุปมาในที่ไหน ๆ’ เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่า

ผู้ได้ทรงแสดงธรรมแก่อาตมา อันธรรมจารีบุคคล พึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา อัน ไม่มีเสนียด ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ

[๑๑๓] (ท่านพระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ท่านพราหมณ์ อาตมาเห็นพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ด้วยใจเหมือนเห็นด้วยตาเปล่า อาตมาเป็นผู้ไม่ประมาท ตลอดคืนและวัน นมัสการอยู่ตลอดคืนและวัน อาตมา ย่อมสำคัญว่าอาตมาไม่อยู่ปราศจากพระพุทธเจ้าพระองค์ นั้นด้วยพุทธานุสตินั้นนั่นแล

คำว่า อาตมาเห็นพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นด้วยใจเหมือนเห็นด้วยตา เปล่า ความว่า คนที่สายตาดีพึงแลดู คือ มองดู แลดู ตรวจดู เพ่งดู พิจารณาดูรูปทั้งหลายในที่สว่างได้ ฉันใด อาตมาก็แลดู คือ มองดู ตรวจดู เพ่งดู พิจารณาดูพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าได้ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘อาตมาเห็นพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นด้วยใจเหมือนเห็นด้วยตาเปล่า’คำว่า ท่านพราหมณ์ ... เป็นผู้ไม่ประมาทตลอดคืนและวัน ความว่า เมื่ออาตมาอบรมด้วยใจ ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ประมาทตลอดคืนและวัน รวมความ ว่า ‘ท่านพราหมณ์ ... เป็นผู้ไม่ประมาทตลอดคืนและวัน’

หัวข้อว่า นมัสการอยู่ตลอดคืนและวัน มีอธิบายดังนี้

คำว่า นมัสการอยู่ ความว่า นมัสการ ... สักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ด้วยกายบ้าง ด้วยวาจาบ้าง ด้วยจิตบ้าง ด้วยการปฏิบัติเป็นไป ตามประโยชน์บ้าง ด้วยการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมบ้าง ย่อมอยู่ คือ ยับยั้งอยู่ตลอดคืนและวัน รวมความว่า ‘นมัสการอยู่ตลอดคืนและวัน’

คำว่า ย่อมสำคัญว่าอาตมาไม่อยู่ปราศจากพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ด้วยพุทธานุสตินั้นนั่นแล ความว่า เมื่ออาตมาเจริญพุทธานุสตินั้น จึงสำคัญพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นว่าเป็นผู้ไม่อยู่ปราศ คือ สำคัญ รู้ พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นว่าเป็นผู้ไม่อยู่ปราศแล้ว คือ อาตมารู้ รู้ทั่ว รู้แจ้ง รู้ชัดอย่างนี้ รวมความว่า ‘ย่อมสำคัญว่าอาตมาไม่อยู่ปราศจาพระพุทธเจ้า พระองค์นั้นด้วยพุทธานุสตินั้นนั่นแล’ เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระ จึงกล่าวว่าท่านพราหมณ์ อาตมาเห็นพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ด้วยใจ เหมือนเห็นด้วยตาเปล่า อาตมาเป็นผู้ไม่ ประมาทตลอดคืนและวัน นมัสการอยู่ตลอดคืนและวัน อาตมาย่อมสำคัญว่าอาตมาไม่อยู่ปราศจากพระพุทธเจ้า พระองค์นั้นด้วยพุทธานุสตินั้นนั่นแล

[๑๑๔] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ธรรมเหล่านี้ คือ ศรัทธา ปีติ มนะ และสติ

ย่อมไม่หายไปจากศาสนาของพระโคดม พระโคดม ผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินเสด็จไปสู่ทิศใด ๆ อาตมานั้นก็น้อมนมัสการไปทางทิศนั้น ๆ นั่นแหละ

หัวข้อว่า ศรัทธา ปีติ มนะ และสติ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ศรัทธา ได้แก่ ความเชื่อ ความเชื่อถือ ความกำหนด ความ เลื่อมใสยิ่ง ศรัทธา สัทธินทรีย์ สัทธาพละ ที่ปรารภถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า

คำว่า ปีติ ได้แก่ ความอิ่มใจ ความปราโมทย์ ความเบิกบานใจ ความยินดี ความปลื้มใจ ความเป็นผู้มีอารมณ์สูง ความเป็นผู้มีใจสูง ความที่จิตผ่องใสยิ่ง ที่ปรารภถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า

คำว่า มนะ ได้แก่ จิต ใจ มนัส หทัย ปัณฑระ มนะ มนายตนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุอันเกิดแต่วิญญาณ ขันธ์นั้น ที่ปรารภถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า

คำว่า สติ ได้แก่ ความระลึกถึง ... ความระลึกชอบ ปรารภถึง พระผู้มีพระภาคเจ้า รวมความว่า ‘ศรัทธา ปีติ มนะ และสติ’

คำว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่หายไปจากศาสนาของพระโคดม ความว่า ธรรม ๔ ประการนี้ย่อมไม่หายไป คือ ไม่ปราศไป ไม่ละไป ไม่พินาศไป จากศาสนาของพระโคดม คือ จากศาสนาของพระพุทธเจ้า ศาสนาของ พระชินเจ้า ศาสนาของพระตถาคต ศาสนาของพระอรหันต์ รวมความว่า ‘ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่หายไปจากศาสนาของพระโคดม’หัวข้อว่า พระโคดมผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินเสด็จไป สู่ทิศใด ๆ มีอธิบายดังนี้

คำว่า สู่ทิศใด ๆ ความว่า พระโคดมเสด็จอยู่ คือ เสด็จไป เสด็จก้าวไป เสด็จดำเนินไปสู่ทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศใต้ หรือทิศเหนือ

คำว่า ผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน ความว่า มีปัญญา กว้างขวางดุจแผ่นดิน คือ มีปัญญามาก มีปัญญากล้า มีปัญญากว้างขวาง มีปัญญาร่าเริง มีปัญญาเร็ว มีปัญญาทำลายกิเลส รวมความว่า ‘พระโคดม ผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินเสด็จไปสู่ทิศใด ๆ’

คำว่า อาตมานั้นก็น้อมนมัสการไปทางทิศนั้น ๆ นั้นแหละ ความว่า อาตมานั้นเป็นผู้นอบน้อมไปโดยทิศาภาคที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่นั้น ๆ คือ เป็นผู้มีใจเอนไปในทิศนั้น มีใจโอนไปในทิศนั้น มีใจโน้มไปในทิศนั้น มี ใจน้อมไปในทิศนั้น มีทิศนั้นเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘อาตมานั้นก็น้อม นมัสการไปทางทิศนั้น ๆ นั่นแหละ’ เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึง กล่าวว่า

ธรรมเหล่านี้ คือ ศรัทธา ปีติ มนะ และสติ ย่อมไม่หายไปจากศาสนาของพระโคดม พระโคดมผู้ ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินเสด็จไปสู่ทิศใด ๆ อาตมานั้นก็น้อมนมัสการไปทางทิศนั้น ๆ นั้นแหละ

[๑๑๕] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

กายของอาตมาผู้แก่แล้ว มีเรี่ยวแรงทุรพล จะไปใน สำนักที่พระพุทธเจ้าประทับนั้นนั่นแลก็ไม่ได้ แต่อาตมา ไปเป็นนิจได้ด้วยความดำริถึง ท่านพราหมณ์ ใจของ อาตมานี้แหละจดจ่ออยู่ทางทิศที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่หัวข้อว่า ของอาตมาผู้แก่แล้ว มีเรี่ยวแรงชุรพล มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้แก่แล้ว ความว่า ผู้ชรา คือ ผู้เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาล ผ่านวัยไปโดยลำดับ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ‘ผู้แก่แล้ว’

คำว่า มีเรี่ยวแรงทุรพล ความว่า มีกำลังถดถอย คือ มีกำลังน้อย มีเรี่ยวแรงน้อย รวมความว่า ‘ของอาตมาผู้แก่แล้ว มีเรี่ยวแรงทุรพล’

คำว่า กาย... จะไปในสำนักที่พระพุทธเจ้าประทับนั้นนั่นแล ก็ไม่ได้ ความว่า กายจะไปทางทิศที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่ไม่ได้ คือ ไปถึงไม่ได้ ดำเนินไปไม่ได้ เข้าไปใกล้ไม่ได้ รวมความว่า ‘กาย ... จะไปในสำนักที่ พระพุทธเจ้าประทับนั้นนั่นแลก็ไม่ได้’

คำว่า แต่อาตมาไปเป็นนิจได้ด้วยความดำริถึง ความว่า ไปถึงได้ ดำเนินไปได้ เข้าไปใกล้ได้ ด้วยการไปทางความดำริถึง คือ ด้วยการไป ทางความตรึกถึง ด้วยการไปทางญาณ ด้วยการไปทางปัญญา ด้วยการ ไปทางความรู้ รวมความว่า ‘แต่อาตมาไปเป็นนิจได้ด้วยความดำริถึง’

หัวข้อว่า ท่านพราหมณ์ ใจของอาตมานี้แหละจดจ่ออยู่ทางทิศที่ พระพุทธเจ้าประทับอยู่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ใจ ได้แก่ จิต ใจ มนัส หทัย ปัณฑระ มนะ มนายตนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุอันเกิดแต่วิญญาณ ขันธ์นั้น

คำว่า ท่านพราหมณ์ จดจ่ออยู่ทางทิศที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ความ ว่า ใจของอาตมาประกอบ คือ ประกอบทั่ว ประกอบดีแล้วด้วยทิศที่ พระพุทธเจ้าประทับอยู่นั้น รวมความว่า ‘ท่านพราหมณ์ ใจของอาตมา นี้แหละจดจ่ออยู่ทางทิศที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่’ เพราะเหตุนั้น พระ ปิงคิยเถระจึงกล่าวว่ากายของอาตมาผู้แก่แล้ว มีเรี่ยวแรงทุรพล จะไป ในสำนักที่พระพุทธเจ้าประทับนั้นนั่นแลก็ไม่ได้ แต่ อาตมาไปเป็นนิจได้ด้วยความดำริถึง ท่านพราหมณ์ ใจ ของอาตมานี้แหละจดจ่ออยู่ทางทิศที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่

[๑๑๖] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

อาตมานอนดิ้นรนอยู่ในเปือกตมคือกาม ล่องลอยไป จากเกาะสู่เกาะ จนภายหลังจึงได้พบพระสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ทรงหาอาสวะมิได้

หัวข้อว่า นอนดิ้นรนอยู่ในเปือกตมคือกาม มีอธิบายดังนี้

คำว่า นอนในเปือกตม ความว่า นอนอาศัยพลิกไปมาในเปือกตมคือ กาม ในหล่มคือกาม ในกิเลสคือกาม ในเบ็ดคือกาม ในความเร่าร้อน เพราะกาม ในความกังวลเพราะกาม รวมความว่า ‘นอนในเปือกตม’

คำว่า ดิ้นรนอยู่ ความว่า ดิ้นรน คือ กระเสือกกระสน ทุรนทุราย กระสับกระส่ายไปมาด้วยความดิ้นรนเพราะตัณหา ด้วยความดิ้นรนเพราะ ทิฏฐิ ด้วยความดิ้นรนเพราะกิเลส ด้วยความดิ้นรนเพราะความประกอบ ด้วยความดิ้นรนเพราะผลกรรม ด้วยความดิ้นรนเพราะทุจริต

ผู้กำหนัดก็ดิ้นรนด้วยราคะ ผู้ขัดเคืองก็ดิ้นรนด้วยโทสะ ผู้หลงก็ ดิ้นรนด้วยโมหะ ผู้ผูกพันก็ดิ้นรนด้วยมานะ ผู้ยึดติดก็ดิ้นรนด้วยทิฏฐิ ผู้ ฟุ้งซ่านก็ดิ้นรนด้วยอุทธัจจะ ผู้ลังเลสงสัยก็ดิ้นรนด้วยวิจิกิจฉา ผู้มีพลังก็ ดิ้นรนด้วยอนุสัย

ดิ้นรนเพราะลาภ เพราะเสื่อมลาภ เพราะยศ เพราะเสื่อมยศ เพราะสรรเสริญ เพราะนินทา เพราะสุข เพราะทุกข์

ดิ้นรนเพราะชาติ เพราะชรา เพราะพยาธิ เพราะมรณะ เพราะโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส

ดิ้นรนเพราะทุกข์คือความเกิดในนรก เพราะทุกข์คือความเกิดใน กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เพราะทุกข์คือความเกิดในปิตติวิสัย เพราะทุกข์คือ ความเกิดในมนุษย์ เพราะทุกข์มีความเกิดในครรภ์เป็นมูลเหตุ เพราะทุกข์ มีความตั้งอยู่ในครรภ์เป็นมูลเหตุ เพราะทุกข์มีความคลอดจากครรภ์เป็นมูล เหตุ เพราะทุกข์ที่ติดตามสัตว์ที่เกิดแล้ว เพราะทุกข์ที่เกี่ยวเนื่องแต่ผู้อื่น เพราะทุกข์ที่เกิดแต่ความขวนขวายของตน เพราะทุกข์ที่เกิดแต่ความ ขวนขวายของผู้อื่น เพราะทุกข์ที่เกิดแต่ทุกขเวทนา เพราะทุกข์ที่เกิดแต่ สังขาร เพราะทุกข์ที่เกิดแต่ความแปรปรวนดิ้นรนเพราะทุกข์ที่เกิดจากโรคทางจักษุประสาท โรคทางโสตประสาท โรคทางฆานประสาท โรคทางชิวหาประสาท โรคทางกายประสาท โรค ทางศีรษะ โรคทางหู โรคทางปาก โรคทางฟัน โรคไอ โรคหืด โรคไข้หวัด โรคไข้พิษ โรคไข้เชื่อมซึม โรคในท้อง โรคลมสลบ โรคบิด โรคจุกเสียด

โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู โรค หิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด โรคหูด โรคละลอก โรคบวม โรค อาเจียนโลหิต โรคดีเดือด โรคเบาหวาน โรคเริม โรคพุพอง โรคริดสีดวง

ดิ้นรนเพราะอาพาธที่มีดีเป็นสมุฏฐาน เพราะอาพาธที่มีเสมหะเป็น สมุฏฐาน เพราะอาพาธที่มีลมเป็นสมุฏฐาน เพราะไข้สันนิบาต เพราะ อาพาธที่เกิดแต่ฤดูเปลี่ยนแปร เพราะอาพาธที่เกิดขึ้นเพราะการบริหารไม่ สม่ำเสมอ เพราะอาพาธที่เกิดขึ้นแต่ความเพียรเกินกำลัง เพราะอาพาธที่ เกิดแต่วิบากของกรรมดิ้นรนเพราะความหนาว เพราะความร้อน เพราะความหิว เพราะ ความกระหาย เพราะปวดอุจจาระ เพราะปวดปัสสาวะ เพราะทุกข์เกิด แต่สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน

ดิ้นรนด้วยทุกข์เพราะมารดาตาย ด้วยทุกข์เพราะบิดาตาย ด้วยทุกข์ เพราะพี่ชายน้องชายตาย ด้วยทุกข์เพราะพี่สาวน้องสาวตาย ด้วยทุกข์ เพราะบุตรตาย ด้วยทุกข์เพราะธิดาตาย ด้วยทุกข์เพราะญาติพินาศ ด้วยทุกข์เพราะโภคทรัพย์พินาศ ด้วยทุกข์เพราะความพินาศที่เกิดจากโรค ด้วยทุกข์เพราะศีลวิบัติ ด้วยทุกข์เพราะทิฏฐิวิบัติรวมความว่า ‘นอนดิ้นรนอยู่ในเปือกตม’

คำว่า ล่องลอยจากเกาะสู่เกาะ ความว่า แล่นไปแล้ว คือ เลื่อนไปแล้ว จากศาสดาสู่ศาสดา จากบุคคลผู้บอกธรรมสู่บุคคลผู้บอกธรรม จากหมู่สู่หมู่ จากทิฏฐิสู่ทิฏฐิ จากปฏิปทาสู่ปฏิปทา จากมรรคสู่มรรค รวมความว่า ‘ล่องลอยจากเกาะสู่เกาะ’

หัวข้อว่า ภายหลังได้พบพระสัมพุทธเจ้า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภายหลัง เป็นบทสนธิ คำว่า ภายหลัง นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ได้พบ ความว่า ได้ประสบ คือ พบ เห็น แทงตลอดแล้ว

คำว่า พระสัมพุทธเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นใด ... คำว่า พระพุทธเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘ภายหลังได้พบพระสัม พุทธเจ้า’

คำว่า ผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง ล่วงพ้น เป็นไปล่วง ซึ่งกามโอฆะ ภวโอฆะ อวิชชาโอฆะได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มี จรณะทรงประพฤติแล้ว ... มิได้มีสงสารคือชาติ ชรา และมรณะ ไม่มี ภพใหม่ รวมความว่า ‘ผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว’คำว่า ทรงหาอาสวะมิได้ ความว่า อาสวะ ๔ คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ อาสวะเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงละ ได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภาย หลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาค พุทธเจ้าจึงชื่อว่าทรงหาอาสวะมิได้ รวมความว่า ‘ผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ทรงหาอาสวะมิได้’ เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่าอาตมานอนดิ้นรนอยู่ในเปือกตมคือกาม ล่องลอยไป จากเกาะสู่เกาะ จนภายหลังจึงได้พบพระสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ทรงหาอาสวะมิได้

[๑๑๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาปรากฏพระองค์แล้วตรัสว่า)

พระวักกลิก็ดี พระภัทราวุธก็ดี พระอาฬวิโคดมก็ดี เป็นผู้ปล่อยวางศรัทธาได้แล้ว ฉันใด แม้ท่านก็จงปล่อย วางศรัทธาฉันนั้นเหมือนฉัน ดูก่อนปิงคิยะ ท่านก็จักถึง ฝั่งแห่งธรรมเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุได้

คำว่า พระวักกลิก็ดี พระภัทราวุธก็ดี พระอาฬวิโคดมก็ดี เป็นผู้ ปล่อยวางศรัทธาได้แล้ว ฉันใด ความว่า พระวักกลิมีศรัทธาอันปล่อยวาง แล้ว เป็นผู้หนักในศรัทธา มีศรัทธานำหน้า น้อมใจไปในศรัทธา มี ศรัทธาเป็นใหญ่ ได้บรรลุอรหัตแล้ว ฉันใด พระภัทราวุธ ... พระอาฬวิ โคดมมีศรัทธาอันปล่อยวางแล้ว เป็นผู้หนักในศรัทธา มีศรัทธานำหน้า น้อม ใจไปในศรัทธา มีศรัทธาเป็นใหญ่ ได้บรรลุอรหัตแล้ว ฉันใด รวมความว่า ‘พระวักกลิก็ดี พระภัทราวุธก็ดี พระอาฬวิโคดมก็ดี เป็นผู้ปล่อยวาง ศรัทธาได้แล้ว ฉันใด’คำว่า แม้ท่านก็จงปล่อยวางศรัทธาฉันนั้นเหมือนกัน ความว่า ท่าน ก็จงปล่อย คือ จงปล่อยทั่ว ปล่อยพร้อม น้อมลง กำหนดซึ่งศรัทธาว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้น ทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘แม้ท่านก็จงปล่อยวางศรัทธา ฉันนั้นเหมือนกัน’

คำว่า ดูก่อนปิงคิยะ ท่านก็จักถึงฝั่งแห่งธรรมเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุได้ ความว่า กิเลสก็ดี ขันธ์ก็ดี อภิสังขารก็ดี ตรัสเรียกว่า ธรรมเป็นที่ตั้ง แห่งมัจจุ อมตนิพพานตรัสเรียกว่า ฝั่งแห่งธรรมเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุ ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็น ที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้(นิพพาน)

คำว่า ดู่ก่อนปิงคิยะ ท่านก็จักถึงฝั่งแห่งธรรมเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุได้ ความว่า ท่านก็จักถึง คือ จักลุถึง ถูกต้อง ทำให้แจ้งซึ่งฝั่งได้ รวมความว่า ‘ดูก่อนปิงคิยะ ท่านก็จักถึงฝั่งแห่งธรรมเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุได้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

พระวักกลิก็ดี พระภัทราวุธก็ดี พระอาฬวิโคดมก็ดี เป็นผู้ปล่อยวางศรัทธาได้แล้ว ฉันใด แม้ท่านก็จงปล่อย

วางศรัทธาฉันนั้นเหมือนกัน ดูก่อนปิงคิยะ ท่านก็จักถึง ฝั่งแห่งธรรมเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุได้

[๑๑๘] (ท่านพระปิงคิยะกราบทูลว่า)

ข้าพระองค์นี้ได้ฟังพระดำรัสของพระมุนีแล้วย่อม เลื่อมใสอย่างยิ่ง พระสัมพุทธเจ้าทรงมีกิเลสเครื่องมุงบัง อันเปิดแล้ว ไม่มีตะปูคือกิเลส มีปฏิภาณ

คำว่า ข้าพระองค์นี้ ... ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่ง ความว่า ข้าพระองค์ นี้ย่อมเลื่อมใส คือ เชื่อ น้อมใจเชื่อ กำหนดเป็นอย่างยิ่งว่า ‘สังขารทั้งปวง ไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมี ความดับไปเป็นธรรมดา’ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์นี้ ... ย่อมเลื่อมใส อย่างยิ่ง,หัวข้อว่า ได้ฟังพระดำรัสของพระมุนีแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ เรียกว่า โมนะ ได้แก่ ปัญญา ความ รู้ทั่ว ... พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงล่วงแล้วซึ่งธรรมเป็นเครื่องข้องและ ตัณหาเป็นดังข่าย จึงชื่อว่าพระมุนี

คำว่า ได้ฟังพระดำรัสของพระมุนีแล้ว ความว่า ได้ฟัง คือ สดับ ศึกษา ทรงจำ เข้าไปกำหนดแล้วซึ่งพระดำรัส คือ ทางแห่งถ้อยคำ เทศนา อนุสนธิของพระองค์ รวมความว่า ‘ได้ฟังพระดำรัสของพระมุนีแล้ว’

คำว่า พระสัมพุทธเข้าทรงมีกิเลสเครื่องมุงบังอันเปิดแล้ว มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า กิเลสเครื่องมุงบัง ได้แก่ เครื่องมุงบัง ๕ อย่าง คือ ตัณหา ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต อวิชชา

กิเลสเครื่องมุงบังเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงเปิดแล้ว คือ ทรงรื้อ ทรงถอน ทรงละ ทรงตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาค พุทธเจ้าจึงชื่อว่า ‘ทรงมีกิเลสเครื่องมุงบังอันเปิดแล้ว’คำว่า พระพุทธเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ... คำว่า พระ พุทธเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระสัมพุทธเจ้ามีกิลสเครื่อง มุงบังอันเปิดแล้ว’

หัวข้อว่า ไม่มีตะปูคือกิเลส มีปฏิภาณ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่มีตะปูคือกิเลส ความว่า ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง เป็นตะปู ตะปูคือกิเลสเหล่านั้น อันพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจ ตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าจึงชื่อว่าไม่มีตะปูคือกิเลสคำว่า มีปฏิภาณ ได้แก่ บุคคลผู้มีปฏิภาณ ๓ ประเภท คือ

(๑) บุคคลมีปฏิภาณเพราะปริยัติ

(๒) บุคคลมีปฏิภาณเพราะปริปุจฉา

(๓) บุคคลมีปฏิภาณเพราะอธิคม

บุคคลมีปฏิภาณเพราะปริยัติเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในพระ ศาสนานี้ได้เล่าเรียนพระพุทธพจน์ คือ สุตตะ เคยยะ ไวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ ญาณของบุคคลนั้นย่อม แจ่มแจ้งเพราะอาศัยปริยัติ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้มีปฏิภาณเพราะปริยัติบุคคลมีปฏิภาณเพราะปริปุจฉาเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในพระ ศาสนานี้เป็นผู้ไต่ถามในประโยชน์ของตน ในประโยชน์ที่ควรรู้ ในลักษณะ

ในเหตุ ในฐานะและอฐานะ ญาณของบุคคลนั้นย่อมแจ่มแจ้งเพราะอาศัย การไต่ถามนั้น บุคคลนี้ชื่อว่าผู้มีปฏิภาณเพราะปริปุจฉา

บุคคลมีปฏิภาณเพราะอธิคมเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในพระ ศาสนานี้เป็นผู้ได้บรรลุธรรมทั้งหลาย คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ สามัญญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ บุคคลนั้นรู้อรรถ รู้ธรรม รู้นิรุตติ เมื่อรู้อรรถ อรรถก็แจ่มแจ้ง เมื่อรู้ธรรม ธรรมก็แจ่มแจ้ง เมื่อรู้นิรุตติ นิรุตติก็แจ่มแจ้ง ญาณในอรรถธรรมและนิรุตติทั้ง ๓ นี้ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาพระผู้มีพระภาคเจ้าไปถึง ไปถึงพร้อม มาถึง มาถึงพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ทรงประกอบด้วยปฏิสัมภิทานี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระ ภาคพุทธเจ้าจึงชื่อว่า มีปฏิภาณ บุคคลใดไม่มีปริยัติ ไม่มีปริปุจฉา ไม่มี อธิคม ปฏิภาณของบุคคลนั้นจักแจ่มแจ้งได้อย่างไร เพราะฉะนั้น พระสัมพุทธเจ้าจึงชื่อว่า ไม่มีตะปูคือกิเลส มีปฏิภาณ’ เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่าข้าพระองค์นี้ได้ฟังพระดำรัสของพระมุนีแล้ว ย่อม เลื่อมใสอย่างยิ่ง พระสัมพุทธเจ้าทรงมีกิเลสเครื่องมุงบัง อันเปิดแล้ว ไม่มีตะปูคือกิเลส มีปฏิภาณ

[๑๑๙] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้จักอธิเทพ ทรงรู้แจ้ง ซึ่งธรรมที่ทำพระองค์และผู้อื่นให้เป็นอธิเทพทุกอย่าง ทรง เป็นพระศาสดาผู้ทรงทำปัญหาของเหล่าผู้รู้ที่มีความสงสัย ให้สิ้นสุดได้

หัวข้อว่า ทรงรู้จักอธิเทพ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เทพ ได้แก่ เทพ ๓ คือ

(๑) สมมติเทพ (๒) อุปปัตติเทพ

(๓) วิสุทธิเทพ

สมมติเทพเป็นไฉน คือ พระราชาก็ดี พระราชกุมารก็ดี พระเทวีก็ดี นี้เรียกว่า สมมติเทพ

อุปปัตติเทพเป็นไฉน คือ เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาก็ดี เทวดาชั้น ดาวดึงส์ก็ดี ... เทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมก็ดี เทวดาสูงขึ้นไปกว่านั้นก็ดี นี้เรียกว่าอุปปัตติเทพ

วิสุทธิเทพเป็นไฉน คือ สาวกของพระตถาคตพระอรหันตขีณาสพ และพระปัจเจกพุทธเจ้า นี้เรียกว่าวิสุทธิเทพ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้จัก คือ ทรงทราบ ทรงเทียบเคียง ทรง พิจารณา ทรงให้แจ่มแจ้ง ทรงทำให้ปรากฎแล้วซึ่งสมมติเทพว่าเป็น อธิเทพ ซึ่งอุปปัตติเทพว่าเป็นอธิเทพ ซึ่งวิสุทธิเทพว่าเป็นอธิเทพ รวม ความว่า ‘ทรงรู้จักอธิเทพ’

คำว่า ทรงรู้แจ้งซึ่งธรรมที่ทำพระองค์และผู้อื่นให้เป็นอธิเทพทุกอย่าง ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้แจ้ง คือ ทรงรู้ทั่วถึง ได้ทรงถูกต้อง ทรงแทงตลอดแล้วซึ่งธรรมทั้งหลายอันทำพระองค์และผู้อื่นให้เป็นอธิเทพ

ธรรมอันทำพระองค์ให้เป็นอธิเทพเป็นไฉน คือ การปฏิบัติชอบ การ ปฏิบัติสมควร การปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก การปฏิบัติเป็นไปเพื่อประโยชน์อัน สมควร การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม การทำให้บริบูรณ์ในศีล ความเป็น ผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ การประกอบ เนือง ๆ ในความเป็นผู้ตื่น สติสัมปชัญญะ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔

อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕โพชณงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ เหล่านี้เรียกว่า ธรรมอันทำพระองค์ให้เป็นอธิเทพ

ธรรมอันทำผู้อื่นให้เป็นอธิเทพเป็นไฉน คือ การปฏิบัติชอบ ... อริย มรรคมีองค์ ๘ เหล่านี้เรียกว่าธรรมอันทำผู้อื่นให้เป็นอธิเทพ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้แจ้ง คือ ทรงรู้ทั่ว ได้ทรงถูกต้อง ทรงแทง ตลอดแล้วซึ่งธรรมทั้งหลายอันทำพระองค์และผู้อื่นให้เป็นอธิเทพด้วย ประการอย่างนี้ รวมความว่า ทรงรู้แจ้งซึ่งธรรมที่ทำพระองค์และผู้อื่นให้ เป็นอธิเทพทุกอย่าง’

คำว่า ทรงเป็นพระศาสดาผู้ทรงทำปัญหาให้สิ้นสุดได้ ความว่า พระ ผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำให้สิ้นสุด คือ ทรงทำให้สุดรอบ ทรงทำความกำหนด ทรงทำความจบแห่งปัญหาของพวกพราหมณ์ผู้แสวงหาธรรมเครื่องถึงฝั่ง ... ปัญหาของพวกพราหมณบริษัท ... ปัญหาของปิงคิยพราหมณ์ ... ปัญหาของ ท้าวสักกะ ... ปัญหาของอมนุษย์ ... ปัญหาของภิกษุ ... ปัญหาของภิกษุณี ... ปัญหาของอุบาสก ... ปัญหาของอุบาสิกา ... ปัญหาของพระราชา ... ปัญหาของกษัตริย์ ... ปัญหาของพราหมณ์ ... ปัญหาของแพศย์ ... ปัญหา ของศูทร ... ปัญหาของพรหม รวมความว่า ‘ผู้ทรงทำปัญหาให้สิ้นสุดได้’คำว่า

พระศาสดา ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้นำพวก เปรียบเหมือนผู้นำพวกย่อมพาพวกให้ข้ามกันดาร คือ ให้ข้ามออก ให้ผ่าน พ้น ให้ข้ามพ้นกันดารคือโจร กันดารคือสัตว์ร้าย กันดารคือทุพภิกขภัย กันดารคือที่ไม่มีนํ้า ให้ถึงภูมิสถานอันปลอดภัยได้ ฉันใด พระผู้มีพระ ภาคเจ้าก็ทรงเป็นผู้นำพวกนำสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามกันดาร คือ ให้ข้ามออก ให้ผ่าน ให้ข้ามพ้นกันดารคือชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส กันดารคือราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส และทุจริต และที่รกชัฏคือราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต

ให้ถึงอมตนิพพานอันเป็นภูมิสถานปลอดภัยได้ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่า ทรงเป็นผู้นำพวก อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้นำ ทรงนำไปโดยวิเศษ ทรง นำเนือง ๆ ให้รู้จักประโยชน์ ให้เพ่งพิจารณา ให้เห็นประโยชน์ ทรงทำให้ เลื่อมใสได้ ให้แล่นไปด้วยปสาทะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึง ชื่อว่า ทรงเป็นผู้นำพวก อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรงให้มรรคที่ยังไม่เกิดพร้อมให้เกิดพร้อม ผู้ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบมรรค ทรงฉลาดในมรรค ก็แหละสาวกทั้งหลาย ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นที่ดำเนินไปตามทางอยู่ในบัดนี้ จะเป็น ผู้ประกอบด้วยศีลาทิคุณในภายหลัง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึง ชื่อว่า ทรงเป็นผู้นำพวก อย่างนี้บ้าง

รวมความว่า ‘ทรงเป็นพระศาสดา ผู้ทรงทำปัญหาให้สิ้นสุดได้’

คำว่า ของเหล่าผู้รู้ที่มีความสงสัย ความว่า บุคคลทั้งหลายผู้มี ความสงสัยมาแล้ว ก็เป็นผู้หายความสงสัยกลับไป ผู้มีความยุ่งใจมาแล้ว ก็เป็นผู้หายความยุ่งใจกลับไป ผู้สองจิตสองใจมาแล้ว ก็เป็นผู้หายสองจิต สองใจกลับไป ผู้มีความเคลือบแคลงมาแล้ว ก็เป็นผู้หายความเคลือบ แคลงกลับไป ผู้มีราคะมาแล้ว ก็เป็นผู้ปราศจากราคะกลับไป ผู้มีโทสะมา แล้ว ก็เป็นผู้ปราศจากโทสะกลับไป ผู้มีโมหะมาแล้ว ก็เป็นผู้ปราศจาก โมหะกลับไป ผู้มีกิเลสมาแล้ว ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสกลับไป รวมความว่า ‘ของเหล่าผู้รู้ที่มีความสงสัย’ เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยะเถระจึงกล่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้จักอธิเทพ ทรงรู้แจ้งซึ่ง ธรรมที่ทำพระองค์และผู้อื่นให้เป็นอธิเทพทุกอย่าง ทรง เป็นพระศาสดาผู้ทรงทำปัญหาของเหล่าผู้รู้ที่มีความ สงสัยให้สิ้นสุดได้

[๑๒๐] (พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

พระนิพพานซึ่งเป็นธร… [ข้อความต้นทางขาด]

คำว่า อันอะไร ๆ… [ข้อความต้นทางขาด]

คำว่า อันอะไร ๆ นำไปไ… [ข้อความต้นทางขาด]

คำว่า ไม่กำเริบ ความว่า… [ข้อความต้นทางขาด]

ความเกิดขึ้นแห่งนิพพานใดย่อมปรากฏ ค… [ข้อความต้นทางขาด]

หัวข้อว่า ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ มีคำอธิบายดังนี้

คำว่า ใด ได้แก่ นิพพาน

คำว่า ไม่มีอุปมา… [ข้อความต้นทางขาด]

คำว่า ในที่ไหน… [ข้อความต้นทางขาด]

หัวข้อว่า จัก… [ข้อความต้นทางขาด]

คำว่า จักบรรลุถึงได้โ… [ข้อความต้นทางขาด]

คำว่า ความสงสัยในพระนิพพาน… [ข้อความต้นทางขาด]

หัวข้อว่า ขอพระองค์โป… [ข้อความต้นทางขาด]

คำว่า ขอพระองค์โปร… [ข้อความต้นทางขาด]

คำว่า เป็นผู้น้อมจิตไปแล้ว ความว่า เป็นผู้เอนไปในพระนิพพาน โอนไปในพระนิพพาน โน้มไปในพระนิพพาน น้อมไปในพระนิพพาน รวม ความว่า ‘ขอพระองค์โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้น้อมจิตไปแล้ว อย่างนี้’ เพราะเหตุนั้น พระปิงคิยเถระจึงกล่าวว่าพระนิพพานซึ่งเป็นธรรมชาติอันอะไร ๆ นำไปไม่ได้ ไม่กำเริบ ไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ ข้าพระองค์จักบรรลุถึง ได้โดยแท้ ความสงสัยในพระนิพพานนั้นมิได้มีแก่ข้า พระองค์ ขอพระองค์โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้ น้อมจิตไปแล้วอย่างนี้

จบ ปารายนานุคีติคาถานิทเทสที่ ๑๘

จบ ปารายนวรรค

๑๙. ขัคควิสาณสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยการเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด

ปฐมวรรค

{๖๖๓} [๑๒๑] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บุคคลผู้ปล่อยวางอาชญาในสัตว์ทั้งปวงได้แล้ว ไม่ เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นแม้แต่ผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ ยังไม่ ต้องการบุตร จักต้องการสหายแต่ที่ไหน พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า วางอาชญาในสัตว์ทั้งปวง มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทั้งปวง ความว่า ทั้งปวงโดยกำหนดทั้งปวง ทั้งปวงโดยประการ ทั้งปวง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือ คำว่า ทั้งปวง นี้เป็นคำกล่าวรวมไว้ทั้งหมด

คำว่า ในสัตว์ ความว่า สัตว์ทั้งหลายทั้งผู้สะดุ้ง ทั้งผู้มั่นคง เรียก ว่าสัตว์ สัตว์เหล่าใดยังละตัณหาไม่ได้ และสัตว์เหล่าใดยังละความกลัว และความขลาดไม่ได้ สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้สะดุ้ง เหตุไรจึงเรียกว่าผู้สะดุ้ง สัตว์เหล่านั้นย่อมสะดุ้ง หวาดเสียว ครั่นคร้าม ถึงความสยดสยอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ผู้สะดุ้งสัตว์เหล่าใดละตัณหาได้แล้ว และละความกลัวและความขลาดได้แล้ว สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้มั่นคง เหตุไรจึงเรียกว่าผู้มั่นคง สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่ สะดุ้ง ไม่หวาดเสียว ไม่ครั่นคร้าม ไม่ถึงความสยดสยอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ผู้มั่นคง