ขัคควิสาณสุตตนิทเทส เล่ม ๓๐

๑๙. ขัคควิสาณสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยการเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด

ปฐมวรรค

{๖๖๓} [๑๒๑] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บุคคลผู้ปล่อยวางอาชญาในสัตว์ทั้งปวงได้แล้ว ไม่ เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นแม้แต่ผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ ยังไม่ ต้องการบุตร จักต้องการสหายแต่ที่ไหน พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า วางอาชญาในสัตว์ทั้งปวง มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทั้งปวง ความว่า ทั้งปวงโดยกำหนดทั้งปวง ทั้งปวงโดยประการ ทั้งปวง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือ คำว่า ทั้งปวง นี้เป็นคำกล่าวรวมไว้ทั้งหมด

คำว่า ในสัตว์ ความว่า สัตว์ทั้งหลายทั้งผู้สะดุ้ง ทั้งผู้มั่นคง เรียก ว่าสัตว์ สัตว์เหล่าใดยังละตัณหาไม่ได้ และสัตว์เหล่าใดยังละความกลัว และความขลาดไม่ได้ สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้สะดุ้ง เหตุไรจึงเรียกว่าผู้สะดุ้ง สัตว์เหล่านั้นย่อมสะดุ้ง หวาดเสียว ครั่นคร้าม ถึงความสยดสยอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ผู้สะดุ้งสัตว์เหล่าใดละตัณหาได้แล้ว และละความกลัวและความขลาดได้แล้ว สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้มั่นคง เหตุไรจึงเรียกว่าผู้มั่นคง สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่ สะดุ้ง ไม่หวาดเสียว ไม่ครั่นคร้าม ไม่ถึงความสยดสยอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ผู้มั่นคง

คำว่า อาชญา ได้แก่ (๑) โทษทางกาย (๒) โทษทางวาจา (๓) โทษ

ทางใจ

กายทุจริต ๓ อย่าง ชื่อว่าโทษทางกาย

วจีทุจริต ๔ อย่าง ชื่อว่าโทษทางวาจา

มโนทุจริต ๓ อย่าง ชื่อว่าโทษทางใจ

คำว่า วางอาชญาในสัตว์ทั้งปวง ความว่า วาง คือ ละ ปลง ทิ้ง ระงับอาชญาในสัตว์ทั้งปวง รวมความว่า ‘วางอาชญาในสัตว์ทั้งปวง’

{๖๖๕} คำว่า ไม่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นแม้แต่ผูใดผู้หนึ่ง ความว่า ไม่เบียดเบียน สัตว์แม้แต่ผู้เดียว ด้วยฝ่ามือ ด้วยก้อนดิน ท่อนไม้ ศัสตรา ด้วยสิ่งที่ ทำให้เป็นแผล หรือด้วยเชือก ไม่เบียดเบียนสัตว์แม้ทั้งปวง ด้วยฝ่ามือ ... หรือด้วยเชือก รวมความว่า ‘ไม่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นแม้แต่ผู้ใดผู้หนึ่ง’หัวข้อว่า ยังไม่ต้องการบุตร จักต้องการสหายแต่ที่ไหน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่ เป็นคำปฏิเสธ

คำว่า บุตร ได้แก่ บุตร ๔ ประเภท คือ

(๑) บุตรที่เกิดแต่ตน (๒) บุตรที่เกิดในเขต

(๓) บุตรที่เขาให้ (๔) บุตรที่อยู่ในสำนัก

คำว่า สหาย ความว่า บุคคลที่เรียกว่า สหาย คือ บุคคลที่มีการ ไปด้วยกันสบาย มีการมาด้วยกันสบาย มีการไปและการมาด้วยกันสบาย มีการยืนด้วยสบาย มีการนั่งด้วยสบาย มีการนอนด้วยสบาย มีการพูดทัก กันสบาย มีการเจรจากันสบาย มีการปราศรัยกันสบายคำว่า ยังไม่ต้องการบุตร จักต้องการสหายแต่ที่ไหน ความว่า ไม่ ต้องการ คือ ไม่ยินดี ไม่รักใคร่ ไม่ชอบใจบุตร จักต้องการ คือ ยินดี รักใคร่ ชอบใจ คนที่มีไมตรีกัน เพื่อนที่เคยเห็นกันมา เพื่อนที่เคยคบกันมา หรือ

สหายแต่ที่ไหน รวมความว่า ‘ยังไม่ต้องการบุตร จักต้องการสหายแต่ที่ไหน’

หัวข้อว่า พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น มีอธิบายดังนี้

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่าผู้เดียวโดยส่วนแห่งบรรพชา ชื่อว่าผู้ เดียวเพราะอรรถว่าไม่มีเพื่อน ชื่อว่าผู้เดียวเพราะอรรถว่าละตัณหา ชื่อว่า ผู้เดียวเพราะปราศจากราคะโดยสิ้นเชิง ชื่อว่าผู้เดียวเพราะปราศจากโทสะ โดยสิ้นเชิง ชื่อว่าผู้เดียวเพราะปราศจากโมหะโดยสิ้นเชิง ชื่อว่าผู้เดียว เพราะไม่มีกิเลสโดยสิ้นเชิง ชื่อว่าผู้เดียวเพราะบรรลุเอกายนมรรค (ทาง สายเอก) แล้ว ชื่อว่าผู้เดียวเพราะตรัสรู้อนุตตรปัจเจกสัมโพธิญาณผู้เดียว

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่าผู้เดียวโดยส่วนแห่งบรรพชาอย่างไร คือ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าตัดกังวลในการอยู่ครองเรือนทั้งปวง ทรงตัดความ กังวลในบุตรและภรรยา ทรงตัดกังวลในญาติ ตัดกังวลในการสะสม ปลงผม และหนวดแล้ว ครองผ้ากาสายะ ออกบวชเป็นบรรพชิต เข้าถึงความเป็น ผู้ไม่มีกังวล เป็นผู้เดียวเที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป เพราะฉะนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่า ผู้เดียวโดยส่วนแห่งบรรพชาอย่างนี้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่าผู้เดียวเพราะอรรถว่าไม่มีเพื่อนอย่างไร คือ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นบวชแล้วอย่างนี้ อยู่อาศัยเสนาสนะอันสงัด เป็น ป่าละเมาะและป่าทึบ มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงอื้ออึง ปราศจากชนผู้ สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำกรรมลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น เดิน ผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั่งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าบ้านเพื่อรับบิณฑบาตผู้ดียว เดินไปผู้เดียว กลับผู้เดียว นั่งอยู่ในที่ลับผู้เดียว อธิษฐานจงกรมผู้เดียว เป็น ผู้เดียวเที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพ ดำเนินไป เพราะฉะนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่าผู้เดียว เพราะ อรรถว่าไม่มีเพื่อนอย่างนี้

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่าผู้เดียวเพราะอรรถว่าละตัณหาอย่างไร คือ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเป็นผู้เดียว มิได้มีเพื่อนอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน เริ่มตั้งความเพียรใหญ่ กำจัด มารกับทั้งเสนาผู้ไม่ปล่อยสัตว์ให้พ้นอำนาจ ซึ่งเป็นเผ่าพันธุ์ของผู้ประมาท ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีตัณหาเพียงดังข่าย แล่นไป ซ่าน ไปในอารมณ์ต่าง ๆคนที่มีตัณหาเป็นเพื่อนย่อมเวียนว่ายไปตลอดกาล ยาวนาน ไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏอันมีความเป็นอย่างนี้ (เป็นมนุษย์) และความเป็นอย่างอื่น (เป็นเทวดาเป็นต้น) ไปได้

ภิกษุรู้โทษนี้ และรู้ตัณหาว่าเป็นที่เกิดแห่งทุกข์แล้ว พึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่ยึดมั่นถึอมั่น มีสติเที่ยวไป

เพราะฉะนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่าผู้เดียวเพราะอรรถ ว่าละตัณหาอย่างนี้

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่าผู้เดียวเพราะปราศจากราคะโดยสิ้นเชิง อย่างไร คือ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่าผู้เดียวเพราะปราศจากราคะโดย สิ้นเชิงเหตุทรงละราคะได้แล้ว

ชื่อว่าผู้เดียว เพราะปราศจากโทสะโดยสิ้นเชิง เหตุละโทสะได้แล้ว

ชื่อว่าผู้เดียว เพราะปราศจากโมหะโดยสิ้นเชิง เหตุละโมหะได้แล้ว

ชื่อว่าผู้เดียว เพราะไม่มีกิเลสโดยสิ้นเชิง เหตุละกิเลสทั้งหลายได้แล้ว

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่าผู้เดียวเพราะบรรลุเอกายนมรรคแล้ว อย่างไร คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕

โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ตรัสเรียกว่า เอกายนมรรค (ทางที่ไปอันเอก ทางสายเอก)

(สมจริงดังประพันธ์คาถาว่า)

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเห็นความสิ้นชาติและที่สุด แห่งชาติ ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล ทรง ทราบชัดทางเป็นที่ไปอันเอก ในกาลก่อน ชนทั้งหลาย ข้ามโอฆะได้แล้วด้วยทางนี้ ในอนาคต ก็จักข้ามด้วย ทางนี้ และในบัดนี้ก็ข้ามอยู่ด้วยทางนี้

เพราะฉะนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่าผู้เดียวเพราะบรรลุ เอกายนมรรคแล้วอย่างนี้

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่าผู้เดียวเพราะตรัสรู้อนุตตรปัจเจกสัมโพธิ ญาณผู้เดียวอย่างไร คือ ญาณในมรรค ๔ ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ... ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ปัญญาเป็นเครื่อง เห็นแจ้ง สัมมาทิฎฐิ ตรัสเรียกว่า โพธิญาณ (ปัญญาเครื่องตรัสรู้)

ด้วยปัจเจกโพธิญาณนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ว่า ‘สังขารทั้ง ปวงไม่เที่ยง,, ตรัสรู้ว่า ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา”

ตรัสรู้ว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็น ปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เพราะนาม รูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชราและมรณะ”

ตรัสรู้ว่า “เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณ จึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะ อุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา และมรณะจึงดับ”,ตรัสรู้ว่า “นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา”

ตรัสรู้ว่า “เหล่านี้อาสวะ นี้เหตุให้เกิดอาสวะ นี้ความดับอาสวะ นี้ ปฏิปทาให้ถึงความดับอาสวะ”

ตรัสรู้ว่า “ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ธรรมเหล่านี้ควรละ ธรรมเหล่านี้ ควรทำให้แจ้ง ธรรมเหล่านี้ควรให้เจริญ”

ตรัสรู้เหตุเกิด ความดับ โทษ และอุบายเป็นเครื่องสลัดออกแห่ง ผัสสายตนะ ๖ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ตรัสรู้เหตุเกิด ความดับ โทษ และ อุบายเป็นเครื่องสลัดแห่งมหาภูตรูป ๔

ตรัสรู้ว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวล ล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา,

อีกอย่างหนึ่ง ตรัสรู้ ตรัสรู้ตาม ตรัสรู้เฉพาะ ตรัสรู้ชอบ บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจ้ง ซึ่งธรรมที่ควรตรัสรู้ ควรตรัสรู้ตาม ควรตรัสรู้เฉพาะ ควรตรัสรู้ชอบ ควรบรรลุ ควรถูกต้อง ควรทำให้แจ้งทั้งหมดนั้น ด้วยปัจเจกโพธิญาณนั้น เพราะฉะนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่า ผู้เดียวเพราะตรัสรู้อนุตตรปัจเจกสัมโพธิญาณผู้เดียวอย่างนี้รวมความว่า ‘ผู้เดียว’

คำว่า พึงเที่ยวไป ได้แก่ การเที่ยวไป ๘ อย่าง คือ

(๑) อิริยาปถจริยา (๒) อายตนจริยา

(๓) สติจริยา (๔) สมาธิจริยา

(๕) ญาณจริยา (๖) มัคคจริยา

(๗) ปัตติจริยา (๘) โลกัตถจริยา

การเที่ยวไปในอิริยาบถ ๔ ชื่อว่า อิริยาปถจริยา

การเที่ยวไปในอายตนะภายในภายนอก ๖ ชื่อว่า อายตนจริยา

การเที่ยวไปในสติปัฏฐาน ๔ ชื่อว่า สติจริยา

การเที่ยวไปในฌาน ๔ ชื่อว่า สมาธิจริยา

การเที่ยวไปในอริยสัจ ๔ ชื่อว่า ญาณจริยา

การเที่ยวไปในมรรค ๔ ชื่อว่า มัคคจริยา

การเที่ยวไปในสามัญญผล ๔ ชื่อว่า ปัตติจริยา

ความประพฤติเป็นประโยชน์แก่โลก ในพระตถาคตอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้า ความประพฤติเป็นประโยชน์แก่โลกในพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า ทั้งหลายเฉพาะบางส่วน ความประพฤติเป็นประโยชน์แก่โลกในพระสาวก ทั้งหลายเฉพาะบางส่วน ชื่อว่า โลกัตถจริยาความประพฤติของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยการตั้งตนไว้ชอบ ชื่อว่า อิริยาปถจริยา

ความประพฤติของบุคคลผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ชื่อว่า อายตนจริยา

ความประพฤติของบุคคลผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท ชื่อว่า สติจริยา ความประพฤติของบุคคลผู้ขวนขวายในอธิจิต ชื่อว่า สมาธิจริยาความประพฤติของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญาเครื่องตรัสรู้ ชื่อว่า ญาณจริยา

ความประพฤติของบุคคลผู้ปฏิบัติชอบ ชื่อว่า มัคคจริยา

ความประพฤติของบุคคลผู้ได้บรรลุผลแล้ว ชื่อว่า ปัตติจริยา

ความประพฤติของพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ความ ประพฤติของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าเฉพาะบางส่วน ความประพฤติของ พระสาวกทั้งหลายเฉพาะบางส่วน ชื่อว่า โลกัตถจริยา จริยา ๘ ประการนี้มีจริยาอื่นอีก ๘ ประการ คือ

(๑) ผู้น้อมใจเชื่อย่อมประพฤติด้วยศรัทธา

(๒) ผู้ประคองใจย่อมประพฤติด้วยความเพียร

(๓) ผู้เข้าไปตั้งใจไว้ย่อมประพฤติด้วยสติ

(๔) ผู้ไม่ทำความฟุ้งซ่านย่อมประพฤติด้วยสมาธิ

(๕) ผู้รู้ทั่วย่อมประพฤติด้วยปัญญา

(๖) ผู้รู้แจ้งย่อมประพฤติด้วยวิญญาณ

(๗) ผู้มนสิการว่า “กุศลธรรมทั้งหลายย่อมดำเนินไปทั่วแก่ บุคคลผู้ปฏิบัติอย่างนี้” ย่อมประพฤติด้วยอายตนจริยา(๘) ผู้มนสิการว่า “ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ย่อมบรรลุคุณวิเศษ” ย่อมประพฤติด้วยวิเสสจริยาจริยา ๘ ประการนี้

มีจริยาอื่นอีก ๘ ประการ คือ

(๑) การประพฤติสัมมาทิฏฐิ ชื่อว่าทัสสนจริยา

(๒) การประพฤติสัมมาสังกัปปะ ชื่อว่าอภิโรปนจริยา

(๓) การประพฤติสัมมาวาจา ชื่อว่าปริคคหจริยา

(๔) การประพฤติสัมมากัมมันตะ ชื่อว่าสมุฏฐานจริยา

(๕) การประพฤติสัมมาอาชีวะ ชื่อว่าโวทานจริยา

(๖) การประพฤติสัมมาวายามะ ชื่อว่าปัคคหจริยา

(๗) การประพฤติสัมมาสติ ชื่อว่าอุปัฏฐานจริยา

(๘) การประพฤติสัมมาสมาธิ ชื่อว่าอวิกเขปจริยา

จริยา ๘ ประการนี้

คำว่า เหมือนนอแรด ความว่า ธรรมดาว่าแรดย่อมมีนอเดียว มิได้มีนอที่สอง ฉันใด พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นย่อมเป็นเหมือนนอแรด เช่นกับนอแรด เปรียบด้วยนอแรด ฉันนั้นเหมือนกัน

รสเค็มจัดกล่าวกันว่าเหมือนเกลือ รสขมจัดกล่าวกันว่าเหมือนของขม รสหวานจัดกล่าวกันว่าเหมือนนํ้าผึ้ง ของร้อนจัดกล่าวกันว่าเหมือนไฟ ของ เย็นจัดกล่าวกันว่าเหมือนหิมะ ห้วงนํ้าใหญ่กล่าวกันว่าเหมือนสมุทร พระ สาวกผู้บรรลุมหาอภิญญาและพลธรรมกล่าวกันว่าเหมือนพระศาสดา ฉันใด พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นก็ฉันนั้น ย่อมเป็นเหมือนนอแรด เช่นกับนอแรด เปรียบด้วยนอแรด เป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อน มีเครื่องผูกอันเปลื้องแล้ว ย่อม เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป ในโลกโดยชอบ รวมความว่า ‘พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบุคคลผู้ปล่อยวางอาชญาในสัตว์ทั้งปวงได้แล้ว ไม่ เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นแม้แต่ผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ ยังไม่ ต้องการบุตร จักต้องการสหายแต่ที่ไหน พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๖๖๘} [๑๒๒] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

ความรักทั้งหลายย่อมมีแก่บุคคลผู้มีความเกี่ยวข้อง ทุกข์นี้ซึ่งเป็นไปตามความรักจึงเกิดขึ้น บุคคลเมื่อเห็น โทษอันเกิดแต่ความรักพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนั้น

{๖๖๙} คำว่า ความรักทั้งหลายย่อมมีแกบุคคลผู้มีความเกี่ยวข้อง มีอธิบาย ดังนี้ คำว่า ความเกี่ยวข้อง ได้แก่ ความเกี่ยวข้อง ๒ อย่าง คือ (๑) ความ เกี่ยวข้องเพราะได้เห็น (๒) ความเกี่ยวข้องเพราะได้ยิน

ความเกี่ยวข้องเพราะได้เห็นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เห็น สตรีหรือกุมารที่มีรูปสวย น่าดู น่าชม ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณ งามอย่างยิ่ง ครั้นพบเห็นแล้วก็ถือนิมิตเฉพาะส่วน ๆ ว่า ผมงาม หน้างาม นัยน์ตางาม หูงาม จมูกงาม ริมฝีปากงาม ฟันงาม ปากงาม คองาม ถันงาม อกงาม ท้องงาม เอวงาม ขางาม แข้งงาม มืองาม เท้างาม นิ้วงาม หรือว่า เล็บงาม ครั้นพบเห็นแล้วย่อมพอใจ รำพันถึง ปรารถนา ติดใจ ผูกพัน ด้วยอำนาจความรัก นี้ชื่อว่าความเกี่ยวข้องเพราะได้เห็นความเกี่ยวข้องเพราะได้ยินเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ได้ ยินว่า “ในหมู่บ้านหรือในนิคมโน้น มีสตรีหรือกุมารีรูปสวย น่าดู น่าชม ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามอย่างยิ่ง” ครั้นได้ยินได้ฟังแล้วย่อม ชอบใจ รำพันถึง ปรารถนา ติดใจ ผูกพันด้วยอำนาจความรัก นี้ชื่อว่า ความเกี่ยวข้องเพราะได้ฟัง

คำว่า ความรักทั้งหลาย ได้แก่ ความรัก ๒ อย่าง คือ (๑) ความ รักด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความรักด้วยอำนาจทิฏฐิ

ความรักด้วยอำนาจตัณหาเป็นไฉน คือ สิ่งที่ทำให้เป็นเขต ทำให้ เป็นแดน ทำให้เป็นส่วน ทำให้มีส่วนสุดรอบ การกำหนดถือเอา ความ ยึดถือว่าของเราโดยส่วนแห่งตัณหาเท่าใด คือ บุคคลถือเอาว่า ‘สิ่งนี้ของเรา นั่นของเรา สิ่งเท่านั้นของเรา ของของเราโดยส่วนเท่านี้ รูปของเรา เสียง ของเรา กลิ่นของเรา รสของเรา โผฏฐัพพะของเรา เครื่องลาดของเรา เครื่องนุ่งห่มของเรา ทาสีของเรา ทาสของเรา แพะของเรา แกะของเรา ไก่ของเรา สุกรของเรา ช้างของเรา โคของเรา ม้าของเรา ลาของเรา

ไร่นาของเรา สวนของเรา เงินของเรา ทองของเรา บ้านของเรา นิคม ของเรา ราชธานีของเรา แว่นแคว้นของเรา ชนบทของเรา ฉางข้าวของ เรา คลังของเรา’ ย่อมยึดถือแผ่นดินใหญ่แม้ทั้งสิ้นว่าของเราด้วยอำนาจ ตัณหา ตัณหาวิปริต ๑๐๘ นี้ชื่อว่าความรักด้วยอำนาจตัณหา

ความรักด้วยอำนาจทิฏฐิเป็นไฉน คือ สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ อันตคาหิกาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ทิฎฐิ ความไปคือทิฏฐิ รกชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฎฐิ เสี้ยนหนามคือทิฏฐิ ความดิ้นรนคือทิฏฐิ เครื่องประกอบคือทิฏฐิ ความถือ ความถือมั่น ความยึดมั่น ความยึดถือ ทางผิด คลองผิด ความเป็นผิด ลัทธิเดียรถีย์ ความถือโดยแสวงหาผิด ความถือวิปริต ความถือวิปลาส ความถือผิด ความถือแน่นอนว่าจริงใน สิ่งที่ไม่จริงเห็นปานนี้ ตลอดถึงทิฏฐิ ๖๒ นี้ชื่อว่าความรักด้วยอำนาจทิฏฐิคำว่า ความรักทั้งหลายย่อมมีแก่บุคคลผู้มีความเกี่ยวข้อง ความว่า ความรักด้วยอำนาจตัณหาและความรักด้วยอำนาจทิฏฐิ ย่อมมี คือ มีพร้อม เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏ เพราะเหตุแห่งวิปัลลาส และเพราะเหตุแห่งความเกี่ยวข้องด้วยการได้เห็นและการได้ยิน รวมความ ว่า ‘ความรักทั้งหลายย่อมมีแก่บุคคลผู้มีความเกี่ยวข้อง’

หัวข้อว่า ทุกข์นี้เป็นไปตามความรัก มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความรัก ได้แก่ ความรัก ๒ อย่าง คือ (๑) ความรักด้วย อำนาจตัณหา (๒) ความรักด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความรักด้วย อำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความรักด้วยอำนาจทิฏฐิ

คำว่า ทุกข์นี้ ... ย่อมปรากฏ ความว่า บุคคลบางคนในโลกนี้ประพฤติ ทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ ฆ่าสัตว์บ้าง ลักทรัพย์บ้าง ตัดที่ต่อบ้าง ปล้นทุกหลังคาเรือนบ้าง ปล้นเฉพาะเรือน หลังเดียวบ้าง ดักแย่งชิงที่ทางเปลี่ยวบ้าง คบชู้ภรรยาของชายอื่นบ้าง

พูดเท็จบาง พวกราชบุรุษจับคนผู้นั้นได้แล้วทูลแด่พระราชาว่า “ขอเดชะ บุรุษผู้นี้เป็นโจรประพฤติชั่ว ขอพระองค์จงลงโทษที่ทรงพระประสงค์แก่ บุรุษนี้เถิด” พระราชาก็ทรงตวาดบริภาษคนผู้นั้น คนผู้นั้นต้องเสวยทุกข โทมนัสแม้เพราะเหตุที่ถูกบริภาษเป็นปัจจัย ภัย คือ ทุกข์โทมนัสนั้นเกิด จากอะไร เกิดเพราะเหตุแห่งความรัก เพราะเหตุแห่งความยินดี เพราะ เหตุแห่งความกำหนัด และเพราะเหตุแห่งความกำหนัดด้วยอำนาจความ ยินดีของผู้นั้น

พระราชายังไม่พอพระทัยแม้ด้วยอาชญาเท่านั้น ยังรับสั่งให้จองจำ คนนั้นด้วยเครื่องจองจำคือขื่อบ้าง ด้วยเครื่องจองจำคือเชือกบ้าง ด้วย เครื่องจองจำคือโซ่ตรวนบ้าง ด้วยเครื่องจองจำคือเครื่องหวายบ้าง ด้วย เครื่องจองจำคือเถาวัลย์บ้าง ด้วยเครื่องจองจำคือการควบคุมบ้าง ด้วย เครื่องจองจำคือเครื่องล้อมบ้าง ด้วยเครื่องจองจำคือบ้านบ้าง ด้วยเครื่อง จองจำคือนิคมบ้าง ด้วยเครื่องจองจำคือนครบ้าง ด้วยเครื่องจองจำคือ แว่นแคว้นบ้าง ด้วยเครื่องจองจำคือชนบทบ้าง โดยที่สุดทรงบังคับว่า “มัน จะหนีจากสถานที่จองจำนี้ไปไม่ได้” คนผู้นั้นต้องเสวยทุกขโทมนัสแม้เพราะ เหตุแห่งการจองจำเป็นปัจจัย

ภัยคือทุกขโทมนัสนั้นเกิดจากอะไร เกิด เพราะเหตุแห่งความรัก เพราะเหตุแห่งความยินดี เพราะเหตุแห่งความ กำหนัด และเพราะเหตุแห่งความกำหนัดด้วยอำนาจความยินดีของผู้นั้นพระราชายังไม่พอพระทัยด้วยการจองจำเท่านั้น ยังรับสั่งให้ปรับ ทรัพย์ของคนนั้น ๑๐๐ บ้าง ๑,๐๐๐ บ้าง ๑๐๐,๐๐๐ บ้าง คนนั้นต้องเสวย ทุกขโทมนัสแม้เพราะเหตุแห่งความเสื่อมทรัพย์เป็นปัจจัย ภัย คือ ทุกข โทมนัสนั้นเกิดจากอะไร เกิดเพราะเหตุแห่งความรัก เพราะเหตุแห่งความ ยินดี เพราะเหตุแห่งความกำหนัด และเพราะเหตุแห่งความกำหนัดด้วย อำนาจความยินดีของผู้นั้น

พระราชายังไม่พอพระทัยแม้ด้วยการริบทรัพย์เท่านั้น ยังรับสั่งให้ทำ กรรมกรณ์ต่าง ๆ แก่คนนั้น คือ ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ให้เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ให้ตีด้วยไม้พลองบ้าง ให้ตัดมือบ้าง ให้ตัดเท้าบ้าง ให้ตัดทั้งมือทั้งเท้าบ้าง ให้ตัดใบหูบ้าง ให้ตัดจมูกบ้าง ให้ตัดทั้งใบหูทั้งจมูกบ้าง ทำให้เป็นผู้มีหม้อ ข้าวเดือดบนศีรษะบ้างให้ถลกหนังศีรษะออกแล้วขัดให้สีขาวเหมือนสังข์บ้าง ใส่ไฟลุกโพลงเข้าไปในปากจนโลหิตไหลออกเต็มปากเหมือนปากราหูบ้าง พัน ตัวด้วยผ้าชุบน้ำมันแล้วเผาทั้งเป็นบ้าง พันมือด้วยผ้าชุบน้ำมันแล้วจุดไฟ เผาให้ลุกเหมือนประทีปบ้าง ถลกหนังแล้วผูกเชือกฉุดไปบ้าง ให้ถลกหนัง เป็นริ้ว

ทำให้เหมือนนุ่งผ้าคากรองบ้าง ทำให้มีห่วงเหล็กที่ศอกและเข่า แล้วใส่หลาวเหล็กตรึงไว้บ้าง ให้เอาเบ็ดเกี่ยวติดที่เนื้อปากบ้าง ให้เอาพร้า ถากตัวให้ตกไปเท่ากหาปณะบ้าง ให้เอาพร้าถากตัวแล้วทาด้วยน้ำแสบบ้าง ให้นอนลงแล้วตรึงหลาวเหล็กไว้ในช่องหูบ้าง ให้ถลกหนังแล้วทุบกระดูก พันไว้เหมือนตั่งใบไม้บ้าง รดตัวด้วยน้ำมันอันร้อนบ้าง ให้สุนัขกัดกินเนื้อที่ ตัวบ้าง เอาหลาวเสียบไว้บ้าง และย่อมตัดศีรษะด้วยดาบ ผู้นั้นย่อมเสวย ทุกขโทมนัสแม้เพราะเหตุแห่งการถูกกรรมกรณ์เป็นปัจจัย ภัย คือ ทุกข โทมนัสนั้นเกิดจากอะไร เกิดเพราะเหตุแห่งความรัก เพราะเหตุแห่งความ ยินดี เพราะเหตุแห่งความกำหนัด

และเพราะเหตุแห่งความกำหนัดด้วย อำนาจความยินดีของผู้นั้นผู้นั้นเมื่อตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เพราะกรรม ของตน พวกนายนิรยบาลย่อมลงกรรมกรณ์ซึ่งมีเครื่องจองจำ ๕ ประการ กะสัตว์นั้น คือ ให้ตรึงหลาวเหล็กแดงที่มือสองข้าง ที่เท้าสองข้าง ที่ ท่ามกลางอก สัตว์นั้นเสวยทุกขเวทนาอันกล้าแสบเผ็ดร้อนในนรกนั้น แต่ก็ยังไม่ทำกาลกิริยา ตลอดเวลาที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด ภัย คือ ทุกขโทมนัสนั้นเกิดจากอะไร เกิดเพราะเหตุแห่งความรัก เพราะเหตุแห่ง ความยินดี เพราะเหตุแห่งความกำหนัด และเพราะเหตุแห่งความกำหนัด ด้วยอำนาจความยินดีของผู้นั้น

พวกนายนิรยบาลให้สัตว์นั้นนอนลงแล้วเอาผึ่งถาก และจับเอาเท้าขึ้น เอาศีรษะลงแล้วเอาพร้าถาก และให้เทียมสัตว์นั้นเข้าที่รถแล้วให้วิ่งไปบ้าง วิ่งกลับบ้าง บนแผ่นดินที่ไฟติดโชนมีเปลวลุกรุ่งโรจน์โชติช่วง ต้อนให้ขึ้น ภูเขาถ่านเพลิงใหญ่ไฟติดโชนมีเปลวลุกรุ่งโรจน์โชติช่วงบ้างให้กลับลงมาบ้าง และจับสัตว์นั้นเอาเท้าขึ้นเอาศีรษะลงแล้วเหวี่ยงไปในหม้อทองแดงอันไฟ ติดโชนมีเปลวรุ่งโรจน์โชติช่วง สัตว์นั้นย่อมเดือดพล่านอยู่ในหม้อทองแดง เหมือนฟองนํ้าข้าวที่กำลังเดือด สัตว์นั้นเมื่อเดือดพล่านอยู่ในหม้อทองแดง เหมือนฟองนํ้าข้าวที่กำลังเดือด พลุ่งไปข้างบนครั้งหนึ่ง ดิ่งลงข้างล่างครั้ง หนึ่ง แล้วพล่านไปข้าง ๆ อีกครั้งหนึ่ง สัตว์นั้นเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บ ปวดรวดร้าวอยู่ในหม้อทองแดงนั้น แต่ก็ยังตายไม่ได้ตลอดเวลาที่บาปกรรม นั้นยังไม่สิ้น ภัย คือ ทุกขโทมนัสนั้นเกิดจากอะไร เกิดเพราะเหตุแห่ง ความรัก เพราะเหตุแห่งความยินดี เพราะเหตุแห่งความกำหนัด และ เพราะเหตุแห่งความกำหนัดด้วยอำนาจความยินดีของผู้นั้น พวกนายนิรยบาลเหวี่ยงสัตว์นั้นลงในนรก ก็แลมหานรกนั้น

มี ๔ มุม ๔ ประตู แบ่งไว้โดยส่วนเท่ากัน มีกำแพง เหล็กล้อมรอบ มีแผ่นเหล็กครอบไว้

พื้นของมหานรกนั้นทำด้วยเหล็ก ลุกโพลงเป็นไฟ แผ่ไป ตลอด ๑๐๐ โยชน์รอบด้าน มั่นคงอยู่ทุกเมื่อ

นรกใหญ่ร้อนจัด มีเปลวเพลิงรุ่งโรจน์ ยากที่จะเข้า ใกล้ น่าขนลุก น่ากลัว มีภัยเฉพาะหนัา มีแต่ทุกข์

กลุ่มเปลวไฟตั้งขึ้นแต่ฝาด้านตะวันออก เผา เหล่าสัตว์ที่มีกรรมชั่วช้า ผ่านไปจนจดฝาด้านตะรันตก

กลุ่มเปลวไฟตั้งขึ้นแต่ฝาด้านตะวันตก เผา เหล่าสัตว์ที่มีกรรมชั่วช้า ผ่านไปจดฝาด้านตะวันออก

กลุ่มเปลวไฟตั้งขึ้นแต่ฝาด้านใต้ เผาเหล่าสัตว์ที่มี กรรมชั่วช้า ผ่านไปจนจดฝาด้านเหนือ

กลุ่มเปลวไฟตั้งขึ้นแต่ฝาด้านเหนือ เผาเหล่าสัตว์ที่ มีกรรมชั่วช้า ผ่านไปจนจดฝาด้านใต้

กลุ่มเปลวไฟตั้งขึ้นแต่ฝาด้านล่าง น่ากลัว เผา เหล่าสัตว์ที่มีกรรมชั่วช้า ผ่านไปจนจดฝาปิด

กลุ่มเปลวไฟตั้งขึ้นแต่ฝาปิด น่ากลัว เผ่าเหล่าสัตว์ ที่มีกรรมชั่วช้า ผ่านไปจนจดด้านพื้นล่าง

แผ่นเหล็กที่ไฟติดจนแดงโชนย่อมลุกโพลง ฉันใด อเวจีนรกข้างล่างก็ปรากฏแก่สัตว์ที่เห็นอยู่ข้างบนฉันนั้น

เหล่าสัตว์ในอเวจีนรกนั้นชั่วช้ามาก ทำกรรมชั่วมาก มีแต่กรรมชั่วช้าอย่างเดียว ถูกไฟไหม้อยู่ แต่ไม่ตาย

กายของเหล่าสัตว์ที่อยู่ในนรกนั้นเสมอด้วยไฟ เชิญ ดูความมั่นคงของกรรมทั้งหลายเถิด ไม่มีเถ้า แม้แต่ เขม่าก็ไม่มี

เหล่าสัตว์วิ่งไปทางประตูด้านตะวันออก ย้อนกลับ จากประตูด้านตะวันออกวิ่งมาประตูต้านตะวันตก วิ่งไป ทางประตูด้านเหนือ ย้อนกลับจากประตูด้านเหนือวิ่งมา ทางประตูด้านใต้แม้จะวิ่งไปทิศใด ๆ ประตูทิศนั้น ๆ ก็ปิดเอง สัตว์ เหล่านั้นหวังจะออกไปแสวงหาทางที่จะพ้นไป

แต่ก็ออกจากนรกนั้นไปไม่ได้เพราะกรรมเป็นปัจจัย ด้วยว่ากรรมอันชั่วช้าสัตว์เหล่านั้นทำไว้มากยังให้ผลไม่ หมดสิ้น

ภัย คือ ทุกขโทมนัสนั้นเกิดจากอะไร เกิดเพราะเหตุแห่งความรัก เพราะเหตุแห่งความยินดี เพราะเหตุแห่งความกำหนัด และเพราะเหตุ แห่งความกำหนัดด้วยอำนาจความยินดีของผู้นั้น

ทุกข์ที่มีในนรกก็ดี ทุกข์ที่มีในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานก็ดี ทุกข์ที่มีใน ปิตติวิสัยก็ดี ทุกข์ที่มีในมนุษย์ก็ดี ทุกข์เหล่านั้นเกิด เกิดแล้ว เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏแล้วจากอะไร ทุกข์เหล่านั้นย่อมมี คือ ย่อม เป็นขึ้น เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ย่อมปรากฏเพราะ เหตุ แห่งความรัก เพราะเหตุแห่งความยินดี เพราะเหตุแห่งความกำหนัด และ เพราะเหตุแห่งความกำหนัดด้วยอำนาจความยินดีของสัตว์นั้น รวมความว่า ‘ทุกข์นี้ซึ่งเป็นไปตามความรักจึงเกิดขึ้น’คำว่า เมื่อเห็นโทษอันเกิดแต่ความรัก มีอธิบายดังนี้ คำว่า ความรัก ได้แก่ ความรัก ๒ อย่าง คือ (๑) ความรักด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความ รักด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความรักด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่า ความรักด้วยอำนาจทิฏฐิ

คำว่า เมื่อเห็นโทษอันเกิดแต่ความรัก ความว่า เมื่อเห็น คือ เมื่อ แลเห็น เมื่อตรวจดู เมื่อเพ่งดู เมื่อพิจารณาเห็นซึ่งโทษในความรักด้วย อำนาจตัณหาและในความรักด้วยอำนาจทิฏฐิ รวมความว่า ‘เมื่อเห็นโทษ อันเกิดแต่ความรัก พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่า

ความรักทั้งหลายย่อมมีแก่บุคคลผู้มีความเกี่ยวข้อง ทุกข์นี้ซึ่งเป็นไปตามความรักจึงเกิดขึ้น บุคคลเมื่อเห็น โทษอันเกิดแต่ความรัก พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนั้น

{๖๗๒} [๑๒๓] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บุคคลผู้อนุเคราะห์พวกมิตรและสหาย มีจิตผูกพัน กันอยู่ ย่อมทำให้ประโยชน์เสื่อมไป บุคคลเมื่อมอง เห็นภัยในความสนิทสนมนั้น พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า บุคคลผู้อนุเคราะห์พวกมิตรและสหาย มีจิตผูกพันกันอยู่ ย่อมทำให้ประโยชน์เสื่อมไป มีอธิบายดังนี้

{๖๗๓} คำว่า มิตร ได้แก่ มิตร ๒ ประเภท คือ

(๑) อาคาริกมิตร มิตรคฤหัสถ์

(๒) อนาคาริกมิตร มิตรบรรพชิต

อาคาริกมิตรป็นไฉน คือ คฤหัสถ์บางคนในโลกนี้ย่อมให้ของที่ให้กัน ยาก สละของที่สละกันยาก ทำกิจที่ทำกันยาก อดทนอารมณ์ที่อดทนกันยาก บอกความลับแก่มิตร ปิดบังความลับของมิตร ไม่ละทิ้งในคราวที่มีอันตราย ถึงชีวิตก็ยอมสละเพื่อประโยชน์แก่มิตร เมื่อมิตรหมดสิ้นทรัพย์แล้ว ก็ไม่ดู หมิ่น นี้ชื่อว่าอาคาริกมิตร

อนาคาริกมิตรเป็นไฉน คือ ภิกษุในศาสนานี้เป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ เป็นที่เคารพ เป็นผู้ควรแก่ความสรรเสริญ เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ เป็นผู้ ทำถ้อยคำที่ลึก และไม่ชักชวนในเหตุอันไม่ควร ชักชวนในอธิศีล ชักชวน ในการประกอบเนือง ๆ ซึ่งสติปัฏฐาน ๔ ... สัมมัปปธาน ๔ ... อิทธิบาท ๔ ... อินทรีย์ ๕ ... พละ ๕. .. โพชฌงค์ ๗ ชักชวนในการประกอบเนือง ๆ ซึ่ง อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ชื่อว่าอนาคาริกมิตรบุคคลที่เรียกว่า สหาย (สุหัชชา) คือ ผู้ที่มีการไปด้วยกันสบาย มี การมาด้วยกันสบาย มีการไปและการมาด้วยกันสบาย มีการยืนด้วยกัน

สบาย มีการนั่งด้วยกันสบาย มีการนอนด้วยกันสบาย มีการพูดทักกันสบาย มีการเจรจากันสบาย มีการสนทนากันสบาย มีการปราศรัยกันสบาย

คำว่า บุคคลผู้อนุเคราะห์พวกมิตรและสหาย...ย่อมทำให้ ประโยชน์เสื่อมไป ความว่า บุคคลเมื่ออนุเคราะห์ อุดหนุน เกื้อกูลพวก มิตรและพวกสหาย คือ พวกมิตรที่เห็นกันมา พวกมิตรที่คบกันมา และ พวกสหายย่อม ทำประโยชน์ตนบ้าง ประโยชน์ผู้อื่นบ้าง ประโยชน์ทั้งสอง บ้าง ประโยชน์ในชาตินี้บ้าง ประโยชน์ในชาติหน้าบ้าง ประโยชน์อย่าง ยิ่งบ้างให้เสื่อมไป คือ ให้เสียไป ละไป อันตรธานไป รวมความว่า ‘บุคคล ผู้อนุเคราะห์พวกมิตรและสหาย ... ย่อมทำให้ประโยชน์เสื่อมไป’คำว่า มีจิตผูกพันกันอยู่ ความว่า เป็นผู้มีจิตผูกพันกันอยู่ด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือ

(๑) เมื่อตั้งตนไว้ต่ำ ตั้งคนอื่นไว้สูง ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตผูกพัน

(๒) เมื่อตั้งตนไว้สูง ตั้งคนอื่นไว้ต่ำ ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตผูกพัน

เมื่อตั้งตนไว้ต่ำ ตั้งคนอื่นไว้สูง ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตผูกพันอย่างไร คือ บุคคลเมื่อตั้งตนไว้ต่ำ ตั้งคนอื่นไว้สูง ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตผูกพันโดยถ้อยคำอย่าง นี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายมีอุปการะมากแก่อาตมา อาตมาอาศัยท่านทั้งหลาย จึง ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ซึ่งแม้คน อื่น ๆ อาศัยท่านทั้งหลาย เห็นกะท่านทั้งหลายก็สำคัญที่จะถวายหรือเพื่อ จะทำแก่อาตมา ชื่อและสกุลของมารดาบิดาเก่าแก่ของอาตมาเสื่อมไปแล้ว อาตมาย่อมรู้ได้เพราะท่านทั้งหลายว่า ‘เราเป็นกุลุปกะ (ผู้ใกล้ชิดสกุล) ของ อุบาสกโน้น เป็นกุลุปกะของอุบาสิกาโน้น”เมื่อตั้งตนไว้สูง ตั้งคนอื่นไว้ตํ่า ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตผูกพันอย่างไร คือ บุคคลเมื่อตั้งตนไว้สูง ตั้งคนอื่นไว้ต่ำ ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตผูกพันโดยถ้อยคำ อย่างนี้ว่า “อาตมามีอุปการะมากแก่ท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายอาศัย

อาตมาจึงถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์ เป็นสรณะ เป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้น ขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากการดื่มนํ้าเมา คือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท อาตมาย่อมบอกบาลีบ้าง อรรถกถาบ้าง ศีลบ้าง อุโบสถบ้าง แก่ท่านทั้งหลาย อาตมาตั้งใจทำ นวกรรม (การก่อสร้าง) ก็แหละเมื่อเป็นดังนั้น ท่านทั้งหลายยังทอดทิ้ง อาตมาไปสักการะเคารพ นับถือ บูชาบุคคลอื่น”รวมความว่า ‘บุคคลผู้อนุเคราะห์พวกมิตรและสหาย มีจิตผูกพันกัน อยู่ ย่อมทำให้ประโยชน์เสื่อมไป’

หัวข้อว่า เมื่อมองเห็นภัยในความสนิทสนมนั้น มีอธิบายดังนี้

{๖๗๔} คำว่า ภัย ได้แก่ ชาติภัย ชราภัย พยาธิภัย มรณภัย ราชภัย โจรภัย อัคคีภัย อุทกภัย ภัยคือการติเตียนตน ภัยคือการติเตียนผู้อื่น ภัย คืออาชญา ภัยคือทุคติ ภัยแต่คลื่น ภัยแต่จระเข้ ภัยแต่น้ำวน ภัยแต่ ปลาฉลาม ภัยแต่การแสวงหาเครื่องบำรุงชีพ ภัยแต่ความเสียชื่อเสียง ภัย คือความครั่นคร้ามในบริษัท เหตุที่น่ากลัว ความเป็นผู้ครั่นคร้าม ความ เป็นผู้มีขนลุกขนพอง ความที่จิตหวาดเสียว ความที่จิตสะดุ้งคำว่า ในความสนิทสนม ได้แก่ ความสนิทสนม ๒ อย่าง คือ (๑) ความสนิทสนมด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความสนิทสนมด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความสนิทสนมด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความสนิทสนมด้วย อำนาจทิฏฐิ

คำว่า เมื่อมองเห็นภัยในความสนิทสนมนั้น ความว่า เมื่อเห็น คือ เมื่อแลเห็น เมื่อเพ่งดู พิจารณาดู ซึ่งภัยนั้นในความสนิทสนม รวมความว่า ‘เมื่อมองเห็นภัยในความสนิทสนมนั้นพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่า

บุคคลผู้อนุเคราะห์พวกมิตรและสหาย มีจิตผูกพัน กันอยู่ ย่อมทำให้ประโยชน์เสื่อมไป บุคคลเมื่อมอง เห็นภัยในความสนิทสนมนั้น พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น

{๖๗๕} [๑๒๔] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พุ่มไม้ไผ่ใหญ่เกี่ยวก่ายกันฉันใด ความห่วงใยใน บุตรและภรรยาทั้งหลายก็กว้างใหญ่เกี่ยวก่ายกันฉันนั้น บุคคล ไม่พึงข้องเกี่ยวกันอยู่เหมือนหน่อไผ่ พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๖๗๖} คำว่า พุ่มไม้ไผ่ใหญ่เกี่ยวก่ายกันฉันใด ความว่า พุ่มไม้ไผ่ เรียกว่า วังสะ ในพุ่มไม้ไผ่มีหนามมาก รก ยุ่ง เกี่ยวกัน ข้องกัน คล้องกัน พันกัน ฉันใด

ตัณหาเรียกว่า วิสัตติกา ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ความพอใจ ความชอบใจ ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดด้วยอำนาจ ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดกล้าแห่งจิต ความปรารถนา ความหมกมุ่น ความติดใจ ความยินดี ความยินดีทั่วไป ความข้องอยู่ ความจมอยู่ ความ แสวงหา ความลวง ธรรมชาติที่ให้สัตว์เกิด ธรรมชาติที่ให้สัตว์เกิดพร้อม ธรรมชาติที่เย็บไว้ ธรรมชาติที่มีเครือข่าย ธรรมชาติที่กำชาบไป ธรรมชาติ ที่ซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ธรรมชาติที่เป็นดังเส้นด้าย ธรรมชาติที่กระจายไป ธรรมชาติที่ประมวลมา ธรรมชาติที่เป็นเพื่อน ความตั้งมั่น เครื่องนำไปสู่ภพ ความติดอารมณ์ ความตั้งอยู่ในอารมณ์ ความเชยชิด ความเสน่หา ความ เพ่งเล็ง ความผูกพัน ความหวัง ความจำนง ความประสงค์ ความหวังในรูป ความหวังในเสียง ความหวังในกลิ่น ความหวังในรส ความหวังในโผฏฐัพพะ

ความหวังในลาภ ความหวังในทรัพย์ ความหวังในบุตร ความหวังในชีวิต ความปรารถนา ความให้สัตว์ปรารถนา ความที่จิตปรารถนา ความเหนี่ยวรั้ง ความให้สัตว์เหนี่ยวรั้ง ความที่จิตเหนี่ยวรั้ง ความหวั่นไหว อาการแห่ง ความหวั่นไหว ความพรั่งพร้อมด้วยความหวั่นไหว ความกำเริบ ความ เป็นผู้ไม่ใคร่ในความดี ความกำหนัดในที่ผิดธรรม ความโลภไม่เสมอ ความ ใคร่ อาการแห่งความใคร่ ความมุ่งหมาย ความหวังปอง ความปรารถนาดี กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ตัณหาในรูปภพ ตัณหาในอรูปภพ ตัณหา ในนิโรธ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฎฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา โอฆะ โยคะ คันถะ อุปาทาน ความกั้น ความปิด ความบัง

ความผูก ความเข้าไปเศร้าหมอง ความนอนเนื่อง ความกลุ้มรุมจิต ความ เป็นดังเถาวัลย์ ความปรารถนาวัตถุต่าง ๆ รากเหง้าแห่งทุกข์ เหตุแห่งทุกข์ แดนเกิดแห่งทุกข์ บ่วงมาร เบ็ดมาร วิสัยมาร ที่อยู่ของมาร อารมณ์ของ มาร เครื่องผูกของมาร แม่น้ำตัณหา ข่ายตัณหา โซ่ตัณหา สมุทรตัณหา อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ ตรัสเรียกว่า วิสัตติกาคำว่า วิสัตติกา ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่าวิสัตติกา เพราะ อรรถว่าอะไร เพราะอรรถว่าซ่านไป เพราะอรรถว่าแผ่ไป เพราะอรรถว่า แล่นไป เพราะอรรถว่าไม่สม่ำเสมอ เพราะอรรถว่าครอบงำ เพราะอรรถ ว่าสะท้อนไป เพราะอรรถว่าเป็นเหตุให้คลาดเคลื่อน เพราะอรรถว่ามีราก เป็นพิษ เพราะอรรถว่ามีผลเป็นพิษ เพราะอรรถว่าเปรียบด้วยเครื่อง บริโภคเป็นพิษ ตัณหาจึงชื่อว่าวิสัตติกา

อีกนัยหนึ่ง ตัณหานั้นแผ่ไปในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ ที่อยู่ ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย เภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ ในอดีต ในอนาคต ในปัจจุบัน แล่นไป

ซ่านไปในรูปที่เห็นแล้ว เสียงที่ได้ยินแล้ว กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่ทราบแล้ว และธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้ง ตัณหาจึงชื่อว่า วิสัตติกา รวมความว่า ‘พุ่มไม้ไผ่ใหญ่เกี่ยวก่ายกันฉันใด’

หัวข้อว่า ความห่วงใยในบุตรและภรรยาทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

{๖๗๗} คำว่า บุตร ได้แก่ บุตร ๔ ประเภท คือ (๑) บุตรที่เกิดแต่ตน (๒) บุตรที่เกิดในเขต (๓) บุตรที่เขาให้ (๔) บุตรที่อยู่ในสำนัก

ภรรยา เรียกว่า ทาระ

ตัณหา เรียกว่า ความห่วงใย ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ รวมความว่า ‘ความห่วงใยในบุตรและภรรยาทั้งหลาย’ {๖๗๘} คำว่า ไม่พึงข้องเกี่ยวกันอยู่เหมือนหน่อไผ่ ความว่า พุ่มไม่ไผ่ เรียก ว่า วังสะ อธิบายว่า หน่อไม้อ่อนทั้งหลายในพุ่มไม้ไผ่ ไม่เกี่ยวข้อง ไม่ติด ไม่ขัด ไม่พัวพัน ออก สละ พ้นไป ฉันใด

คำว่า ความข้องเกี่ยว ได้แก่ ความข้องเกี่ยว ๒ อย่าง คือ (๑) ความ ข้องเกี่ยวด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความข้องเกี่ยวด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่า ความข้องเกี่ยวด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความข้องเกี่ยวด้วยอำนาจทิฏฐิ

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นละความข้องเกี่ยวด้วยอำนาจตัณหา สลัด ทิ้งความข้องเกี่ยวด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้วเพราะเป็นผู้ละความข้องเกี่ยวด้วย อำนาจตัณหา สสัดทิ้งความข้องเกี่ยวด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นจึงไม่ข้องเกี่ยวในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ คือ ไม่ข้อง ไม่ยึดถือ ไม่พัวพัน ในตระกูล คณะ อาวาส ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ ในอดีต ในอนาคต ในปัจจุบัน

รูปที่ได้เห็นแล้ว เสียงที่ได้ยินแล้ว อารมณ์ที่ได้ทราบแล้ว และในธรรมที่ พึงรู้แจ้ง ได้แก่ ออก สละ พ้นไป ไม่เกี่ยวข้อง มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘ไม่พึงข้องเกี่ยวกันอยู่เหมือนหน่อไผ่ พึง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า นั้นจึงกล่าวว่าพุ่มไม้ไผ่ใหญ่เกี่ยวก่ายกันฉันใด ความห่วงใยในบุตร และภรรยาทั้งหลายก็กว้างใหญ่เกี่ยวก่ายกันฉันนั้น บุคคล ไม่พึงข้องเกี่ยวกันอยู่หมือนหน่อไผ่ พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น

{๖๗๙} [๑๒๕] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

มฤคในป่าที่มิได้ถูกผูกไว้ย่อมไปหากินได้ตามความ ประสงค์ ฉันใด วิญญูชนเมื่อปรารถนาเสรีภาพก็พึง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๖๘๐} หัวข้อว่า มฤคในป่าที่มิได้ถูกผูกไว้ ย่อมไปหากินได้ตามความประสงค์ ฉันใด มีอธิบายดังนี้

คำว่า มฤค ได้แก่ เนื้อ ๒ ชนิด คือ (๑) เนื้อทราย (๒) เนื้อสมัน เปรียบเหมือนเนื้อที่อยู่ในป่า เมื่อเที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ เดินอยู่ก็ไม่ระแวง ยืน อยู่ก็ไม่ระแวง หยุดพักอยู่ก็ไม่ระแวง นอนอยู่ก็ไม่ระแวง ฉันใด

สมจริงที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบ เหมือนเนื้อป่าเมื่อท่องเที่ยวไปตามป่าใหญ่ ย่อมวางใจ วางใจเดิน วางใจยืน วางใจนั่ง วางใจนอน ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม่ได้ประสบพรานป่า ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย

ภิกษุสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มี วิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรา กล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสใน ภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจาร สงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรา กล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวย สุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไปเข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็น

ร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มี สุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัส โทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมาร ให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มี ใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา ภิกษุย่อมเข้า อากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดย ประการทั้งปวง ภิกษุเข้าวิญญาณญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรากล่าวว่า ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่ เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดย ประการทั้งปวง ภิกษุเข้าอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลาย ดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดย ประการทั้งปวง ภิกษุเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ โดยมนสิการว่า นี้สงบ นี้ประณีต ...

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตน ฌานได้โดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ก็อาสวะ ทั้งหลายของเธอย่อมเป็นอันสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของ มารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น เป็นผู้ข้ามพ้น ตัณหาอันเป็นเหตุให้ข้องอยู่ในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้แล้ว ภิกษุนั้น ย่อมวางใจเดิน วางใจยืน วางใจนั่ง วางใจนอนได้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม่ได้ประสบมารผู้มีใจบาป’รวมความว่า ‘มฤคในป่าที่มิได้ถูกผูกไว้ ย่อมไปหากินได้ตามความ ประสงค์ ฉันใด’

หัวข้อว่า วิญญูชนเมื่อปรารถนาเสรีภาพ มีอธิบายดังนี้

{๖๘๑} คำว่า วิญญูชน ได้แก่ ผู้รู้แจ้ง คือ ผู้เป็นบัณฑิต ผู้มีปัญญา มี ปัญญาเป็นเครื่องตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาเครื่องทำลาย กิเลส

คำว่า ชน ได้แก่ สัตว์ มาณพ บุรุษ บุคคล ผู้มีจิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์

คำว่า เสรีภาพ ได้แก่ เสรี ๒ อย่าง คือ (๑) ธรรมเสรี (๒) บุคคล เสรี

ธรรมเสรีเป็นไฉน คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ชื่อว่าธรรมเสรี

บุคคลเสรีเป็นไฉน คือ บุคคลใดประกอบด้วยธรรมเสรีนี้ บุคคลนั้น ชื่อว่าบุคคลเสรี

คำว่า วิญญูชนเมื่อปรารถนาเสรีภาพ ความว่า วิญญูชนเมื่อเห็น เมื่อ ตรวจดู เมื่อเพ่งดู เมื่อพิจารณาดูซึ่งธรรมอันให้ถึงความเสรี รวมความว่า ‘วิญญูชนเมื่อปรารถนาเสรีภาพ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะ เหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่ามฤคในป่าที่มิได้ถูกผูกไว้ย่อมไปหากินได้ตามความ ประสงค์ ฉันใด วิญญูชนเมื่อปรารถนาเสรีภาพก็พึง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๖๘๒} [๑๒๖] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

ในท่ามกลางสหายจำต้องมีการปรึกษากันทั้งในเรื่อง ที่อยู่ ที่ยืน ที่เดิน และที่เที่ยวไป บุคคลผู้ปรารถนา เสรีภาพที่พวกคนชั่วไม่ปรารถนาพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น

{๖๘๓} คำว่า ในท่ามกลางสหายจำต้องมีการปรึกษากันทั้งในที่อยู่ ที่ยืน ที่ เดิน และที่เที่ยวไป ความว่า บุคคลที่เรียกว่า สหาย คือ บุคคลที่มีการ ไปด้วยกันสบาย มีการมาด้วยกันสบาย... มีการปราศรัยด้วยกันสบาย

คำว่า ในท่ามกลางสหาย จำต้องมีการปรึกษากันทั้งในที่อยู่ ที่ยืน ที่ เดิน และที่เที่ยวไป ความว่า ในท่ามกลางสหาย แม้ในที่อยู่ แม้ในที่ยืน แม้ในที่เดิน แม้ในที่เที่ยวไป จำต้องมีการปรึกษาประโยชน์ตน การ ปรึกษาประโยชน์ผู้อื่น การปรึกษาประโยชน์ทั้งสองฝ่าย การปรึกษา ประโยชน์ปัจจุบัน การปรึกษาประโยชน์ภายหน้า การปรึกษาประโยชน์ ยอดเยี่ยม รวมความว่า ‘ในท่ามกลางสหายจำต้องมีการปรึกษากันทั้งในที่ อยู่ ที่ยืน ที่เดิน และที่เที่ยวไป’{๖๘๔} คำว่า บุคคลผู้ปรารถนาเสรีภาพที่พวกคนชั่วไม่ปรารถนา ความว่า สิ่งนี้ คือ การครองผ้าย้อมฝาดที่เป็นบริขารอันพวกคนพาล คือ พวก เดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์ผู้เป็นอสัตบุรุษไม่ปรารถนา สิ่งนี้ คือ การ ครองผ้าย้อมฝาดที่เป็นบริขารอันบัณฑิตคือพระพุทธเจ้าสาวกของพระพุทธเจ้า และพระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้เป็นสัตบุรุษปรารถนาแล้วคำว่า เสรีภาพ ได้แก่ เสรี ๒ อย่าง คือ (๑) ธรรมเสรี (๒) บุคคล เสรี

ธรรมเสรีเป็นไฉน คือ สติปัฏฐาน ๔ ... อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ชื่อว่า ธรรมเสรี

บุคคลเสรีเป็นไฉน คือ บุคคลใดประกอบแล้วด้วยธรรมเสรีนี้ บุคคล นั้นเรียกว่าบุคคลเสรี

คำว่า บุคคลผู้ปรารถนาเสรีภาพที่พวกคนชั่วไม่ปรารถนา ความว่า บุคคลเห็น ตรวจดู เพ่งดู พิจารณาดูเสรีภาพ คือ การบรรพชาที่คนชั่ว ไม่ปรารถนา รวมความว่า ‘บุคคลผู้ปรารถนาเสรีภาพที่พวกคนชั่วไม่ปรารถนา

พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่า

ในท่ามกลางสหายจำต้องมีการปรึกษากันทั้งในเรื่อง ที่อยู่ ที่ยืน ที่เดิน และที่เที่ยวไป บุคคลผู้ปรารถนา เสรีภาพที่พวกคนชั่วไม่ปรารถนา พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉะนั้น

{๖๘๕} [๑๒๗] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

ในท่ามกลางสหายย่อมมีการเล่น มีความยินดี และ ความรักในบุตรทั้งหลายย่อมจะมีมาก บุคคลเมื่อเกลียด ความพลัดพรากจากของที่รัก พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า ในท่ามกลางสหายย่อมมีการเล่น มีความยินดี มีอธิบาย ดังนี้

{๖๘๖} คำว่า การเล่น ได้แก่ การเล่น ๒ อย่าง คือ (๑) การเล่นทางกาย (๒) การเล่นทางวาจา

การเล่นทางกายเป็นไฉน คือ เล่นช้างบ้าง เล่นม้าบ้าง เล่นรถบ้าง เล่นธนูบ้าง เล่นหมากรุกบ้าง เล่นสะกาบ้าง เล่นหมากเก็บบ้าง เล่นชิง นางบ้าง เล่นหมากไหวบ้าง เล่นโยนห่วงบ้าง เล่นไม้หึ่งบ้าง เล่นฟาดให้ เป็นรูปต่าง ๆ บ้าง เล่นตีคลีบ้าง เล่นเป่าใบไม้บ้าง เล่นไถน้อย ๆ บ้าง เล่น หกคะเมนบ้าง เล่นกังหันบ้าง เล่นตวงทรายบ้าง เล่นรถน้อย ๆ บ้าง เล่น ธนูน้อย ๆ บ้าง เล่นเขียนทายกันบ้าง เล่นทายใจกันบ้าง เล่นเลียนคน พิการบ้าง นี้ชื่อว่าการเล่นทางกาย

การเล่นทางวาจาเป็นไฉน คือ เล่นทำเสียงกลองด้วยปาก เล่นรัว กลองด้วยปาก เล่นแกว่งบัณเฑาะว์ด้วยปาก เล่นผิวปาก เล่นเป่าปาก เล่น ตีตะโพนด้วยปาก เล่นร้องรำ เล่นโห่ร้อง เล่นขับเพลง เล่นตลก นี้ชื่อ ว่าการเล่นทางวาจาหัวข้อว่า ความยินดี มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความยินดี นี้เป็นคำกล่าวถึงความไม่กระสัน

คำว่า ในท่ามกลางสหาย ความว่า บุคคลที่เรียกว่า สหาย คือ บุคคล ที่มีการไปด้วยกันสบาย มีการมาด้วยกันสบาย ... มีการปราศรัยด้วยกัน สบาย

คำว่า ในท่ามกลางสหาย ย่อมมีการเล่น มีความยินดี ความว่า การเล่น และความยินดี ย่อมมีในท่ามกลางสหาย รวมความว่า ‘ในท่ามกลางสหายย่อมมีการเล่น มีความยินดี’

หัวข้อว่า และความรักในบุตรทั้งหลายย่อมจะมีมาก มีอธิบายดังนี้

{๖๘๗} คำว่า บุตร ได้แก่ บุตร ๔ ประเภท คือ (๑) บุตรที่เกิดแต่ตน (๒) บุตรที่เกิดในเขต (๓) บุตรที่เขาให้ (๔) บุตรที่อยู่ในสำนัก

คำว่า และความรักในบุตรทั้งหลายย่อมจะมีมาก ความว่า และ ความรักในบุตรทั้งหลายมีประมาณยิ่ง รวมความว่า ‘และความรักในบุตร ทั้งหลายย่อมจะมีมาก’

{๖๘๘} คำว่า เมื่อเกลียดความพลัดพรากจากของที่รัก ได้แก่ ของที่รัก ๒ อย่าง คือ (๑) สัตว์อันเป็นที่รัก (๒) สังขารอันเป็นที่รัก

สัตว์อันเป็นที่รักเป็นไฉน คือ เหล่าชนในโลกนี้ที่เป็นผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูล หวังความสบาย หวังความปลอดโปร่งจากโยคกิเลส แก่ บุคคลนั้น ไม่ว่าจะเป็นมารดา เป็นบิดา เป็นพี่น้องชาย เป็นพี่น้องหญิง

เป็นบุตร เป็นธิดา เป็นมิตร เป็นพวกพ้อง เป็นญาติ หรือเป็นสาโลหิต ก็ตาม ชนเหล่านี้ชื่อว่าสัตว์อันเป็นที่รัก

สังขารอันเป็นที่รักเป็นไฉน คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันเป็นที่ชอบใจ สิ่งเหล่านี้ชื่อว่าสังขารอันเป็นที่รัก

คำว่า เมื่อเกลียดความพลัดพรากจากของที่รัก ความว่า เมื่อเกลียด คือ อึดอัด เบื่อซึ่งความพลัดพรากจากของที่รัก รวมความว่า ‘เมื่อเกลียด ความพลัดพรากจากของที่รัก พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงกล่าวว่าในท่ามกลางสหายย่อมมีการเล่น มีความยินดี และ ความรักในบุตรทั้งหลายย่อมจะมีมาก บุคคลเมื่อเกลียด ความพลัดพรากจากของที่รัก พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรด ฉะนั้น

{๖๘๙} [๑๒๘] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บุคคลผู้มีปกติอยู่ตามสบายในสี่ทิศ ย่อมไม่มีความ กระทบกระทั่งกัน เมื่อยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ พึง ครอบงำอันตรายทั้งหลายเสีย อย่าหวาดเสียว พึงเที่ยว ไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า บุคคลผู้มีปกติอยู่ตามสบายใน ๔ ทิศ ย่อมไม่มีความ กระทบกระทั่งกัน มีอธิบายดังนี้

{๖๙๐} คำว่า มีปกติอยู่ตามสบายใน ๔ ทิศ ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า นั้นมีจิตประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง

แผ่ไปตลอดโลกทั้งปวงในที่ทุกสถานอยู่ มีใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจประกอบ ด้วยกรุณา ... มีใจประกอบด้วยมุทิตา ... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไป ตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ก็เหมือนกัน ด้วย ประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั้งปวง ในที่ทุกสถาน มีใจประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หา ประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนคำว่า มีปกติอยู่ตามสบายในสี่ทิศ ไม่มีความกระทบกระทั่งกัน ความ ว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเพราะเป็นผู้เจริญเมตตา จึงไม่มีความ

เกลียดชังสัตว์ทั้งหลายในทิศตะวันออก ในทิศตะวันตก ในทิศใต้ ในทิศ เหนือ ในทิศอิสาน ในทิศหรดี ในทิศอาคเนย์ ในทิศพายัพ ในทิศเบื้องต่ำ ในทิศเบื้องบน ในทิศใหญ่ ในทิศน้อย เพราะเป็นผู้เจริญกรุณา ... เพราะ เป็นผู้เจริญมุทิตา ... เพราะเป็นผู้เจริญอุเบกขา จึงไม่มีความเกลียดชัง สัตว์ทั้งหลายในทิศตะวันออก ... ในทิศน้อย รวมความว่า ‘บุคคลผู้มี ปกติอยู่ตามสบายในสี่ทิศ ย่อมไม่มีความกระทบกระทั่งกัน’{๖๙๑} คำว่า ยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธ เจ้านั้นเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ ทั้งกล่าวสรรเสริญความสันโดษ ด้วยจีวรตามมีตามได้ และไม่ถึงความแสวงหาผิดอันไม่สมควรเพราะเหตุ แห่งจีวร ไม่ได้จีวรก็ไม่กระวนกระวาย ได้จีวรแล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หลงใหล ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออกบริโภค ทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้นั้น ก็พระปัจเจก สัมพุทธเจ้าใดเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีความรู้สึกตัว มีสติอยู่ ในจีวร สันโดษนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านี้ ท่านกล่าวว่าดำรงอยู่ในวงศ์ของ พระอริยะที่ทราบกันว่าเป็นวงศ์เลิศ อันมีมาแต่โบราณสมัย

อนึ่ง พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเป็นผู้สันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้

...

อนึ่ง เป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้ ...

อนึ่ง เป็นผู้สันโดษด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ ทั้งกล่าว สรรเสริญความสันโดษด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ และไม่ถึง ความแสวงหาผิดอันไม่สมควรเพราะเหตุแห่งคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ไม่ ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารก็ไม่กระวนกระวาย ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หลงใหล ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเป็น เครื่องสสัดออกบริโภค ทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะความสันโดษด้วย คิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้นั้น ก็พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าใดเป็นผู้ ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีความรู้สึกตัว มีสติอยู่ ในคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร สันโดษนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านี้ท่านกล่าวว่าดำรงอยู่ในวงศ์ของพระ อริยะที่ทราบกันว่าเป็นวงศ์เลิศ อันมีมาแต่โบราณสมัย รวมความว่า ‘ยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้’{๖๙๒} หัวข้อว่า ครอบงำอันตรายทั้งหลายเสีย อย่าหวาดเสียว มีอธิบายดังนี้

คำว่า อันตราย ได้แก่ อันตราย ๒ อย่าง คือ (๑) อันตรายปรากฏ (๒) อันตรายปกปิด

อันตรายปรากฏเป็นไฉน คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี เสือดาว หมาป่า โค กระบือ ช้าง งู แมงป่อง ตะขาบ โจร คนที่ทำ กรรมชั่ว คนที่เตรียมจะทำกรรมชั่ว และโรคทางจักษุประสาท โรคทาง โสตประสาท โรคทางฆานประสาท โรคทางชิวหาประสาท โรคทางกาย ประสาท โรคทางศีรษะ โรคทางหู โรคทางปาก โรคทางฟัน โรคไอ โรค หืด ไข้หวัด ไข้พิษ ไข้เชื่อมซึม โรคในท้อง โรคลมสลบ โรคบิด โรคจุกเสียด โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู

โรคหิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด โรคหูด โรคละลอก โรค อาเจียนโลหิต โรคดีเดือด โรคเบาหวาน โรคเริม โรคพุพอง โรคริดสีดวง อาพาธมีดีเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีลมเป็น สมุฏฐาน ไข้สันนิบาต อาพาธเกิดแต่ฤดูแปรปรวน อาพาธเกิดแต่การ บริหารไม่สม่ำเสมอ อาพาธเกิดแต่ความเพียรเกินกำลัง อาพาธเกิดแต่ วิบากของกรรม ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ปวด อุจจาระ ปวดปัสสาวะ ความสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และ สัตว์เลื้อยคลาน อันตรายเหล่านี้เรียกว่าอันตรายปรากฏอันตรายปกปิดเป็นไฉน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กาม ฉันทนิวรณ์ พยาบาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์

วิจิกิจฉา นิวรณ์ ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธไว้ ความลบหลู่ คุณท่าน ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความหัวดื้อ ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่นท่าน ความมัวเมา ความ ประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความ เร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อภิสังขารคือกุศลธรรมทั้งปวง อันตรายเหล่านี้เรียกว่าอันตรายปกปิดที่ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่าอะไร ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถ ว่าครอบงำ ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นไปเพื่อความเสื่อม ชื่อว่าอันตราย เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย

ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าครอบงำอย่างไร คือ อันตรายเหล่านั้น ย่อมครอบงำ คือ ข่มขี่ กดขี่ ท่วมทับ รัดรึง ย่ำยีบุคคลนั้น ชื่อว่า อันตรายเพราะอรรถว่าครอบงำอย่างนี้

ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นไปเพื่อความเสื่อมอย่างไร คือ อันตราย เหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม คือ เพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรม

ทั้งหลาย อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เพื่ออันตรธานไป แห่งกุศลธรรมเหล่าไหน อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมเพื่อ อันตรธานไปแห่งกุศลธรรมเหล่านี้ คือ การปฏิบัติชอบ การปฏิบัติสมควร การปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก การปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ การปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรม การทำให้บริบูรณ์ในศีล ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองใน อินทรีย์ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ การประกอบเนือง ๆ ในความ เป็นผู้ตื่น สติสัมปชัญญะ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญสติปัฏฐาน ๔ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญสัมมัปปธาน ๔ การประกอบเนือง ๆ ใน การเจริญอิทธิบาท ๔ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญอินทรีย์

๕ การ ประกอบเนือง ๆ ในการเจริญพละ ๕ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญ โพชฌงค์ ๗ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ อันตราย เหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมเพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นไปเพื่อความเสื่อมอย่างนี้ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในอัตภาพนั้น ย่อมเป็น ธรรมอยู่อาศัยในอัตภาพ เปรียบเหมือนเหล่าสัตว์ที่อาศัยรูย่อมอยู่ในรู ที่ อาศัยนํ้าย่อมอยู่ในนํ้า ที่อาศัยป่าย่อมอยู่ในป่า ที่อาศัยต้นไม้ย่อมอยู่ที่ตันไม้ ฉันใด อกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในอัตภาพนั้น ย่อมเป็น ธรรมอยู่อาศัยในอัตภาพ ฉันนั้น ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่ แห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอย่างนี้บ้าง

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุ ผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ก็ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญ อย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทราม คือ ความดำริฟุ้งซ่าน อันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในธรรมวินัยนี้

เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ อกุศลธรรมเหล่านั้นย่อมสิงอยู่ในภายในของภิกษุ นั้น เพราะอกุศลธรรมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เหตุนั้น เราจึงเรียก ภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อม ครอบงำภิกษุนั้น เหตุนั้น เราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอาจารย์’

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทรามคือความดำริ ฟุ้งซ่าน อันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเพราะฟัง เสียงด้วยโสตะ ... เพราะสูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... เพราะลิ้มรสด้วยชิวหา ... เพราะถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... เพราะรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโน อกุศลธรรมเหล่านั้นย่อมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมสิง อยู่ในภายในของภิกษุนั้น เหตุนั้น เราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น เหตุนั้น เรา จึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอาจารย์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญอย่างนี้แล’ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอย่าง นี้บ้าง

และสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้เป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายในเป็น ผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายใน ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ โลภะ เป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็น ข้าศึกภายใน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทสะ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โมหะ เป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็น ข้าศึกภายใน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แลเป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายใน

ความโลภก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คน ส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความโลภที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนโลภย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใด ความโลภครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่ ความมืดมน

ความโกรธก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คน ส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความโกรธที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนโกรธย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใด ความโกรธครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่ ความมืดมน

ความหลงก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คน ส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความหลงที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนหลงย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใด ความหลงครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่ ความมืดมน

ชื่อว่าอันตราย เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

และสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนมหาบพิตร ธรรม ๓ ประการแลเมื่อเกิดในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็น ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ ความอยู่ไม่ผาสุก ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมคือโลภะแลเมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความไม่ผาสุก

ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมคือโทสะแล ... ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมคือโมหะ แลเมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความอยู่ไม่ผาสุก ดูก่อนมหาบพิตร ธรรม ๓ ประการนี้แล เมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความอยู่ไม่ผาสุก”(พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบ แล้วจึงตรัสคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า)

โลภะ โทสะ และโมหะ ซึ่งเกิดขึ้นแล้วในตน ย่อม เบียดเบียนบุคคลผู้มีใจบาป ดุจขุยไผ่เบียดเบียนต้นไผ่ ฉะนั้น ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอย่างนี้บ้าง และสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

ราคะโทสะและโทสะเกิดจากอัตภาพนี้ ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้าก็เกิดจากอัตภาพ ความตรึกในใจก็เกิดจากอัตภาพนี้แล้วปล่อยจิตไป เหมือน เด็ก ๆ จับกามัดเท้าแล้วปล่อยไปฉะนั้น

ชื่อว่าอันตราย เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

คำว่า ครอบงำอันตรายทั้งหลาย ความว่า ครอบงำ คือ ไม่ยินดี ท่วมทับ บีบคั้น กำจัดซึ่งอันตรายทั้งหลาย รวมความว่า ‘ครอบงำ อันตรายทั้งหลาย’

คำว่า อย่าหวาดเสียว ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นไม่ขลาด ไม่มีความหวาดเลียว ไม่สะดุ้ง ไม่หนี เป็นผู้ละความกลัว ความขลาดแล้ว ปราศจากความเป็นผู้ขนลุกขนพองอยู่ รวมความว่า ‘ครอบงำอันตราย ทั้งหลายเสีย อย่าหวาดเสียว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะ เหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบุคคลผู้มีปกติอยู่ตามสบายในสี่ทิศ ย่อมไม่มีความ กระทบกระทั่งกัน เมื่อยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ พึง ครอบงำอันตรายทั้งหลายเสีย อย่าหวาดเสียว พึงเที่ยว ไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๖๙๓} [๑๒๙](พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตพวกหนึ่งและคฤหัสถ์ผู้ครองเรือนอีกพวก หนึ่งเป็นผู้ที่สงเคราะห์ได้ยาก พึงเป็นผู้มีความขวนขวาย น้อย ในผู้อื่นและบุตรทั้งหลาย พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉะนั้น

{๖๙๔} คำว่า บรรพชิตพวกหนึ่ง ... เป็นผู้ที่สงเคราะห์ได้ยาก ความว่า บรรพชิตบางพวกในพระศาสนานี้ เมื่อคนอื่นให้นิสัยก็ดี ให้อุเทศก็ดี ให้ ปริปุจฉาก็ดี ให้จีวรก็ดี ให้บาตรก็ดี ให้ภาชนะที่ทำด้วยโลหะก็ดี ให้ ธมกรก ก็ดี ให้ผ้ากรองนํ้าก็ดี ให้ลูกดาล ก็ดี ให้รองเท้าก็ดี ให้ประคดเอว ก็ดี ก็ไม่ยอมพึง ไม่ตั้งโสตลงสดับ ไม่ตั้งจิตเพื่อจะรู้ เป็นผู้ไม่พึง ไม่ทำ

ตามคำ เป็นผู้ประพฤติหยาบ เบือนหน้าไปเสียทางอื่น รวมความว่า ‘บรรพชิต พวกหนึ่ง... เป็นผู้ที่สงเคราะห์ได้ยาก’

{๖๙๕} คำว่า และคฤหัสถ์ผู้ครองเรือนอีกพวกหนึ่ง ความว่า แม้คฤหัสถ์ บางพวกในโลกนี้ เมื่อคนอื่นให้ช้างก็ดี ให้รถก็ดี ให้นาก็ดี ให้ที่ดินก็ดี ให้ เงินก็ดี ให้ทองก็ดี ให้บ้านก็ดี ให้นิคมก็ดี ให้นครก็ดี ให้แว่นแคว้นก็ดี ให้ชนบทก็ดี ก็ไม่ยอมฟัง ไม่ตั้งโสตลงสดับ ไม่ตั้งจิตเพื่อจะรู้ เป็นผู้ไม่ฟัง ไม่ทำตามคำ เป็นผู้ประพฤติหยาบ เบือนหน้าไปเสียทางอื่น รวมความว่า ‘และคฤหัสถ์ผู้ครองเรือนอีกพวกหนึ่ง’{๖๙๖} คำว่า พึงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยในผู้อื่นและบุตรทั้งหลาย ความ ว่า ในความตอนนี้ท่านกล่าวถึงคนทั้งปวง ยกเว้นตัวเอง

คำว่า พึงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยในผู้อื่นและบุตรทั้งหลาย ความ ว่า พึงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย คือเป็นผู้ไม่ใส่ใจ เป็นผู้ไม่ห่วงใย รวม ความว่า ‘พึงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยในผู้อื่นและบุตรทั้งหลาย พึง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า นั้นจึงกล่าวว่าบรรพชิตพวกหนึ่งและคฤหัสถ์ผู้ครองเรือนอีกพวก หนึ่งเป็นผู้ที่สงเคราะห์ได้ยาก พึงเป็นผู้มีความขวนขวาย น้อยในผู้อื่นและบุตรทั้งหลาย พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น

{๖๙๗} [๑๓๐] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

ผู้เป็นวีรชนพึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ ตัด เครื่องผูกของคฤหัสถ์เสีย เหมือนต้นทองหลางสลัดใบทิ้ง แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๖๙๘} คำว่า ปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ ความว่า ผม หนวด ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ เครื่องแต่งตัว เครื่องประดับ ผ้า ผ้าห่ม ผ้าโพก เครื่องอบ เครื่องนวด เครื่องอาบนํ้า เครื่องตัด คันฉ่อง เครื่องหยอดตา ดอกไม้ เครื่องไล้ทา เครื่องผัดหน้า เครื่องทาปาก เครื่องประดับมือ เครื่อง ผูกมวยผม ไม้เท้า กล้องยา มีด พระขรรค์ ร่ม รองเท้า กรอบหน้า ปิ่นมณี พัดวาลวีชนี ผ้าขาว ผ้าชายยาว เรียกว่า เครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์คำว่า ปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ ความว่า ปลงเสีย คือ วางแล้ว ทิ้งแล้วซึ่งเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ รวมความว่า ‘ปลงเครื่องหมายแห่ง คฤหัสถ์’

{๖๙๙} คำว่า เหมือนต้นทองหลางสลัดใบทิ้ง ความว่า พระปัจเจกสัม พุทธเจ้านั้นตัดเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ให้ตกไปแล้ว เหมือนต้นทองหลาง สลัดใบทิ้งแล้วฉะนั้น รวมความว่า ‘เหมือนตันทองหลางสลัดใบทิ้ง’

คำว่า ผู้เป็นวีรชน ... ตัดเครื่องผูกของคฤหัสถ์แล้ว ความว่า ชื่อว่า เป็นวีรชนเพราะอรรกว่ามีความเพียร เพราะอรรถว่าเป็นผู้อาจ เพราะ อรรถว่าเป็นผู้องอาจ เพราะอรรถว่าเป็นผู้สามารถ เพราะอรรถว่าเป็นผู้ แกล้วกล้า ผู้ก้าวหน้า ผู้ไม่ขลาด ผู้ไม่หวาดเสียว ผู้ไม่สะดุ้ง ผู้ไม่หนี ผู้ละความกลัวความขลาดแล้ว ผู้ปราศจากขนลุกขนพองพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเว้นแล้วจากความชั่วทั้ง ปวงในโลกนี้นี่แหละ ล่วงพ้นทุกข์ในนรกแล้ว อยู่ด้วย ความเพียร มีความเป็นผู้กล้า มีความเพียร จึงเรียกว่า เป็นวีรชน ผู้คงที่ มีจิตเที่ยง

บุตร ภรรยา ทาสี ทาส แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา นา สวน เงิน ทอง บ้าน นิคม ราชธานี แว่นแคว้น ชนบท ฉาง คลัง และวัตถุอันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัดทุกชนิด เรียกว่า เครื่องผูกของคฤหัสถ์

คำว่า ผู้เป็นวีรชน ... ตัดเครื่องผูกของคฤหัสถ์แล้ว ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเป็นวีรชน ตัด คือ ตัดขาด ละ บรรเทา ทำให้ สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งเครื่องผูกของคฤหัสถ์ รวมความว่า ‘ผู้เป็นวีรชน... ตัดเครื่องผูกของคฤหัสถ์แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น,{๗๐๐} เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่า

ผู้เป็นวีรชนพึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ ตัด เครื่องผูกของคฤหัสถ์เสีย เหมือนต้นทองหลางสลัดใบทิ้ง แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

จบ ปฐมวรรค

ทุติยวรรค

{๗๐๑} [๑๓๑] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

ถ้าได้สหายผู้มีปัญญา ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติ อยู่ด้วยกรรมดี เป็นนักปราชญ์ ก็พึงครอบงำอันตราย ทั้งปวงเสีย พอใจ มีสติเที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด

{๗๐๒} คำว่า ถ้าได้สหายผู้มีปัญญา ความว่า ถ้าพึงได้ คือ พึงได้เฉพาะ พึงประสบ พึงพบซึ่งสหายผู้มีปัญญา คือ ผู้เป็นบัณฑิต มีความรู้ มี ความตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส รวมความว่า ‘ถ้าได้สหายผู้มีปัญญา’{๗๐๓} หัวข้อว่า ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติอยู่ด้วยกรรมดี เป็นนักปราชญ์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ความว่า เที่ยวไปร่วมกัน

คำว่า มีปกติอยู่ด้วยกรรมดี ความว่า อยู่ด้วยกรรมดีด้วยปฐมฌาน บ้าง ... ด้วยทุติยฌานบ้าง ... ด้วยตติยฌานบ้าง ... ด้วยจตุตถฌานบ้าง อยู่ด้วยกรรมดีด้วยเมตตาเจโตวิมุตติบ้าง ... ด้วยกรุณาเจโตวิมุตติบ้าง ... ด้วย มุทิตาเจโตวิมุตติบ้าง ... ด้วยอุเปกขาเจโตวิมุตติบ้าง อยู่ด้วยกรรมดีด้วย อากาสานัญจายตนสมาบัติบ้าง ... ด้วยวิญญาณัญจายตนสมาบัติบ้าง ... ด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัติบ้าง ... ด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ บ้าง อยู่ด้วยกรรมดีด้วยนิโรธสมาบัติบ้าง อยู่ด้วยกรรมดีด้วยผลสมาบัติบ้างคำว่า เป็นนักปราชญ์ ความว่า เป็นนักปราชญ์ คือ เป็นบัณฑิต มีความรู้ มีความตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส รวมความว่า ‘ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติอยู่ด้วยกรรมดี เป็นนักปราชญ์’

หัวข้อว่า ครอบงำอันตรายทั้งปวงเสีย มีอธิบายดังนี้

{๗๐๔} คำว่า อันตราย ได้แก่ อันตราย ๒ อย่าง คือ (๑) อันตรายปรากฏ (๒) อันตรายปกปิด ... เหล่านี้เรียกว่าอันตรายปรากฏ ... เหล่านี้เรียกว่า อันตรายปกปิด ...ชื่อว่าอันตราย เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรม ทั้งหลายในอัตภาพนั้น อย่างนี้บ้าง

คำว่า ครอบงำอันตรายทั้งปวงเสีย ความว่า ครอบงำ คือ ย่ำยี ท่วม ทับ กำจัดอันตรายทั้งปวงแล้ว รวมความว่า ‘ครอบงำอันตรายทั้งปวงเสีย’

{๗๐๕} คำว่า พอใจ มีสติเที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด ความว่า พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นเป็นผู้พอใจ คือ มีใจยินดี มีใจร่าเริง มีใจชื่นชม มีใจเบิกบาน มีใจปราโมทย์ เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปกับสหายผู้มีปัญญา คือ ผู้เป็นบัณฑิต มีความรู้ มีความตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลสนั้น รวมความว่า ‘พอใจเที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด’

คำว่า มีสติ ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเป็นผู้มีสติ คือ ประกอบด้วยสติแก่กล้าอย่างยิ่ง เป็นผู้ระลึก ตามระลึกได้ถึงสิ่งที่ทำและ คำที่พูดแล้วแม้นานได้ รวมความว่า ‘พอใจ มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าถ้าได้สหายผู้มีปัญญา ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติ อยู่ด้วยกรรมดี เป็นนักปราชญ์ ก็พึงครอบงำอันตราย ทั้งปวงเสีย พอใจ มีสติเที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด

{๗๐๖} [๑๓๒] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

ถ้าไม่ได้สหายผู้มีปัญญา ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มี ปกติอยู่ด้วยกรรมดี เป็นนักปราชญ์ ก็พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ดังพระราชาทรงละแว่นแคว้นที่ทรงชนะ ได้แล้วเสด็จเที่ยวไปพระองค์เดียว และเหมือนพญาช้าง มาตังคะละโขลงแล้วเที่ยวไปตามลำพังฉะนั้น{๗๐๗} คำว่า ถ้าไม่ได้สหายผู้มีปัญญา ความว่า ถ้าไม่พึงได้ คือ ไม่พึงได้ เฉพาะ ไม่พึงประสบ ไม่พึงพบซึ่งสหายผู้มีปัญญา คือ ผู้เป็นบัณฑิต มี ความรู้ มีความตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส รวมความว่า ‘ถ้าไม่ได้สหายผู้มีปัญญา’{๗๐๘} คำว่า ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติอยู่ด้วยกรรมดี เป็นนักปราชญ์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เที่ยวไปด้วยกันได้ ความว่า เที่ยวไปร่วมกัน

คำว่า ผู้มีปกติอยู่ด้วยกรรมดี ความว่า มีปกติอยู่ด้วยกรรมดี ด้วยปฐมณานบ้าง ... อยู่ด้วยกรรมดีด้วยนโรธสมาบัติบ้าง อยู่ด้วยกรรมดี ด้วยผลสมาบัติบ้าง

คำว่า เป็นนักปราชญ์ ความว่า เป็นนักปราชญ์ คือ เป็นบัณฑิต มีความรู้ มีความตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลาย กิเลส รวมความว่า ‘ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติอยู่ด้วยกรรมดี เป็น นักปราชญ์’

{๗๐๙} คำว่า ดังพระราชาทรงละแว่นแคว้นที่ทรงชนะได้แล้วเสด็จเที่ยวไป พระองค์เดียว ความว่า พระราชามหากษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรง ชนะสงคราม กำจัดข้าศึกแล้ว ได้ความเป็นใหญ่ ได้คลังบริบูรณ์ ทรง สละแว่นแคว้น ชนบท ท้องพระคลัง เงินทองเป็นอันมาก และพระนคร ทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุแล้ว ทรงครองผ้าย้อมฝาด เสด็จออกจาก พระราชฐานทรงผนวชเป็นบรรพชิต เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีกังวล เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปผู้เดียว ฉันใด แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นก็ฉันนั้น ตัดกังวลในฆราวาสทั้งหมด ตัดกังวลในบุตรและภรรยา ตัดกังวลในญาติ ตัดกังวลในมิตรและพวกพ้อง

แล้วปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีกังวล เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปผู้เดียว ฉันนั้น รวมความว่า ‘ดังพระราชา ทรงละแว่นแคว้นที่ทรงชนะได้แล้วเสด็จเที่ยวไปพระองค์เดียว’ เพฺราะเหตุ นั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าถ้าไม่ได้สหายผู้มีปัญญา ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มี ปกติอยู่ด้วยกรรมดี เป็นนักปราชญ์ ก็พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ดังพระราชาทรงละแว่นแคว้นที่ทรงชนะ ได้แล้วเสด็จเที่ยวไปพระองค์เดียว และเหมือนพญาช้าง มาตังคะละโขลงแล้วเที่ยวไปตามลำพังฉะนั้น

{๗๑๐} [๑๓๓] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

เราทั้งหลายย่อมสรรเสริญสหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรม โดยแท้ พึงคบหาแต่สหายที่ประเสริฐกว่าหรือที่เสมอกัน เมื่อไม่ได้สหายเช่นนั้น ก็พึงบริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษเที่ยว ไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า ย่อมสรรเสริญสหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมโดยแท้ มีอธิบาย ดังนี้

{๗๑๑} คำว่า โดยแท้ เป็นคำกล่าวโดยส่วนเดียว เป็นคำกล่าวโดยไม่สงสัย เป็นคำกล่าวโดยไม่เคลือบแคลง เป็นคำกล่าวโดยไม่ลังเล เป็นคำกล่าวไม่ เป็นสองแยก เป็นคำกล่าวไม่เป็นสองทาง เป็นคำกล่าวไม่ผิด คำว่า โดยแท้ นี้เป็นคำกล่าวแน่นอน

คำว่า สหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรม ความว่า สหายผู้ใดเป็นผู้ประกอบ ด้วยสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ อันเป็นของพระอเสขะ สหายผู้นั้นเรียกว่า สหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรม

คำว่า ย่อมสรรเสริญสหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมโดยแท้ ความว่า ย่อมสรรเสริญ คือ ชมเชย ยกย่อง พรรณนาคุณสหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรม รวมความว่า ‘ย่อมสรรเสริญสหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมโดยแท้’

{๗๑๒} คำว่า พึงคบหาแต่สหายที่ประเสริฐกว่าหรือผู้เสมอกัน ความว่า สหาย ทั้งหลายเป็นผู้ประเสริฐกว่าด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณ ทัสสนะ สหายทั้งหลายเป็นผู้เสมอกันด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ ควรคบหา คือ ควรสนิทสนม ควรนั่งใกล้ ควรไต่ถาม ควรสอบถามสหายที่ประเสริฐกว่าหรือสหายผู้เสมอกัน รวมความว่า ‘พึงคบหาแต่สหายที่ประเสริฐกว่าหรือผู้เสมอกัน’

{๗๑๓} คำว่า เมื่อไม่ได้สหายเช่นนั้น ก็ควรบริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษ ความ ว่า บุคคลผู้บริโภคปัจจัยอันมีโทษก็มี ผู้บริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษก็มี

ก็บุคคลผู้บริโภคปัจจัยอันมีโทษเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ได้มาซึ่งปัจจัยด้วยความโกหก ด้วยความพูดเลียบเคียง ด้วยการทำนิมิต ด้วยความกำจัดคุณเขา ด้วยความต่อลาภด้วยลาภ ด้วยการให้ไม้จริง ด้วย การให้ไม้ไผ่ ด้วยการให้ใบไม้ ด้วยการให้ดอกไม้ ด้วยการให้ผลไม้ ด้วย การให้เครื่องอาบนํ้า ด้วยการให้จุรณ ด้วยการให้ดินเหนียว ด้วยการให้ ไม้สีฟ้น ด้วยการให้นํ้าบ้วนปาก ด้วยคำพูดมุ่งให้เขารักตน ด้วยถ้อยคำ เหลาะแหละ ด้วยกิริยาประจบเขา ด้วยความเป็นผู้ตีสนิทเขา ด้วยวิชาดู พื้นที่ ด้วยติรัจฉานวิชา ด้วยวิชาดูลักษณะ ด้วยวิชาดูฤกษ์ยาม ด้วยการ เดินเป็นสื่อรับใช้ ด้วยความเป็นคนรับใช้

ด้วยความเป็นผู้เดินสาส์น ด้วย เวชกรรม ด้วยนวกรรม ด้วยการให้ก้อนข้าวตอบแทน ด้วยการให้และ การเพิ่มให้ แต่ว่าได้แล้ว รับแล้ว ได้มาแล้ว ประสบแล้ว ได้เฉพาะ แล้วโดยผิดธรรม โดยไม่เหมาะสม ครั้นแล้วก็สำเร็จความเป็นอยู่ บุคคล นี้ท่านกล่าวว่าผู้บริโภคปัจจัยอันมีโทษก็บุคคลผู้บริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนใน โลกนี้ได้มาซึ่งปัจจัย มิใช่ด้วยความโกหก มิใช่ด้วยความพูดเลียบเคียง มิใช่ ด้วยการทำนิมิต มิใช่ด้วยความกำจัดคุณเขา มิใช่ด้วยความต่อลาภด้วยลาภ มิใช่ด้วยการให้ไม้จริง มิใช่ด้วยการให้ไม้ไผ่ มิใช่ด้วยการให้ใบไม้ มิใช่ด้วยการให้ดอกไม้ มิใช่ด้วยการให้ผลไม้ มิใช่ด้วยการให้เครื่องอาบนํ้า มิใช่ด้วยการให้จุรณ์ มิใช่ด้วยการให้ดินเหนียว มิใช่ด้วยการให้ไม้สีฟัน มิใช่ด้วยการให้นํ้าบ้วนปาก มิใช่ด้วยคำพูดมุ่งให้เขารักตน มิใช่ด้วยถ้อยคำ เหลาะแหละ มิใช่ด้วยกิริยาประจบเขา มิใช่ด้วยความเป็นผู้ตีสนิทเขา มิใช่ด้วยวิชาดูพื้นที่ มิใช่ด้วยดิรัจฉานวิชา มิใช่ด้วยวิชาดูลักษณะ มิใช่ ด้วยวิชาดูฤกษ์ยาม มิใช่ด้วยการเดินเป็นสื่อรับใช้ มิใช่ด้วยความเป็นคน

รับใช้ มิใช่ด้วยความเป็นผู้เดินสาส์น มิใช่ด้วยเวชกรรม มิใช่ด้วยนวกรรม มิใช่ด้วยการให้ก้อนข้าวตอบแทน มิใช่ด้วยการให้และการเพิ่มให้ แต่ว่า ได้แล้ว รับแล้ว ได้มาแล้ว ประสบแล้ว ได้เฉพาะแล้วโดยธรรม โดย เหมาะสม ครั้นแล้วก็สำเร็จความเป็นอยู่ บุคคลนี้ท่านกล่าวว่า ผู้บริโภค ปัจจัยอันไม่มีโทษคำว่า เมื่อไม่ได้สหายเช่นนั้นก็พึงบริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษ ความว่า เมื่อไม่ได้ คือ ไม่ได้ ไม่ได้เฉพาะ ไม่ประสบ ไม่พบสหายเหล่านั้น รวม ความว่า ‘เมื่อไม่ได้สหายเหล่านั้นก็พึงบริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษ เที่ยวไปผู้ เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงกล่าวว่าเราทั้งหลายย่อมสรรเสริญสหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรม โดยแท้ พึงคบหาแต่สหายที่ประเสริฐกว่าหรือที่เสมอกัน เมื่อไม่ได้สหายเช่นนั้น ก็พึงบริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษ เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๑๔} [๑๓๔] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า) บุคคลเห็นกำไลทองอันสุกปลั่งที่ช่างทองให้สำเร็จ ดีแล้วสองวงกระทบกันที่มือ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น

{๗๑๕} คำว่า เห็นกำไลทองอันสุกปลั่ง ความว่า เห็น คือ เห็นแจ้ง เทียบเคียง พิจารณา ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏ

คำว่า ทอง คือ ทองคำ

คำว่า สุกปลั่ง คือ บริสุทธิ์ เปล่งปลั่ง รวมความว่า ‘เห็นกำไล ทองอันสุกปลั่ง’

คำว่า ที่นายช่างทองให้สำเร็จดีแล้ว ความว่า ช่างทอง เรียกว่า กัมมารบุตร

{๗๑๖} คำว่า ที่ช่างทองให้สำเร็จดีแล้ว ความว่า ที่ช่างทองให้สำเร็จดีแล้ว คือ ทำดีแล้ว ตกแต่งดีแล้ว รวมความว่า ‘ที่นายช่างทองให้สำเร็จดีแล้ว’

{๗๑๗} คำว่า สองวงกระทบกันที่มือ ความว่า มือ เรียกว่า ภุชะ กำไล มือสองวงย่อมกระทบกันที่มือข้างหนึ่ง ฉันใด สัตว์ทั้งหลายย่อมกระทบ กระทั่งกันด้วยอำนาจตัณหา (ด้วยอำนาจทิฏฐิ) กระทบกันอยู่ในกำเนิด สัตว์ดิรัจฉาน ในปิตติวิสัย ในมนุษยโลก ในเทวโลก คือ สืบต่อคดีด้วย คดี สืบต่ออุปบัติด้วยอุปบัติ สืบต่อปฏิสนธิด้วยปฏิสนธิ สืบต่อภพด้วย ภพ สืบต่อสงสารด้วยสงสาร สืบต่อวัฏฏะด้วยวัฏฏะ เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป รวมความว่า ‘สองวงกระทบกันที่มือ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะ เหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบุคคลเห็นกำไลทองอันสุกปลั่งที่นายช่างทองให้ สำเร็จดีแล้ว สองวงกระทบกันที่มือ พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๑๘} [๑๓๕] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

การพุดด้วยวาจาก็ดี ความเกี่ยวข้องก็ดีกับสหาย พึงมีแก่เราอย่างนี้ บุคคลเมื่อเห็นภัยนี้ต่อไป พึงเที่ยว ไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๑๙} คำว่า กับสหายพึงมีแก่เราอย่างนี้ ความว่า กับตัณหาเป็นสหาย บุคคลผู้มีตัณหาเป็นสหายก็มี บุคคลผู้มีบุคคลเป็นสหายก็มี

บุคคลผู้มีตัณหาเป็นสหายอย่างไร คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา ชื่อว่าตัณหา ผู้ใด ยังละตัณหานี้ไม่ได้ ผู้นั้นเรียกว่าผู้มีตัณหาเป็นสหาย

บุรุษผู้มีตัณหาเป็นสหายท่องเที่ยวไปตลอดกาลนาน ย่อมไม่ล่วงสังสารวัฏอันมีความเป็นอย่างนี้และมีความ เป็นอย่างอื่นไปได้

บุคคลผู้มีตัณหาเป็นสหายอย่างนี้

บุคคลผู้มีบุคคลเป็นสหายอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ฟุ้งซ่าน มิใช่เพราะเหตุแห่งตน มิใช่เพราะเหตุแห่งผู้อื่น มีจิตไม่สงบ คนเดียว กลายเป็นคนที่สองบ้าง สองคนกลายเป็นคนที่สามบ้าง สามคนกลายเป็น คนที่สี่บ้าง ย่อมกล่าวคำเพ้อเจ้อมากในที่ที่ตนไปนั้น คือ พูดเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม อย่างนั้นอย่างนี้ บุคคลผู้มีบุคคลเป็นสหายอย่างนี้ รวมความว่า ‘กับ สหายพึงมีแก่เราอย่างนี้’{๗๒๐} คำว่า การพูดด้วยวาจาก็ดี ความเกี่ยวข้องก็ดี ความว่า ติรัจฉานกถา ๓๒ คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร... เรื่องความเจริญและความเสื่อม อย่างนั้นอย่างนี้ เรียกว่า การพูดด้วยวาจา

คำว่า ความเกี่ยวข้อง ได้แก่ ความเกี่ยวข้อง ๒ อย่าง คือ (๑) ความ เกี่ยวข้องด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความเกี่ยวข้องด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่า

ความเกี่ยวข้องด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความเกี่ยวข้องด้วยอำนาจทิฏฐิ รวมความว่า ‘การพูดด้วยวาจาก็ดี ความเกี่ยวข้องก็ดี’

หัวข้อว่า เมื่อเห็นภัยนี้ต่อไป มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภัย ได้แก่ ชาติภัย ชราภัย พยาธิภัย มรณภัย ราชภัย โจรภัย อัคคีภัย อุทกภัย ภัยคือการติเตียนตน ภัยคือการติเตียนผู้อื่น ภัย คืออาชญา ภัยคือทุคติ ภัยแต่คลื่น ภัยแต่จระเข้ ภัยแต่น้ำวน ภัยแต่ ปลาฉลาม ภัยแต่การแสวงหาเครื่องบำรุงชีพ ภัยแต่ความเสียชื่อเสียง ภัย คือความครั่นคร้ามในประชุมชน เหตุที่น่ากลัว ความหวาดเสียว ขนลุก ขนพอง ความที่จิตหวาดเสียว ความที่จิตสะดุ้ง{๗๒๑} คำว่า เมื่อเห็นภัยนี้ต่อไป ความว่า เมื่อเห็น คือ เมื่อแลเห็น เมื่อตรวจดู เมื่อเพ่งดู เมื่อพิจารณาซึ่งภัยนี้ต่อไป รวมความว่า ‘เมื่อเห็น ภัยนี้ต่อไป พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่า

การพูดด้วยวาจาก็ดี ความเกี่ยวข้องก็ดีภับสหายพึง มีแก่เราอย่างนี้ บุคคลเมื่อเห็นภัยนี้ต่อไป พึงเที่ยวไปผู้ เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๒๒} [๑๓๖] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

ก็กามทั้งหลายงามวิจิตร มีรสอร่อย น่ารื่นรมย์ใจ ย่อมยํ่ายีจิตด้วยรูปแปลก ๆ บุคคลมองเห็นโทษในกามคูณ ทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า ก็กามทั้งหลายงามวิจิตร มีรสอร่อย น่ารื่นรมย์ใจ มี อธิบายดังนี้

{๗๒๓} คำว่า กามทั้งหลาย ได้แก่ กาม ๒ อย่าง โดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุ กาม (๒) กิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกามคำว่า งามวิจิตร ความว่า มีรูปชนิดต่าง ๆ มีเสียงชนิดต่าง ๆ มี กลิ่นชนิดต่าง ๆ มีรสชนิดต่าง ๆ มีโผฏฐัพพะชนิดต่าง ๆ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนดคำว่า มีรสอร่อย ความว่า สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณนี้มี ๕ ประการแล กามคุณ ๕ ประการคือ อะไรบ้าง คือ(๑) รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

(๒) เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...

(๓) กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...

(๔) รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

(๕) โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

กามคุณมี ๕ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสอันใดอาศัยกามคุณ ๕ เหล่านั้นเกิดขึ้น สุขโสมนัสนี้เรียกว่า ‘สุขอาศัยกามคุณ สุขของปุถุชน สุขเกิดแต่เมถุน ไม่ใช่สุขของอารยชน’ เรากล่าวว่า ไม่พึงเสพ ไม่พึงให้เจริญ ไม่พึง ทำให้มาก พึงกลัวสุขนี้’รวมความว่า ‘ก็กามทั้งหลายงามวิจิตร มีรสอร่อย’

หัวข้อว่า น่ารื่นรมย์ใจ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ใจ ได้แก่ จิต ใจ มนัส หทัย ปัณฑระ มโน มนายตนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุอันเกิดแต่วิญญาณ ขันธ์นั้น

{๗๒๔} คำว่า ย่อมยํ่ายีจิตด้วยรูปแปลก ๆ ความว่า ย่อมยํ่ายีจิต คือ ทำให้ จิตสะดุ้ง ให้เสื่อม ให้เสีย ด้วยรูปชนิดต่างๆ... ด้วยโผฏฐัพพะชนิดต่าง ๆ รวมความว่า ‘ย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปแปลก ๆ’

{๗๒๕} คำว่า มองเห็นโทษในกามคุณทั้งหลายแล้ว ความว่า สมจริงดังที่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นโทษของ กามทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การประกอบศิลปะที่เป็นเครื่องให้กุล บุตรในโลกนี้เลี้ยงชีวิตอยู่ได้ คือ การนับคะแนนก็ดี การคำนวณก็ดี การ นับจำนวนก็ดี การไถก็ดี การค้าขายก็ดี การเลี้ยงโคก็ดี การยิงธนูก็ดี การ เป็น ราชบุรุษก็ดี ศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่งก็ดี ซึ่งต้องตรากตรำต่อความ หนาว ต้องตรากตรำต่อความร้อน สาละวนอยู่ด้วยสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน ต้องตายด้วยความหิวกระหาย แม้นี้ก็ เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้เอง มีกามเป็นเหตุ มีกาม เป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อกุลบุตรนั้นขยัน สืบต่อ พยายามอยู่อย่างนี้ โภคะเหล่านั้นไม่สำเร็จผลไซร้ เขาก็จะเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอก ครํ่าครวญ ถึงกับหลงเพ้อไปได้ว่า ‘ความขยันของเราสูญเปล่าหนอ ความ พยายามของเราไม่มีผลหนอ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกาม ทั้งหลาย ... เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อกุลบุตรนั้นขยัน สืบต่อพยายามอยู่อย่างนี้ โภคะเหล่านั้นสำเร็จผลไซร้ เขาก็จะเสวยทุกข์โทมนัสที่ต้องคอยรักษาโภคะ เหล่านั้นไว้เป็นสาเหตุว่า ไฉนหนอ โภคทรัพย์เหล่านี้ของเราพระราชาจึง

จะไม่ริบไป โจรจะไม่ลักไป ไฟจะไม่ไหม้เสีย นํ้าจะไม่พัดพาไป ทายาทผู้ ที่เกลียดกันจะไม่ชิงเอาไป’ เมื่อกุลบุตรนั้นคอยรักษาคุ้มครองอยู่อย่างนี้ พระราชาทั้งหลายริบโภคะเหล่านั้นไปเสียก็ดี พวกโจรลักเอาไปเสียก็ดี ไฟ ไหม้เสียก็ดี นํ้าพัดไปเสียก็ดี ทายาทผู้ที่เกลียดกันชิงเอาไปเสียก็ดี เขา ย่อมเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกคร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไปได้ว่า ‘แม้สิ่งที่เคยเป็นของเรา ก็ไม่เป็นของเรา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็ เป็นโทษของกามทั้งหลาย ... เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั้นแล แม้พวกพระราชาทรง วิวาทกับพวกพระราชาก็ได้ พวกกษัตริย์วิวาทกับพวกกษัตริย์ก็ได้ พวก พราหมณ์วิวาทกับพวกพราหมณ์ก็ได้ พวกคฤหบดีวิวาทกับพวกคฤหบดีก็ได้ มารดาวิวาทกับบุตรก็ได้ บุตรวิวาทกับมารดาก็ได้ บิดาวิวาทกับบุตรกก็ได้ บุตรวิวาทกับบิดาก็ได้ พี่ชายน้องชายวิวาทกับพี่ชายน้องชายก็ได้ พี่ชาย วิวาทกับน้องสาวก็ได้ น้องสาววิวาทกับพี่ชายก็ได้ สหายวิวาทกับสหายก็ได้ คนเหล่านั้นถึงการทะเลาะ แก่งแย่ง วิวาทกันในที่นั้น ทำร้ายซึ่งกันและ กันด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง

ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ถึงความตายไปตรงนั้นบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ นี้ ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย ... เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้นยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั้นแล ผู้คนทั้งหลายจึง ต่างคว้าดาบและโล่ สอดแล่งธนู วิ่งเข้าสู่สงครามซึ่งยกกันมาทั้งสองฝ่าย เมื่อลูกศรถูกยิงไปบ้าง เมื่อหอกถูกซัดไปบ้าง เมื่อดาบถูกกวัดแกว่งอยู่บ้าง ผู้คนเหล่านั้นต่างก็ถูกลูกศรเสียบเอาบ้าง ถูกหอกแทงเอาบ้าง ถูกดาบตัด ศีรษะเอาบ้างในสมรภูมินั้น ถึงความตายไปตรงนั้นบ้าง ถึงทุกข์ปางตาย

บ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย ... เกิดขึ้น เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเภิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั้นแล ผู้คนทั้งหลายจึง ถือดาบและโล่ สอดแล่งธนู ตรูกันเข้าไปยังเชิงกำแพงที่ราดด้วยตมร้อน ๆ เมื่อลูกศรถูกยิงไปบ้าง เมื่อหอกถูกซัดไปบ้าง เมื่อดาบถูกกวัดแกว่งอยู่บ้าง ผู้คนเหล่านั้นต่างถูกลูกศรเสียบเอาบ้าง ถูกหอกแทงเอาบ้าง ถูกราดด้วย โคมัยร้อนบ้าง ถูกลับด้วยคราดบ้าง ถูกตัดศีรษะด้วยดาบบ้างในที่นั้น ถึง ความตายไปตรงนั้นบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็ เป็นโทษของกามทั้งหลาย ... เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้นยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย เพราะกามเป็นเหตุ

เพราะกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั้นแล ผู้คนทั้งหลาย จึงตัดช่องย่องเบาบ้าง ปล้นกวาดล้างบ้าง ปล้นเรือนเฉพาะหลังบ้าง ดักปล้นในทางเปลี่ยวบ้าง สมสู่ภรรยาคนอื่นบ้าง พระราชาทั้งหลายจับคน นั้น ๆ ได้แล้วรับสั่งให้ลงโทษแบบต่าง ๆ คือ โบยด้วยแส้บ้าง โบย ด้วยหวายบ้าง ตีด้วยไม้ค้อนบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือทั้ง เท้าบ้าง ตัดหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งหูทั้งจมูกบ้าง ลงโทษแบบพิลังค ถาลิกะ (หม้อ เคี่ยวนํ้าส้ม) บ้าง แบบสังขมุณฑกะ (ขอดสังข์) บ้าง แบบ ราหูมุข (ปากราหู) บ้าง แบบโชติมาลิกะ (พุ่มเพลิง) บ้าง แบบหัตถปัชโชติกะ (มือไฟ) บ้าง แบบเอรกวัตติกะ (เหยียบหนังเคลื่อนที่) บ้าง แบบจีรกวาสิกะ

(นุ่งส่ายคือกระโปรงยาวที่ผู้หญิงนุ่ง) บ้าง แบบเอเณยยกะ (ยืนกวาง) บ้าง แบบพลิสมังสิกะ (กระชากเนื้อด้วยเบ็ด) บ้าง แบบกหาปณกะ (ควักเนื้อที ละกหาปณะ) บ้าง แบบขาราปฏิจฉกะ (แปรงน้ำกรด) บ้าง แบบปลิฆ ปริวัตติกะ (วนลิ่ม) บ้าง แบบปลาลปีฐกะ (ตั่งฟาง)บ้าง ราดด้วยน้ำมันที่ เดือดบ้าง ให้สุนัขกัดกินบ้าง เสียบที่หลาวทั้งเป็นบ้าง ใช้ดาบตัดศีรษะเสีย

บ้าง คนเหล่านั้นถึงความตายไปตรงนั้นบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้าง ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษ ของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้เอง มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็น ต้นเค้ามีกามเป็นบ่อเกิด เกิดขึ้น เพราะเหตุ แห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นแล ผู้คนทั้งหลายจึงต่าง ประพฤติกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต คนเหล่านั้นครั้นประพฤติ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตแล้ว หลังจากกตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็น กองทุกข์ในสัมปรายภพ มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อ เกิด เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น’คำว่า มองเห็นโทษในกามคุณทั้งหลายแล้ว ความว่า มองเห็น คือ พบ เทียบเคียง พิจารณา ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏแล้วซึ่งโทษใน กามคุณทั้งหลาย รวมความว่า ‘มองเห็นโทษในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า นั้นจึงกล่าวว่า

ก็กามทั้งหลายงามวิจิตร มีรสอร่อย น่ารื่นรมย์ใจ ย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปแปลก ๆ บุคคลมองเห็นโทษใน กามคุณทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนั้น

{๗๒๖} [๑๓๗] (พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวว่า)

อันว่ากามนี้เป็นเสนียด เป็นดังฝี เป็นอุบาทว์ เป็น โรค เป็นลูกศร เป็นภัย บุคคลมองเห็นภัยนี้ในกามคุณ ทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๒๗} คำว่า กามนี้เป็นเสนียด เป็นดังฝี เป็นอุบาทว์ เป็นโรค เป็นลูกศร เป็นภัย ความว่า สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย คำว่า ‘ภัย’ เป็นชื่อของกาม คำว่า ‘ทุกข์’ เป็นชื่อของกาม คำว่า ‘โรค’ เป็นชื่อของกาม คำว่า ‘หัวฝี’ เป็นชื่อของกาม คำว่า ‘ลูกศร’ เป็นชื่อของกาม คำว่า ‘ความข้อง’ เป็นชื่อของกาม คำว่า ‘เปือกตม’ เป็นชื่อของกาม คำว่า ‘การอยู่ในครรภ์’ เป็นชื่อของกามดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุไร คำว่า ‘ภัย’ จึงเป็นชื่อของ กาม เพราะว่าบุคคลผู้ยินดีในกามราคะ ถูกกามราคะผูกพันไว้นี้ ย่อมไม่ พ้นไปจากภัยทั้งในปัจจุบันทั้งในภายหน้า ฉะนั้น คำว่า ‘ภัย’ จึงเป็น ชื่อของกาม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุไร คำว่า ‘ทุกข์’... คำว่า ‘โรค’ ... คำว่า ‘หัวฝี’ ... คำว่า ‘ลูกศร’ ... คำว่า ‘ความข้อง’ ... คำว่า ‘เปือกตม’ ... คำว่า ‘การอยู่ในครรภ์’ จึงเป็นชื่อของกาม เพราะว่าบุคคลผู้ยินดีใน กามราคะ ถูกกามราคะผูกพันไว้นี้ ย่อมไม่พ้นไปจากการอยู่ในครรภ์ทั้งใน ปัจจุบันทั้งในภายหน้า ฉะนั้น คำว่า ‘การอยู่ในครรภ์’ จึงเป็นชื่อของกาม”คือภัยกับทุกข์ ภัยกับโรค ภัยกับฝี ภัยกับความข้อง ภัยกับเปือกตม เหล่านี้เรียกว่า ‘กาม’ ที่ปุถุชนเกี่ยวข้อง อยู่แล้ว ปุถุชนผู้ถูกกามสุขครอบงำแล้วย่อมเป็นไปเพื่อ เกิดในครรภ์อีก

ก็เมื่อใด ภิกษุมีความเพียรไม่ทอดทิ้งสัมปชัญญะอยู่ เมื่อนั้น ภิกษุเห็นปานนี้นั้นย่อมก้าวล่วงทางหมุนเวียนที่ ข้ามได้ยากนี้ใด้แล้ว พิจารณาเห็นหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงชาติ และชราดิ้นรนอยู่ได้’

รวมความว่า ‘อันว่ากานนี้เป็นเสนียด เป็นดังฝี เป็นอุบาทว์ เป็นโรค เป็นลูกศร เป็นภัย’

{๗๒๘} คำว่า มองเห็นภัยนี้ในกามคุณทั้งหลายแล้ว ความว่า มองเห็น คือ พบ เทียบเคียง พิจารณา ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏแล้วซึ่งภัยนี้ใน กามคุณทั้งหลาย รวมความว่า ‘มองเห็นภัยนี้ในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึง เที่ยวไปผู้เดียวเหมีอนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า นั้นจึงกล่าวว่าอันว่ากามนี้เป็นเสนียด เป็นดังฝี เป็นอุบาทว์ เป็น โรค เป็นลูกศร เป็นภัย บุคคลมองเห็นภัยนี้ในกามคุณ ทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๒๙} [๑๓๘] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พึงครอบงำแม้ภัยเหล่านี้ คือ ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ลม แดด เหลือบ และสัตว์ เลื้อยคลานเสียให้หมดแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น

{๗๓๐} หัวข้อว่า ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย มี อธิบายดังนี้

คำว่า ความหนาว ได้แก่ ความหนาวย่อมมีด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ความหนาวย่อมมีด้วยอำนาจแห่งธาตุภายในกำเริบ (๒) ความหนาว ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งฤดูภายนอกคำว่า ความร้อน ได้แก่ ความร้อนย่อมมีด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ความร้อนย่อมมีด้วยอำนาจแห่งธาตุภายในกำเริบ (๒) ความร้อนย่อมมี ด้วยอำนาจแห่งฤดูภายนอกความหิว เรียกว่า ขุททา

ความกระหาย เรียกว่า ปิปาสา

รวมความว่า ‘ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย’

หัวข้อว่า ลม แดด เหลือบและสัตว์เลื้อยคลาน มีอธิบายดังนี้

{๗๓๑} คำว่า ลม ได้แก่ ลมตะวันออก ลมตะวันตก ลมเหนือ ลมใต้ ลมมีฝุ่น ลมหนาว ลมร้อน ลมน้อย ลมมาก ลมบ้าหมู ลมจากปีกนก ลมจากครุฑ ลมจากใบตาล ลมจากพัดความร้อนจากดวงอาทิตย์เรียกว่า แดด แมลงตาเหลืองเรียกว่า เหลือบ งูเรียกว่า สัตว์เลื้อยคลาน

รวมความว่า ‘ลม แดด เหลือบ และสัตว์เลื้อยคลาน’

{๗๓๒} คำว่า ครอบงำแม้ภัยเหล่านี้ ความว่า ครอบงำ คือ ท่วมทับ กำจัด ยํ่ายีแล้ว รวมความว่า ‘ครอบงำแม้ภัยเหล่านี้ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าพึงครอบงำแม้ภัยเหล่านี้ คือ ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ลม แดด เหลือบ และสัตว์ เลื้อยคลานเสียให้หมด แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น

{๗๓๓} [๑๓๙] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด เหมือนพญาช้าง สารตระกูลปทุม ที่มีร่างกายเกิดดีแล้ว ละโขลงแล้วอยู่ ในป่าตามความพอใจฉะนั้น

{๗๓๔} คำว่า เหมือนพญาช้างสารละโขลงแล้ว ความว่า ช้างสาร เรียกว่า นาค (พญาช้างสาร)

แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าก็ชื่อว่า นาค พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น ชื่อว่านาคเพราะเหตุไร พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่านาคเพราะไม่ทำความ ชั่ว ชื่อว่านาคเพราะไม่ไปสู่ความชั่ว ชื่อว่านาคเพราะไม่มาสู่ความชั่วพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่านาคเพราะไม่ทำความชั่วอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันชั่วช้า ทำให้เศร้าหมอง ให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ตรัสเรียกว่า ความชั่ว สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนสภิยะบุคคลไม่ทำความชั่วน้อยหนึ่งในโลก สลัดแล้วซึ่ง กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ทั้งปวง ซึ่งเครื่องผูกทั้งหลาย เป็นผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่เกี่ยวข้องในที่ทั้งปวง บุคคลนั้น ท่านกล่าวว่า เป็นนาค ผู้คงที่ มีจิตอย่างนั้น’

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่านาคเพราะไม่ทำความชั่วอย่างนี้

บุคคลชื่อว่านาคเพราะไม่ไปสู่ความชั่วอย่างไร คือ พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้น ไม่ไปสู่ฉันทาคติ ไม่ไปสู่โทสาคติ ไม่ไปสู่โมหาคติ ไม่ไปสู่ ภยาคติไม่ไปด้วยอำนาจราคะ ไม่ไปด้วยอำนาจโทสะ ไม่ไปด้วยอำนาจโมหะ

ไม่ไปด้วยอำนาจมานะ ไม่ไปด้วยอำนาจทิฏฐิ ไม่ไปด้วยอำนาจอุทธัจจะ ไม่ไปด้วยอำนาจวิจิกิจฉา ไม่ไปด้วยอำนาจอนุสัย ไม่ดำเนิน ไม่ออกไป ไม่ถูกพัดไป ไม่ถูกนำไป ด้วยธรรมอันเป็นพวก พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า ชื่อว่านาคเพราะไม่ไปสู่ความชั่วอย่างนี้

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่านาคเพราะไม่มาสู่ความชั่วอย่างไร คือ ไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสทั้งหลายที่ละได้แล้วด้วยโสดาปัตติ มรรค ... ด้วยสกทาคามิมรรค ... ด้วยอนาคามิมรรค ... ด้วยอรหัตตมรรค พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่านาคเพราะไม่มาสู่ความชั่วอย่างนี้

คำว่า เหมือนพญาช้างสารละโขลงแล้ว ความว่า พญาช้างสารนั้น ละ คือ ทิ้ง ปล่อยแล้วซึ่งโขลงทั้งหลาย เป็นผู้เดียว ย่างเข้าไปท่ามกลางป่า เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพ ดำเนินไปในป่า ฉันใด แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าก็ฉันนั้น ละ ทิ้ง ปล่อย แล้วซึ่งหมู่ เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด คือ อยู่อาศัยเสนาสนะอันสงัด เป็นป่ารกชัฏ มีเสียงน้อย ไม่มีเสียงกึกก้อง ปราศจากลมแต่หมู่ชน เป็น ที่ควรทำกรรมลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น พระปัจเจกสัมพุทธ เจ้านั้นเดินผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั่งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าหมู่บ้านเพื่อ บิณฑบาตผู้เดียว กลับผู้เดียว นั่งในที่ลับผู้เดียว อธิษฐานจงกรมผู้เดียว เป็นผู้เดียวเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้ อัตภาพดำเนินไป รวมความว่า ‘เหมือนพญาช้างสารละโขลงแล้ว’{๗๓๕} คำว่า พญาช้างสารตระกูลปทุม ที่มีรางกายเกิดดีแล้ว ความว่า พญาช้างสารนั้นมีร่างกายที่เกิดพร้อมแล้ว คือ เป็นช้างสูง ๗ ศอก หรือ ๘ ศอก ฉันใด แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีขันธ์เกิดพร้อมแล้วด้วยศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์อันเป็นของพระอเสขะ

พญาช้างสารนั้นเป็นช้างตระกูลปทุมฉันใด แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า ก็ฉันนั้น มีธรรมดังดอกบัว ด้วยดอกบัวคือโพชฌงค์ ๗ ประการ คือ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเปกขาสัมโพชฌงค์

พญาช้างสารนั้นเป็นผู้ยิ่งด้วยเรี่ยวแรง ด้วยกำลัง ด้วยความเร็ว ด้วย ความกล้า ฉันใด แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าก็ฉันนั้น เป็นผู้ยิ่งด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ รวมความว่า ‘พญาช้างสารตระกูล ปทุมที่มีร่างกายเกิดดีแล้ว’

{๗๓๖} คำว่า อยู่ในป่าตามความพอใจ ความว่า พญาช้างสารนั้นอยู่ในป่า ตามความพอใจ ฉันใด แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นก็ฉันนั้น อยู่ในป่าตาม ความพอใจ คือ อยู่ในป่าตามความพอใจด้วยปฐมฌานบ้าง ... ทุติยฌานบ้าง ... ตติยฌานบ้าง ... จตุตถฌานบ้าง อยู่ในป่าตามความพอใจด้วยเมตตา เจโตวิมุตติบ้าง ... กรุณาเจโตวิมุตติบ้าง ... มุทิตาเจโตวิมุตติบ้าง ... อุเปกขาเจโตวิมุตติบ้าง อยู่ในป่าตามความพอใจด้วยอากาสานัญจายตน สมาบัติบ้าง ... วิญญาณัญจายตนสมาบัติบ้าง ... อากิญจัญญายตนสมาบัติ บ้าง ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติบ้าง ... นิโรธสมาบัติบ้าง ... ผล สมาบัติบ้าง รวมความว่า ‘อยูในป่าตามความพอใจ พึงเที่ยวไปผู้ เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึง กล่าวว่าพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด เหมือนพญาช้าง สารตระกูลปทุม ที่มีร่างกายเกิดดีแล้ว ละโขลงแล้วอยู่ ในป่าตามความพอใจฉะนั้น

{๗๓๗} [๑๔๐] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

การที่บุคคลผู้ยินดียิ่งด้วยหมู่คณะจะพึงบรรลุวิมุตติอัน มีในสมัย มิใช่ฐานะที่จะมีได้ บุคคลพิจารณาถ้อยคำของ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ดังนี้แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๓๘} คำว่า การที่บุคคลผู้ยินดียิ่งด้วยหมู่คณะจะพึงบรรลุวิมุตติอันมีในสมัย มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ความว่า สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

‘ดูก่อนอานนท์ ข้อที่ภิกษุผู้ชอบคลุกคลีกัน ยินดีในการคลุกคลีกัน ประกอบเนือง ๆ ซึ่งความชอบคลุกคลีกัน ชอบหมู่คณะ ยินดีหมู่คณะ เพลิดเพลินหมู่คณะนั้นหนอ ที่จักเป็นผู้ได้สุขเกิดแต่เนกขัมมะ สุขเกิดแต่ ความสงัด สุขเกิดแต่ความเข้าไปสงบ สุขเกิดแต่ความตรัสรู้ ตามความ ปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ไม่ลำบาก นั้นมิใช่ฐานะที่จะมีได้ ส่วนข้อที่ภิกษุ ผู้ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง พึงหวังข้อนี้ได้ คือ จักเป็นผู้ได้สุขเกิด แต่เนกขัมมะ สุขเกิดแต่ความสงัด สุขเกิดแต่ความเข้าไปสงบ สุขเกิดแต่ ความตรัสรู้ ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก นั้นเป็นฐานะที่ จะมีได้ดูก่อนอานนท์ ข้อที่ภิกษุผู้ชอบคลุกคลีกัน ยินดีในการคลุกคลีกัน ประกอบเนือง ๆ ซึ่งความชอบคลุกคลีกัน ชอบหมู่คณะ ยินดีหมู่คณะ เพลิดเพลินหมู่คณะนั้นหนอ จักบรรลุเจโตวิมุตติที่น่าปรารถนาเพียงชั่วครั้ง ชั่วคราว หรือเจโตวิมุตติที่ไม่กำเริบมิใช่ชั่วครั้งชั่วคราวได้ นั้นมิใช่ฐานะที่ จะมีได้ ส่วนข้อที่ภิกษุผู้ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง พึงหวังข้อนี้ได้ คือจักบรรลุเจโตวิมุตติที่น่าปรารถนาเพียงชั่วครั้งชั่วคราว หรือเจโตวิมุตติที่ ไม่กำเริบ มิใช่ชั่วครั้งชั่วคราวได้ นั้นเป็นฐานะที่จะมีได้’

รวมความว่า ‘การที่บุคคลผู้ยินดียิ่งด้วยหมู่คณะจะพึงบรรลุวิมุตติอัน มีในสมัย มิใช่ฐานะที่จะมีได้

{๗๓๙} คำว่า พิจารณาถ้อยคำของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่ง พระอาทิตย์ดังนี้แล้ว ความว่า พระสุริยะ เรียกว่า พระอาทิตย์ พระ อาทิตย์นั้นเป็นโคดมโดยโคตร แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าก็เป็นโคดมโดย โคตร แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเป็นญาติ เป็นเผ่าพันธุ์โดยโคตรแห่ง พระอาทิตย์ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงชื่อว่า เป็นเผ่าพันธุ์ แห่งพระอาทิตย์คำว่า พิจารณาถ้อยคำของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่ง พระอาทิตย์ดังนี้แล้ว ความว่า ได้พึง คือ ได้สดับ ศึกษา ทรงจำ เข้าไป กำหนดแล้ว ซึ่งถ้อยคำ คือ ทางแห่งถ้อยคำ เทศนา อนุสนธิ ของ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ รวมความว่า ‘พิจารณา ถ้อยคำของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ดังนี้ แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าการที่บุคคลผู้ยินดียิ่งด้วยหมู่คณะจะพึงบรรลุวิมุตติ อันมีในสมัย มิใช่ฐานะที่จะมีได้ บุคคลพิจารณาถ้อยคำ ของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ดังนี้แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

จบ ทุติยวรรค

ตติยวรรค

{๗๔๐} [๑๔๑] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

เราล่วงพ้นได้แล้วซึ่งทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนามทั้งหลาย ถึงแล้วซึ่งมรรคนิยาม (อริยมรรค) ได้มรรคแล้ว เป็นผู้ มีญาณเกิดขึ้นแล้ว อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ พึงเที่ยวไปผู้ เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๔๑} คำว่า ล้วงพ้นได้แล้วซึ่งทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนามทั้งหลาย ความว่า สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ เรียกว่า ทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนาม ปุถุชนผู้มิได้สดับ แล้วในโลกนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ ได้รับแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรม ของสัตบุรุษ ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความ เป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง เห็นรูปในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในรูป บ้าง เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาบ้าง ... เห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา บ้าง ... เห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาบ้าง ... เห็นวิญญาณโดยความเป็น อัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง

เห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง เห็น อัตตาในวิญญาณบ้าง ทิฏฐิเห็นปานนี้ ความไปคือทิฏฐิ รกชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ เสี้ยนหนามคือทิฏฐิ ความดิ้นรนคือทิฏฐิ เครื่องประกอบ คือทิฏฐิ ความถือ ความถือมั่น ความยึดมั่น ความยึดถือทางผิด คลองผิด ความเป็นผิด ลัทธิเดียรถีย์ ความถือโดยแสวงหาผิด ความถือวิปริต ความ ถือวิปลาส ความถือผิด ความถือแน่นอนว่าจริงในสิ่งที่ไม่จริงเห็นปานนี้ ตลอดถึงทิฏฐิ ๖๒ เหล่านี้ชื่อว่า ทิฏฐิเป็นเสี้ยนหนามคำว่า ล้วงพ้นได้แล้วซึ่งทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนาม ความว่า ล่วงพ้น คือ ก้าวล่วง ล่วงเลย เป็นไปล่วงแล้วซึ่งทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนามทั้งหลาย รวมความว่า ‘ล่วงพ้นได้แล้วซึ่งทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนามทั้งหลาย’

{๗๔๒} คำว่า ถึงแล้วซึ่งมรรคนิยาม ได้มรรคแล้ว ความว่า มรรค ๔ เรียก ว่า มรรคนิยาม ได้แก่ อริยมรรคประกอบด้วยองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ

เราประกอบแล้วด้วยอริยมรรค ๔ จึงชื่อว่าถึงแล้ว คือ ถึงพร้อมแล้ว บรรลุแล้ว ถูกต้องแล้ว ทำให้แจ้งแล้วซึ่งมรรคนิยาม รวมความว่า ‘ถึงแล้วซึ่งมรรคนิยาม’

คำว่า ได้มรรคแล้ว ความว่า มีมรรคอันได้แล้ว คือ มีมรรคอันได้ เฉพาะแล้ว มีมรรคอันบรรลุแล้ว มีมรรคอันถูกต้องแล้ว รวมความว่า ‘ถึงแล้วซึ่งมรรคนิยาม ได้มรรคแล้ว’

{๗๔๓} คำว่า เป็นผู้มีญาณเกิดขึ้นแล้ว อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ ความว่า พระ ปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นมีญาณเกิดขึ้น คือ เกิดขึ้นพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏแล้ว คือ มีญาณเกิดขึ้น เกิดขึ้นพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏ แล้วว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรม ทั้งปวงเป็นอนัตตา ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวล ล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ รวมความว่า ‘เป็นผู้มีญาณเกิดขึ้นแล้ว’คำว่า อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ คือ ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น ไม่มีผู้อื่นเป็นปัจจัย ไม่ไป ด้วยญาณอันเนื่องด้วยผู้อื่น เป็นผู้ไม่หลงใหล มีสติสัมปชัญญะ ย่อมรู้เห็น ตามความเป็นจริงว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้น เป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ รวมความว่า ‘เป็นผู้มีญาณเกิดขึ้นแล้ว อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าเราล่วงพ้นได้แล้วซึ่งทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนามทั้งหลาย ถึงแล้วซึ่งมรรคนิยาม (อริยมรรค) ได้มรรคแล้ว เป็นผู้

มีญาณ เกิดขึ้นแล้ว อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๔๔} [๑๔๒] (พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พึงเป็นผู้ไม่มีความโลภ ไม่หลอกลวง ไม่กระหาย ไม่มีความลบหลู่ มีบาปธรรมดุจน้ำฝาดและโมหะอัน กำจัดแล้ว ไม่มีความหวังในโลกทั้งปวง พึงเที่ยวไปผู้ เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

คำว่า เป็นผู้ไม่มีความโลภ ไม่หลอกลวง ไม่กระหาย ความว่า ตัณหา เรียกว่า ความโลภ ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกศลมูล คือโลภะ

{๗๔๕} ตัณหาอันเป็นความโลภนั้นอันพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงชื่อว่า เป็นผู้ไม่มีความโลภ

คำว่า ไม่หลอกลวง ความว่า เรื่องหลอกลวงมี ๓ อย่าง คือ

(๑) เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการซ่องเสพปัจจัย

(๒) เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับอิริยาบถ

(๓) เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการพูดอ้อมค้อม

เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการซ่องเสพปัจจัยเป็นอย่างไร คือ พวกคฤหบดี ในโลกนี้นิมนต์ภิกษุด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัช บริขาร ภิกษุนั้นมีความปรารถนาเลวทราม ถูกความปรารถนาครอบงำแล้ว มีความต้องการด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร มุ่งที่จะให้ได้มาก จึงบอกเลิกรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอพูดอย่างนี้ว่า ‘สมณะจะประสงค์อะไรด้วย

จีวรที่มีค่ามาก การที่สมณะเที่ยวเลือกเก็บผ้าเก่า ๆ จากป่าช้าบ้าง จากกอง ขยะบ้าง จากตลาดบ้าง มาทำสังฆาฏิใช้สอย นั่นจึงจะเป็นการสมควร สมณะจะประสงค์อะไรด้วยบิณฑบาตที่มีค่ามาก การที่สมณะเลี้ยงชีพด้วย อาหารที่ได้มาด้วยปลีแข้ง โดยการเที่ยวแสวงหา นั่นจึงจะเป็นการสมควร สมณะจะประสงค์อะไรด้วยเสนาสนะที่มีค่ามาก การที่สมณะอยู่ที่โคนต้นไม้ อยู่ป่าช้า หรืออยู่ในที่แจ้ง นั่นจึงจะเป็นการสมควร สมณะจะประสงค์ อะไรด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขารที่มีค่ามาก การที่สมณะทำยาด้วยน้ำมูตร เน่าบ้าง ด้วยชิ้นลูกสมอบ้าง นั่นจึงจะเป็นการสมควร’ เธอมุ่งที่จะให้ได้ มากจึงนุ่งห่มจีวรที่ปอน ๆ ฉันบิณฑบาตที่เศร้าหมอง ใช้สอยเสนาสนะที่ ซอมซ่อ ใช้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารพื้น ๆพวกคฤหบดีจึงรู้จักภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘สมณะนี้มีความปรารถนาน้อย เป็นผู้สันโดษ ชอบวิเวก ไม่คลุกคลี ปรารภความเพียร มีวาทะว่ากำจัดแล้ว’ ก็นิมนต์เธอด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร มากยิ่งขึ้น

ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘กุลบุตรผู้มีศรัทธาจะประสบบุญเป็นอันมาก ก็เพราะปัจจัย ๓ อย่างพร้อมหน้ากัน คือ กุลบุตรผู้มีศรัทธาจะประสบบุญ เป็นอันมากเพราะมีศรัทธาพร้อมหน้า ๑ เพราะมีไทยธรรมพร้อมหน้า ๑ เพราะมีทักขิไณยบุคคลพร้อมหน้า ๑ ท่านทั้งหลายก็มีศรัทธานี้อยู่ ไทยธรรม ก็มีอยู่พร้อม ทั้งอาตมภาพก็เป็นปฏิคาหก ถ้าอาตมภาพจักไม่รับ ด้วยเหตุ ที่อาตมภาพไม่รับ ท่านทั้งหลายก็จักเสื่อมบุญ อาตมภาพไม่มีความ ประสงค์ด้วยปัจจัยนี้ ก็แต่ว่าอาตมภาพจักรับเพื่ออนุเคราะห์ท่านทั้งหลาย’ ภิกษุนั้นมุ่งที่จะให้ได้มากจึงรับจีวรมาก รับบิณฑบาตมาก รับเสนาสนะมาก รับคิลานปัจจัยเภสัชบริขารมาก การขมวดคิ้ว การสยิ้วหน้า ความหลอกลวง กิริยาที่หลอกลวง ความเป็นผู้หลอกลวงเห็นปานนี้ เรียกว่าเรื่องหลอกลวง เกี่ยวกับการซ่องเสพปัจจัย

เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับอิริยาบถเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระ ศาสนานี้มีความปรารถนาเลวทราม ถูกความปรารถนาครอบงำแล้ว ประสงค์ จะให้เขาสรรเสริญ ดำริว่า “ผู้คนจะสรรเสริญเราโดยอิริยาบถอย่างนี้” จึง สำรวมเดิน สำรวมยืน สำรวมนั่ง สำรวมนอน วางท่าเดิน วางท่ายืน วางท่านั่ง วางท่านอน เดินเหมือนมีสมาธิ ยืนเหมือนมีสมาธิ นั่งเหมือน มีสมาธิ นอนเหมือนมีสมาธิ เป็นเหมือนดังเข้าฌานต่อหน้าพวกมนุษย์ การ ตั้งท่า การวางท่า การสำรวมอิริยาบถ การขมวดคิ้ว การสยิ้วหน้า ความ หลอกลวง กิริยาที่หลอกลวง ความเป็นผู้หลอกลวงเห็นปานนี้ เรียกว่า เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับอิริยาบถ

เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการพูดอ้อมค้อมเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปใน พระศาสนานี้มีความปรารถนาเลวทราม ถูกความปรารถนาครอบงำแล้ว ประสงค์จะให้เขาสรรเสริญ ดำริว่า “ผู้คนจะสรรเสริญเราด้วยการพูดอย่างนี้” จึงกล่าววาจาอิงอริยธรรม คือ พูดว่า “สมณะที่ใช้จีวรเห็นปานนี้เป็นผู้มี ศักดิ์ใหญ่ สมณะที่ใช้บาตรเห็นปานนี้ ใช้ภาชนะโลหะเห็นปานนี้ ใช้ ธมกรกเห็นปานนี้ ใช้ผ้ากรองนํ้าเห็นปานนี้ ใช้ลูกดาลเห็นปานนี้ ใช้ รองเท้าเห็นปานนี้ ใช้ประคดเอวเห็นปานนี้ ใช้สายโยคเห็นปานนี้เป็นผู้มี ศักดิ์ใหญ่” และพูดว่า “สมณะที่มีพระอุปัชฌาย์เห็นปานนี้ เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ สมณะที่มีพระอาจารย์เห็นปานนี้

... มีพวกร่วมพระอุปัชฌาย์เห็นปานนี้ ... มีพวกร่วมพระอาจารย์เห็นปานนี้ ... มีพวกมีไมตรีกันเห็นปานนี้ ... มีมิตร ที่เคยเห็นกันมาเห็นปานนี้ ... มีมิตรที่เคยคบกันมาเห็นปานนี้ ... มีสหาย เห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่” และพูดว่า “สมณะที่อยู่ในวิหารเห็นปานนี้ เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ ... ที่อยู่ในเพิงมุงแถบเดียวเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในปราสาท เห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในเรือนโล้นเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในถํ้าเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ ในกุฏิเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในเรือนยอดเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในป้อมเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในโรงเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในที่พักเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในโรงฉันเห็น

ปานนี้ ... ที่อยู่ในมณฑปเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ที่โคนต้นไม้เห็นปานนี้เป็นผู้มี ศักดิ์ใหญ่’

อนึ่ง ภิกษุผู้ก้มหน้ากว่าคนที่ก้มหน้า ผู้สยิ้วหน้ากว่าคนที่สยิ้วหน้า ผู้หลอกลวงกว่าคนที่หลอกลวง ผู้พูดมากกว่าคนที่พูดมาก ผู้ที่คนอื่น สรรเสริญตามปากของคน กล่าวถ้อยคำอันเกี่ยวด้วยโลกุตตรธรรมและพระ นิพพานอันลึกซึ้ง ละเอียด ที่วิญญูชนปิดบังเช่นนั้นว่า “สมณะนี้ได้วิหาร สมาบัติอันสงบเห็นปานนี้” การขมวดคิ้ว การสยิ้วหน้า ความหลอกลวง กิริยาที่หลอกลวง ความเป็นผู้หลอกลวงเห็นปานนี้ เรียกว่าเรื่องหลอกลวง เกี่ยวกับการพูดอ้อมค้อมเรื่องหลอกลวง ๓ อย่างนี้อันพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นละ ตัดขาด สงบ ระงับ ไม่ให้เกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่าไม่หลอกลวง

คำว่า ไม่กระหาย ความว่า ตัณหา เรียกว่า ความกระหาย ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ ตัณหาอันเป็นเหตุให้ กระหายนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าละแล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็น ดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่าไม่มีความกระหาย รวมความว่า ‘เป็นผู้ไม่มีความโลภ ไม่หลอกลวง ไม่กระหาย’หัวข้อว่า ไม่มีความลบหลู่ มีบาปธรรมดุจน้ำฝาดและโมหะอันกำจัด แล้ว มีอธิบายดังนี้

{๗๔๖} คำว่า ความลบหลู่ ได้แก่ ความลบหลู่ กิริยาที่ลบหลู่ ความเป็นผู้ ลบหลู่ ความเป็นผู้ริษยา การทำความริษยา

คำว่า บาปธรรมดุจนํ้าฝาด ความว่า ราคะชื่อว่า บาปธรรมดุจนํ้าฝาด โทสะ ... โมหะ ... ความโกรธ ... ความผูกโกรธ ... ความลบหลู่ ... ความตีเสมอ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง ชื่อว่าบาปธรรมดุจนํ้าฝาด

คำว่า โมหะ ได้แก่ ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความ ไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา ความไม่รู้ในส่วน เบื้องต้น ความไม่รู้ในส่วนเบื้องปลาย ความไม่รู้ทั้งในส่วนเบื้องต้นทั้งใน ส่วนเบื้องปลาย ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายอันอาศัยกันเกิดขึ้น คือ ความ ที่สังขาราทิธรรมนี้เป็นปัจจัยแห่งกันและกัน ความไม่รู้ ความไม่เห็น ความ ไม่ถึงพร้อมเฉพาะ ความไม่ตรัสรู้ ความไม่ตรัสรู้พร้อม ความไม่แทงตลอด ความไม่ถึงพร้อม ความไม่กำหนดถึอเอา ความไม่เห็นพร้อม ความไม่ พิจารณา ความไม่ทำให้ประจักษ์ ความหมดจดยาก ความเป็นพาล ความ ไม่รู้ทั่วพร้อม ความหลง ความหลงเสมอ อวิชชาเป็นโอฆะ อวิชชาเป็นโยคะ อวิชชาเป็นอนุสัย อวิชชาเป็นปริยุฏฐาน อวิชชาเป็นข่าย อวิชชาเป็นบ่วง อกุศลมูลคือโมหะความลบหลู่ บาปธรรมดุจรสฝาด และโมหะอันพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า นั้นคายแล้ว กำจัดแล้ว คือ ละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่า ไม่มีความลบหลู่ มีบาปธรรมดุจน้ำฝาดและโมหะ อันกำจัดแล้ว’

{๗๔๗} คำว่า ไม่มีความหวังในโลกทั้งปวง ความว่า ตัณหา เรียกว่า ความหวัง ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า ในโลกทั้งปวง คือ ในอบายโลกทั้งปวง ในมนุษยโลกทั้งปวง ใน เทวโลกทั้งปวง ในขันธโลกทั้งปวง ในธาตุโลกทั้งปวง ในอายตนโลกทั้งปวง

คำว่า ไม่มีความหวังในโลกทั้งปวง ความว่า เป็นผู้ไม่มีความหวัง คือ เป็นผู้ไม่มีตัณหา ไม่มีความกระหายในโลกทั้งปวง รวมความว่า ไม่มี ความหวังในโลกทั้งปวง พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะ เหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่า

พึงเป็นผู้ไม่มีความโลภ ไม่หลอกลวง ไม่กระหาย ไม่มีความลบหลู่ มีบาปธรรมดุจนํ้าฝาดและโมหะ อันกำจัดแล้ว ไม่มีความหวังในโลกทั้งปวง พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๔๘} [๑๔๓] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พึงละเว้นสหายชั่ว ไม่พึงคบหาด้วยตนเองซึ่งสหาย ผู้ไม่เห็นประโยชน์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมที่ผิด ผู้แสวงหา ผู้ ประมาทแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๔๙} คำว่า พึงละเว้นสหายชั่ว ความว่า สหายชั่ว ก็คือสหายที่บัณฑิต กล่าวว่าประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ว่า “ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล จริง การบูชาไม่มีผลจริง การเซ่นสรวงไม่มีผลจริง ผลวิบากของกรรมที่ บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มีจริง โลกนี้ไม่มีจริง โลกหน้าไม่มีจริง มารดาไม่มี คุณจริง บิดาไม่มีคุณจริง โอปปาติกะสัตว์ไม่มีจริง สมณพราหมณ์ผู้ ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วย ตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยก็ไม่มีในโลก” ดังนี้ สหายนี้ชื่อว่า สหายชั่ว คำว่า พึงละเว้นสหายชั่ว ความว่า พึงละ คือ เว้น หลีกเลี่ยงสหาย ชั่ว รวมความว่า ‘พึงละเว้นสหายชั่ว’

{๗๕๐} คำว่า ผู้ไม่เห็นประโยชน์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมที่ผิด ความว่า สหายผู้ไม่ เห็นประโยชน์ คือ สหายที่บัณฑิตกล่าวว่าประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผลจริง การบูชาไม่มีผลจริง การเซ่นสรวง ไม่มีผลจริง ... ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเอง แล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยก็ไม่มีในโลก’ ดังนี้ สหายนี้ชื่อว่า ผู้ไม่เห็นประโยชน์

คำว่า ผู้ตั้งอยู่ในธรรมที่ผิด ความว่า ผู้ตั้งอยู่ คือ ตั้งอยู่เฉพาะ ติดแน่น เข้าถึง ติดพัน ติดใจ ข้อง เกี่ยว เกาะเกี่ยว ในกายกรรม ใน วจีกรรม ในมโนกรรม ในการฆ่าสัตว์ ในการลักทรัพย์ ในการประพฤติ ผิดในกาม ในการกล่าวคำเท็จ ในคำส่อเสียด ในคำหยาบ ในคำเพ้อเจ้อ ในความเพ่งเล็ง ในความปองร้าย ในความเห็นผิด ในสังขารทั้งหลาย ใน กามคุณ ๕ ที่ผิด รวมความว่า ‘ผู้ไม่เห็นประโยชน์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมที่ผิด’{๗๕๑} หัวข้อว่า ไม่พึงคบหาด้วยตนเองซึ่งสหายผู้แสวงหา ผู้ประมาทแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้แสวงหา ความว่า ผู้ใดย่อมแสวงหา เสาะหา ค้นหากาม เป็นผู้ประพฤติอยู่ในกาม มักมากอยู่ในกาม หนักอยู่ในกาม เอนไปในกาม โอนไปในกาม โน้มไปในกาม น้อมไปในกาม มุ่งกามเป็นใหญ่ แม้ผู้นั้นก็ ชื่อว่า ผู้แสวงหากาม

ผู้ใดเสาะหารูป ได้รูป บริโภครูป ด้วยสามารถตัณหา เป็นผู้ ประพฤติอยู่ในรูป มักมากอยู่ในรูป หนักอยู่ในรูป เอนไปในรูป โอนไป ในรูป โน้มไปในรูป น้อมไปในรูป มุ่งรูปเป็นใหญ่ แม้ผู้นั้นก็ชื่อว่า ผู้แสวงหากาม

ผู้ใดเสาะหาเสียง ... ผู้ใดเสาะหากลิ่น... ผู้ใดเสาะหารส ... ผู้ใด เสาะหาโผฏฐัพพะ ได้โผฏฐัพพะ บริโภคโผฏฐัพพะ ด้วยสามารถตัณหา เป็นผู้ประพฤติอยู่ในโผฏฐัพพะ มักมากอยู่ในโผฏฐัพพะ หนักอยู่ในโผฏฐัพพะ เอนไปในโผฏฐัพพะ โอนไปในโผฏฐัพพะ โน้มไปในโผฏฐัพพะ น้อมไปใน โผฏฐัพพะ มุ่งโผฏฐัพพะเป็นใหญ่ แม้ผู้นั้นก็ชื่อว่า ผู้แสวงหากามคำว่า ผู้ประมาทแล้ว ความว่า พึงกล่าวถึงความประมาท คือ ความ ปล่อยจิตไป ความตามเพิ่มการปล่อยจิตไปในกายทุจริตก็ดี ในวจีทุจริตก็ดี ในมโนทุจริตก็ดี ในเบญจกามคุณก็ดี หรือความทำโดยไม่เอื้อเฟื้อ ความ

ไม่ทำเนือง ๆ ความทำหยุด ๆ ความประพฤติย่อหย่อน ความปลงฉันทะ ความทอดทิ้งธุระ ความไม่เสพ ความไม่เจริญ ความไม่ทำให้มาก ความ ไม่ตั้งใจ ความไม่ประกอบเนือง ๆ ในการบำเพ็ญธรรมทั้งหลายฝ่ายกุศล ความประมาท กิริยาที่ประมาท ความเป็นผู้ประมาท เห็นปานนี้ เรียกว่า ความประมาท

คำว่า ไม่พึงคบหาด้วยตนเองซึ่งสหายผู้แสวงหา ผู้ประมาทแล้ว ความว่า ไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรเข้าไปซ่องเสพ ไม่ควรร่วมซ่องเสพ ไม่ ควรซ่องเสพ ไม่ควรเอื้อเฟื้อประพฤติ ไม่ควรเต็มใจประพฤติ ไม่ควรสมา ทานประพฤติกะคนผู้แสวงหาและคนผู้ประมาทแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ‘ไม่พึงคบหาด้วยตนเองซึ่งสหายผู้แสวงหา ผู้ประมาทแล้ว พึงเที่ยวไปผู้ เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึง กล่าวว่าพึงละเว้นสหายชั่ว ไม่พึงคบหาด้วยตนเองซึ่งสหาย ผู้ไม่เห็นประโยชน์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมที่ผิด ผู้แสวงหา ผู้ ประมาทแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๕๒} [๑๔๔] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พึงคบหามิตรผู้เป็นพหูสูต ผู้ทรงธรรม มีคุณยิ่ง มีปฏิภาณ ทราบประโยชน์ทั้งหลายแล้วพึงกำจัดความ สงสัยเสีย เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๕๓} หัวข้อว่า พึงคบหามิตรผู้เป็นพหูสูต ผู้ทรงธรรม มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้เป็นพหูสูต ความว่า มิตรผู้เป็นพหูสูต คือ เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใด งามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน

ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้น อันมิตรนั้นได้สดับมาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยปัญญา

คำว่า ผู้ทรงธรรม ได้แก่ ผู้ทรงธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ

คำว่า พึงคบหามิตรผู้เป็นพหูสูต ผู้ทรงธรรม ความว่า ควรคบ คือ ควรส้องเสพ ควรเข้าไปซ่องเสพ ควรร่วมซ่องเสพ ควรซ่องเสพซึ่ง มิตรผู้เป็นพหูสูตและผู้ทรงธรรม รวมความว่า ‘พึงคบหามิตรผู้เป็นพหูสูต ผู้ทรงธรรม’{๗๕๔} คำว่า มิตรมีคุณยิ่ง มีปฏิภาณ ความว่า มิตรเป็นผู้ยิ่งด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ

คำว่า มีปฏิภาณ ความว่า บุคคลผู้มีปฏิภาณ ๓ ประเภท คือ

(๑) บุคคลมีปฏิภาณเพราะปริยัติ

(๒) บุคคลมีปฏิภาณเพราะปริปุจฉา

(๓) บุคคลมีปฏิภาณเพราะอธิคม

บุคคลมีปฏิภาณเพราะปริยัติเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในพระ ศาสนานี้ได้เล่าเรียนพระพุทธพจน์ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ ญาณของบุคคลนั้นย่อม แจ่มแจ้งเพราะอาศัยปริยัติ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้มีปฏิภาณเพราะปริยัติบุคคลมีปฏิภาณเพราะปริปุจฉาเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในพระ ศาสนานี้เป็นผู้ไต่ถามในประโยชน์ของตน ในประโยชน์ที่ควรรู้ ในลักษณะ ในเหตุ ในฐานะและอฐานะ ญาณของบุคคลนั้นย่อมแจ่มแจ้งเพราะอาศัย การไต่ถามนั้น บุคคลนี้ชื่อว่าผู้มีปฏิภาณเพราะปริปุจฉา

บุคคลมีปฎิภาณเพราะอธิคมเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในพระ ศาสนานี้เป็นผู้ได้บรรลุธรรมทั้งหลาย คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ สามัญญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ บุคคลนั้นรู้อรรถ รู้ธรรม รู้นิรุตติ เมื่อรู้อรรถ อรรถก็แจ่มแจ้ง เมื่อรู้ธรรม ธรรมก็แจ่มแจ้ง เมื่อรู้นิรุตติ นิรุตติก็แจ่มแจ้ง ญาณในอรรถธรรมและนิรุตติทั้ง ๓ นี้ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเข้าไป เข้าไปพร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบแล้วด้วยปฏิภาณปฏิสัมภิทานี้ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่า มีปฎิภาณ ผู้ใดไม่มีปริยัติ ไม่มีปริปุจฉา ไม่มีอธิคม บทธรรมอะไรจักแจ่มแจ้งแก่บุคคลนั้นเล่า รวมความว่า ‘มิตร มีคุณยิ่ง มีปฏิภาณ,

{๗๕๕} คำว่า ทราบประโยชน์ทั้งหลายแล้วพึงกำจัดความสงสัยเสีย ความว่า รู้ทั่วถึง คือ รู้ยิ่ง ทราบ เทียบเคียง พิจารณา ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ ปรากฎแล้วซึ่งประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ประโยชน์ ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ประโยชน์อย่างยิ่ง แล้วพึงกำจัด กำจัดเฉพาะ ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี ซึ่งความสงสัยเสีย รวมความว่า ‘ทราบประโยชน์ทั้งหลายแล้วพึงกำจัดความสงสัยเสีย เที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น จึงกล่าวว่าพึงคบหามิตรผู้เป็นพหูสูต ผู้ทรงธรรม มีคุณยิ่ง มี ปฏิภาณ ทราบประโยชน์ทั้งหลายแล้วพึงกำจัดความ สงสัยเสีย เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๕๖} [๑๔๕] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

ไม่พึงทำความพอใจ ไม่เพ่งแต่การเล่น ความยินดี และกามสุขในโลก พึงเว้นจากฐานะแห่งการประดับเสีย เป็นผู้พูดจริง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้นหัวข้อว่า การเล่น ความยินดี และกามสุขในโลก มีอธิบายดังนี้

{๗๕๗} คำว่า การเล่น ได้แก่ การเล่น ๒ อย่าง คือ (๑) การเล่นทางกาย (๒) การเล่นทางวาจา... นี้ชื่อว่าการเล่นทางกาย ... นี้ชื่อว่าการเล่นทางวาจาคำว่า ความยินดี ความว่า คำว่า ความยินดี นี้เป็นคำกล่าวถึง ความไม่กระสันยินดี

คำว่า กามสุข ได้แก่ กามสุขดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย กามคุณนี้มี ๕ ประการแล กามคุณ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

(๒) เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...

(๓) กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...

(๔) รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

(๕) โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

กามคุณมี ๕ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสอันใดอาศัยกามคุณ ๕ เหล่านั้นเกิดขึ้น สุขโสมนัสนี้เรียกว่า ‘กามสุข (สุขอาศัยกามคุณ)’ รวมความว่า ‘กามสุข’

คำว่า ในโลก คือ ในมนุษยโลก รวมความว่า ‘การเล่น ความยินดี และกามสุขในโลก”

{๗๕๘} คำว่า ไม่พึงทำความพอใจ ไม่เพ่ง ความว่า ไม่ทำความพอใจซึ่ง การเล่น ความยินดี และกามสุขในโลก เป็นผู้ไม่เพ่งเล็ง คือ ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี รวมความว่า ไม่พึงทำความพอใจ ไม่เพ่ง’

หัวข้อว่า เว้นจากฐานะแห่งการประดับเสีย เป็นผู้พูดจริง มีอธิบาย ดังนี้

{๗๕๙} คำว่า การประดับ ได้แก่ การประดับตกแต่ง ๒ อย่าง คือ (๑) การ ประดับตกแต่งของคฤหัสถ์ (๒) การประดับตกแต่งของบรรพชิต

การประดับของคฤหัสถ์เป็นไฉน คือ การแต่งผม การแต่งหนวด การ ทัดทรงดอกไม้ การประพรมเครื่องหอม การย้อมผิว การใช้เครื่องประดับ การแต่งเครื่องแต่งตัว การนุ่งห่มผ้าสวยงาม การประดับข้อมือ การใช้ผ้า โพกศีรษะ การอบตัว การนวดตัว การอาบนํ้า การดัดตัว การส่องกระจก การแต้มตา การสวมพวงดอกไม้ การทาปาก การเจิมหน้า การผูกข้อมือ การเกล้าผม การใช้ไม้เท้า การใช้ทะนาน การใช้ดาบ การใช้ร่ม การ สวมรองเท้าที่งาม การติดกรอบหน้า การปักปิ่น การใช้พัด การนุ่งห่มผ้า ขาว การนุ่งผ้าปล่อยชายยาว นี้ชื่อว่าการประดับตกแต่งของคฤหัสถ์การประดับตกแต่งของบรรพชิตเป็นไฉน คือ การตกแต่งจีวร การ ตกแต่งบาตร การตกแต่งเสนาสนะ หรือการตกแต่ง การประดับ การ เล่นสนุกในการประดับ ความเพลินในการประดับ ความปรารถนาในการ ประดับ ความชอบในการประดับ กริยาที่ประดับ ภาวะแห่งการประดับ ซึ่งกายอันเปื่อยเน่านี้หรือบริขารทั้งหลายอันเป็นภายนอก นี้ชื่อว่าการ ประดับตกแต่งของบรรพชิต

คำว่า เป็นผู้พูดจริง ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเป็นผู้พูดจริง เชื่อมคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่กล่าวให้เคลื่อนคลาด แก่โลก เว้นทั่ว เว้น เว้นขาด ออก สละ หลุดพ้น พรากออกไป จาก ฐานะแห่งการประดับ มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘พึงเว้น จากฐานะแห่งการประดับ เป็นผู้พูดจริง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าไม่พึงทำความพอใจ ไม่เพ่งแต่การเล่น ความยินดี และกามสุขในโลก พึงเว้นจากฐานะแห่งการประดับเสีย เป็นผู้พูดจริง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น{๗๖๐} [๑๔๖] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พึงละบุตร ภรรยา บิดา มารดา ทรัพย์ ธัญชาติ พวกพ้อง และกามทั้งหลายตามส่วนเสียแล้ว พึงเที่ยว ไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้นหัวข้อว่า บุตร ภรรยา บิดา มารดา มีอธิบายดังนี้

{๗๖๑} คำว่า บุตร ได้แก่ บุตร ๔ ประเภท คือ

(๑) บุตรที่เกิดแต่ตน (๒) บุตรที่เกิดในเขต

(๓) บุตรที่เขาให้ (๔) บุตรที่อยู่ในสำนัก

ภรรยา เรียกว่า ทาระ

คำว่า บิดา ได้แก่ บุรุษผู้ให้บุตรเกิด

คำว่า มารดา ได้แก่ สตรีผู้ให้บุตรเกิด รวมความว่า ‘บุตร ภรรยา บิดา มารดา’

{๗๖๒} คำว่า ทรัพย์ ธัญชาติ พวกพ้อง ความว่า แก้วมุกดา แก้วมณี แก้วไพฑูรย์ สังข์ ศิลา แก้วประพาฬ เงิน ทอง แก้วทับทิม แก้วลาย เรียกว่า ทรัพย์ปุพพัณณชาติ (ของที่กินก่อน) อปรัณณชาติ (ของที่กินทีหลัง) เรียกว่า ธัญชาติ

ข้าวสาลี ข้าวเจ้า ข้าวเหนียว ข้าวระมาน ข้าวฟ่าง ลูกเดือย หญ้ากับแก้ ชื่อว่าปุพพัณณชาติ

เครื่องแกงชื่อว่าอปรัณณชาติ

คำว่า พวกพ้อง ได้แก่ พวกพ้อง ๔ ประเภท คือ

(๑) พวกพ้องโดยความเป็นญาติ

(๒) พวกพ้องโดยโคตร

(๓) พฺวกพ้องโดยความเป็นมิตร

(๔) พวกพ้องเนื่องด้วยศิลปะ

รวมความว่า ‘ทรัพย์ ธัญชาติ พวกพ้อง’

หัวข้อว่า ละ ... กามทั้งหลายตามส่วน มีอธิบายดังนี้

{๗๖๓} คำว่า กาม ได้แก่ กาม ๒ อย่างโดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุกาม

(๒) กิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

คำว่า ละกามทั้งหลาย ความว่า กำหนดรู้วัตถุกามแล้ว ละ คือ สละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งกิเลสกาม รวมความว่า ‘ละกาม ทั้งหลาย’คำว่า ตามส่วน ความว่า ไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ ละได้แล้วด้วยโสดาปัตติมรรค ไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละ ได้แล้วด้วยสกทาคามิมรรค ไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้

แล้วด้วยอนาคามิมรรค ไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้ว ด้วยอรหัตตมรรค รวมความว่า ‘ละกามทั้งหลายตามส่วน พึงเที่ยวไปผู้ เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึง กล่าวว่าพึงละบุตร ภรรยา บิดา มารดา ทรัพย์ ธัญชาติ พวกพ้อง และกามทั้งหลายตามส่วนเสียแล้ว พึงเที่ยว ไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๖๔} [๑๔๗] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

กามนี้เป็นเครื่องข้อง มีความสุขน้อย มีคุณน้อย มี ทุกข์มาก ผู้มีปัญญาทราบแล้วว่ากามนี้เป็นดังฝี พึง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๖๕} คำว่า กามนี้เป็นเครื่องข้อง มีความสุขน้อย ความว่า คำว่า เครื่อง ข้องก็ดี เบ็ดก็ดี เหยื่อก็ดี เกี่ยวข้องก็ดี พัวพันก็ดี นี้เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕

คำว่า มีความสุขน้อย ได้แก่ กามสุขดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส ไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณนี้มี ๕ ประการแล กามคุณ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

(๒) เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...

(๓) กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...

(๔) รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

(๕) โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด กามคุณมี ๕ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสอันใดอาศัยกามคุณ ๕ เหล่านั้นเกิดขึ้น สุขโสมนัสนี้เรียกว่า ‘กามสุข (สุขอาศัยกามคุณ)’ กามสุขนี้มีน้อย กาม สุขนี้เลว กามสุขนี้ต่ำช้า กามสุขนี้ให้เกิดทุกข์ รวมความว่า ‘กามนี้เป็น เครื่องข้อง มีความสุขน้อย,

{๗๖๖} คำว่า มีคุณน้อย มีทุกข์มาก ความว่า กามทั้งหลาย พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสว่ามีคุณน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก มีโทษมาก กาม ทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนโครงกระดูก กาม ทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนชิ้นเนื้อ กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนคบเพลิง กามทั้งหลายพระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง กามทั้งหลายพระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนความฝัน กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่าเปรียบเหมือนของที่ยืมเขามา กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส ว่าเปรียบเหมือนผลไม้ กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบ เหมือนดาบและสุนัขไล่เนื้อ กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบ เหมือนหอกและหลาว กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบ เหมือนศีรษะงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก มีโทษมาก รวมความว่า ‘มีคุณน้อย มีทุกข์มาก’{๗๖๗} คำว่า ผู้มีปัญญาทราบแล้วว่ากามนี้เป็นดังฝี ความว่า คำว่า ฝีก็ดี เบ็ดก็ดี เหยื่อก็ดี ความข้องก็ดี ความกังวลก็ดี เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕

คำว่า ว่า เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ว่า นี้ เป็นไปตามลำดับบทคำว่า ผู้มีปัญญา ได้แก่ ผู้เป็นบัณฑิต มีความรู้ มีความตรัสรู้ มี ญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส

คำว่า ผู้มีปัญญาทราบแล้วว่ากามนี้เป็นดังฝี ความว่า ผู้มีปัญญา รู้ แล้ว คือ เทียบเคียง พิจารณา ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏว่า “กามนี้ เป็น ดังฝี เป็นเบ็ด เป็นเหยื่อ เป็นความข้อง เป็นเครื่องกังวล” รวมความว่า ‘ผู้มีปัญญาทราบแล้วว่ากามนี้เป็นดังฝี พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่ากามนี้เป็นเครื่องข้อง มีความสุขน้อย มีคุณน้อย มีทุกข์มาก ผู้มีปัญญาทราบแล้วว่ากามนี้เป็นดังฝี พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น{๗๖๘} [๑๔๘] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พึงทำลายสังโยชน์ทั้งหลายเสีย เหมือนปลาทำลาย ข่ายไป และเหมือนไฟไหม้มิได้ลามกลับมา พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น{๗๖๙} คำว่า ทำลายสังโยชน์ทั้งหลายเสีย ความว่า สังโยชน์ ๑๐ ประการ คือ

(๑) กามราคสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความกำหนัดยินดีในกาม

(๒) ปฏิฆสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความกระทบกระทั่งในใจ

(๓) มานสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความถือตัวถือตน

(๔) ทิฏฐิสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความเห็นผิด

(๕) วิจิกิจฉาสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความลังเลสงสัย

(๖) สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความถือมั่นศีล และพรต

(๗) ภวราคสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความติดใจในภพ

(๘) อิสสาสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความริษยา

(๙) มัจฉริยสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความตระหนี่

(๑๐) อวิชชาสังโยชน์ เครื่องผูกมัดใจสัตว์คือความไม่รู้

คำว่า ทำลายสังโยชน์ทั้งหลาย ความว่า ทำลาย คือ ทำลายพร้อม ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งสังโยชน์ ๑๐ ประการ รวมความว่า ‘ทำลายสังโยชน์ทั้งหลายเสีย’

{๗๗๐} คำว่า เหมือนปลาทำลายข่ายไป ความว่า ข่ายที่ทำด้วยด้าย เรียกว่า ข่าย นํ้า เรียกว่า สลิละ ปลา เรียกว่า อัมพุจารี (สัตว์เที่ยวอยู่ในนํ้า) ปลาทำลาย คือ ฉีก แหวก ทะลวง ทะลุข่าย ลอดออกได้แล้ว เที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป

ข่ายมี ๒ ชนิด คือ ข่ายคือตัณหา ๑ ข่ายคือทิฏฐิ ๑ ... นี้ชื่อว่า ข่ายคือตัณหา ... นี้ชื่อว่าข่ายคือทิฏฐิ

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นละข่ายคือตัณหา สลัดทิ้งข่ายคือทิฎฐิได้แล้ว เหมือนปลาทำลายข่ายไปฉะนั้น เพราะเป็นผู้ละข่ายคือตัณหา สลัดทิ้งข่าย คือทิฏฐิได้แล้ว พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงไม่ข้อง ไม่ติด ไม่พัวพันในรูป เสียง กลื่น รส โผฏฐัพพะ ในรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้ทราบ ธรรมารมณ์ที่จะพึงรู้แจ้ง ได้แก่ เป็นผู้ออก สละ หลุดพ้น ไม่เกี่ยวข้อง มีจิตปราศจากเขตแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘เหมือนปลาทำลายข่ายไป ฉะนั้น’

{๗๗๑} คำว่า เหมือนไฟไหม้มิได้ลามกลับมา ความว่า พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้วด้วยโสดา ปัตติมรรค ไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้วด้วยสกทาคา มิมรรค ไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้วด้วยอนาคามิมรรค ไม่มาอีก ไม่ย้อนมา ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค เหมือน ไฟไหม้เชื้อหญ้าและไม้ลามไปมิได้กลับมาฉะนั้น รวมความว่า ‘เหมือนไฟ ไหม้มิได้ลามกลับมา พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าพึงทำลายสังโยชน์ทั้งหลายเสีย เหมือนปลาทำลาย ข่ายไป และเหมือนไฟไหม้มิได้ลามกลับมา พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๗๒} [๑๔๙] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พึงเป็นผู้มีตาทอดลง ไม่เหลวไหลเพราะเท้า คุ้ม ครองอินทรีย์ รักษาใจ ไม่ชุ่มด้วยกิเลส ไม่ถูกไฟกิเลสเผา พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า เป็นผู้มีจักษุทอดลง ไม่เหลวไหลเพราะเท้า มีอธิบายดังนี้

{๗๗๓} ภิกษุเป็นผู้มีตาลอกแลกอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีตาลอกแลก คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้มีตาลอกแลกด้วยคิดว่า “เราจะดูรูปที่ไม่เคยดู จะผ่านเลยรูปที่เคยดูแล้ว” จึงออกจากอารามนี้ไปสู่ อารามโน้น จากสวนนี้ไปสู่สวนโน้น จากหมู่บ้านนี้ไปสู่หมู่บ้านโน้น จาก นิคมนี้ไปสู่นิคมโน้น จากนครนี้ไปสู่นครโน้น จากแว่นแคว้นนี้ไปสู่แว่น แคว้นโน้น จากชนบทนี้ไปสู่ชนบทโน้น เป็นผู้ขวนขวายการเที่ยวไปไม่หยุด เพียงเพื่อจะดูรูป ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาลอกแลกอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้าน เดินไปตามถนน เป็นผู้ไม่ สำรวมเดินไป คอ เดินดูช้าง เดินดูม้า เดินดูรถ เดินดูพลเดินเท้า เดินดู สตรี เดินดูบุรุษ เดินดูกุมาร เดินดูกุมารี เดินดูร้านตลาด เดินดูหน้า มุขเรือน เดินดูข้างบน เดินดูข้างล่าง เดินดูทิศน้อยทิศใหญ่ ภิกษุชื่อว่า เป็นผู้มีตาลอกแลกอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้วเป็นผู้รวบถือรวม ๆ แยกถือ เป็นส่วน ๆ ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้ บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่าไม่รักษา จักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาลอกแลก อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็น ปานนี้ เหมือนท่านสมณพราหมณ์บางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธา แล้ว เป็นผู้ขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การ ฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิยาย เพลงปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง เล่นฉากภาพบ้านเมืองที่ สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไต่ราว การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า ชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง เล่นชกมวย เล่นมวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การ จัดกระบวนทัพ กองทัพ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาลอกแลกอย่างนี้บ้างภิกษุเป็นผู้มีตาทอดลงอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้โลเลเพราะจักษุ ไม่ประกอบด้วยความเป็นผู้โลเลเพราะจักษุ ด้วย ความไม่ดำริว่าเราจะดูรูปที่ไม่เคยดู จะผ่านเลยรูปที่เคยดูแล้ว ไม่ออกจาก อารามนี้ไปสู่อารามโน้น ไม่จากสวนนี้ไปสู่สวนโน้น ไม่จากบ้านนี้ไปสู่ บ้านโน้น ไม่จากนิคมนี้ไปสู่นิคมโน้น ไม่จากนครนี้ไปสู่นครโน้น ไม่จาก

แว่นแคว้นนี้ไปสู่แว่นแคว้นโน้น ไม่จากชนบทนี้ไปสู่ชนบทโน้น ไม่ขวน ขวายการเที่ยวนาน เที่ยวไปหยุดเพื่อจะดูรูป ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาทอดลง อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้าน เดินไปตามถนน เป็นผู้สำรวมไป คือ ไม่เดินดูกองพลช้างไป ไม่เดินดูกองพลม้าไป ไม่เดินดูกองพลรถไป ไม่ เดินดูกองพลเดินเท้าไป ไม่เดินดูพวกกุมารไป ไม่เดินดูพวกกุมารีไป ไม่ เดินดูพวกสตรีไป ไม่เดินดูพวกบุรุษไป ไม่เดินดูร้านตลาดไป ไม่เดินดู ประตูบ้านไป ไม่เดินแหงนไป ไม่เดินก้มหน้าไป ไม่เหลียวดูทิศใหญ่ทิศ น้อยไป ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาทอดลงอย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็น ส่วน ๆ เธอปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศล ธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาทอดลงอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้งดเว้นจากการขวนขวายดูการเล่นอันเป็น ข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ เหมือนท่านสมณพราหมณ์บางพวกบริโภคโภชนะ ที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้วเป็นผู้ไม่ขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล ธรรมเห็นปานนี้ คือ การฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม ... การดูกองทัพ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาทอดลงอย่างนี้บ้างคำว่า ไม่เหลวไหลเพราะเท้า มีอธิบายว่า

ภิกษุเป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้าอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรม วินัยนี้เป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้า ประกอบด้วยความเป็นผู้เหลวไหลเพราะ เท้า คือ ออกจากอารามนี้ไปยังอารามโน้น ... จากชนบทนี้ไปยังชนบทโน้น เป็นผู้ขวนขวายการเที่ยวไปนาน เที่ยวไปไม่หยุด ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้ เหลวไหลเพราะเท้าอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้า เป็นผู้ประกอบด้วยความ เป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้าภายในสังฆาราม คือ ฟุ้งซ่าน มีจิตไม่สงบ มิใช่ เพราะเหตุแห่งประโยชน์ มิใช่เพราะเหตุที่ถูกใช้ ออกจากบริเวณนี้ไปยัง บริเวณโน้น จากวิหารนี้ไปยังวิหารโน้น จากเพิงนี้ไปยังเพิงโน้น จาก ปราสาทนี้ไปยังปราสาทโน้น จากเรือนโล้นหลังนี้ไปยังเรือนโล้นหลังโน้น จากถํ้านี้ไปยังถ้ำโน้น จากที่เร้นนี้ไปยังที่เร้นโน้น จากกระท่อมนี้ไปยัง กระท่อมโน้น จากเรือนยอดหลังนี้ไปยังเรือนยอดหลังโน้น จากป้อมนี้ไป ยังป้อมโน้น จากโรงนี้ไปยังโรงโน้น จากที่พักแห่งนี้ไปยังที่พักแห่งโน้น จากโรงเก็บของแห่งนี้ไปยังโรงเก็บของแห่งโน้น

จากโรงฉันแห่งนี้ไปยังโรง ฉันแห่งโน้น จากมณฑปนี้ไปยังมณฑปโน้น จากโคนไม้ต้นนี้ไปยังโคนไม้ ต้นโน้น ในสถานที่ที่ภิกษุนั่งกันอยู่หรือกำลังเดินไป มีรูปเดียวก็ไปรวมเป็น สองรูป มีสองรูปก็ไปเป็นรูปที่สาม หรือมีสามรูปก็ไปเป็นรูปที่สี่ ย่อมพูด คำเพ้อเจ้อมากในที่นั้น คือ พูดเรื่องพระราชา เรื่องโจร ... เรื่องความ เจริญความเสื่อมอย่างนั้นอย่างนี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้า อย่างนี้บ้างคำว่า ไม่เหลวไหลเพราะเท้า ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น เป็นผู้งด เว้น เว้นขาด ออก สละ หลุดพ้น ไม่เกี่ยวข้อง ด้วยความ เป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้า มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ ชอบในความสงัด ยินดีในความสงัด ประกอบความสงบจิตในภายในเนือง ๆ มีฌานมิได้ห่าง ประกอบด้วยวิปัสสนา พอกพูนสุญญาคาร เพ่งฌาน ยินดีในฌาน หมั่น ประกอบเอกีภาพ หนักอยู่ในประโยชน์ตน รวมความว่า ‘เป็นผู้มีตาทอดลง และไม่เหลวไหลเพราะเท้า’

{๗๗๔} คำว่า คุ้มครองอินทรีย์ ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเห็นรูป ด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อ สำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทราม

คืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวม ในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วย ชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบ ถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อ ไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัส ครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ รวมความ ว่า ‘คุ้มครองอินทรีย์’

คำว่า รักษาใจ ความว่า มีใจคุ้มครองแล้ว คือ มีจิตอันรักษาแล้ว รวมความว่า ‘คุ้มครองอินทรีย์ รักษาใจ’

{๗๗๕} หัวข้อว่า ไม่ชุ่มด้วยกิเลส ไม่ถูกไฟกิเลสเผา มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่ชุ่มด้วยกิเลส ความว่า สมจริงดังที่ท่านพระมหาโมคคัลลานะ กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราจักแสดงอวัสสุตบรรยายและอนวัสสุต บรรยายแก่ท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟังบรรยายนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว

ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุ ย่อมเป็นผู้มีใจชุ่มด้วยกามอย่างไร คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วย จักษุแล้วย่อมน้อมใจไปในรูปอันน่ารัก ย่อมขัดเคืองในรูปอันไม่น่ารัก เป็น ผู้ไม่เข้าไปตั้งกายคตาสติไว้ มีใจมีประมาณน้อยอยู่ และย่อมไม่รู้ ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติ อันเป็นที่ดับไปไม่ เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ภิกษุได้ยินเสียงด้วย โสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะ ด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมน้อมใจไปในธรรมารมณ์ อันน่ารัก ย่อมขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่น่ารัก เป็นผู้ไม่เข้าไปตั้งกายค ตาสติไว้แล้ว มีใจมีประมาณน้อยอยู่ และย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็น

จริงซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับไปไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลว ทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่าเป็นผู้มีใจ ชุ่มแล้วในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ในเสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ในกลิ่นที่พึง รู้แจ้งด้วยฆานะ ในรสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ในโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย ในธรรมารมณ์ที่จะพึงรู้แจ้งด้วยมโน

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ ถ้าแม้ว่ามารเข้าไปหา เธอทางจักษุ มารย่อมได้ช่องได้ปัจจัยทีเดียว ... ถ้าแม้ว่ามารเข้าไปหาเธอ ทางโสตะ ... ทางฆานะ ... ทางชิวหา ... ทางกาย ... ทางมโน มาร ย่อมได้ช่องได้ปัจจัย

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือนไม้อ้อก็ดี เรือนหญ้า ก็ดี ที่แห้งเกราะ เขาทำไว้ภายนอกกาลฝน ถ้าบุรุษมีคบหญ้าติดไฟเข้าไป ใกล้เรือนไม้อ้อหรือเรือนหญ้านั้นทางทิศตะวันออก ไฟก็พึงได้ช่องได้ปัจจัย ถ้าบุรุษมีคบหญ้าติดไฟเข้าไปใกล้เรือนไม้อ้อหรือเรือนหญ้านั้นทางทิศตะวันตก ทางทิศเหนือ ทางทิศใต้ ทางข้างบน ทางข้างล่าง ไฟก็พึงได้ช่องได้ปัจจัย ถ้าบุรุษมีคบหญ้าติดไฟเข้าไปใกล้เรือนไม้อ้อหรือเรือนหญ้านั้นทางใดทางหนึ่ง ไฟก็พึงได้ช่องได้ปัจจัยเหมือนกัน แม้ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ถ้า แม้ว่ามารเข้าไปหาเธอทางจักษุ มารก็จะได้ช่องได้ปัจจัยทีเดียว ... ถ้าแม้ว่า มารเข้าไปหาเธอทางโสตะ

... ทางฆานะ ... ทางชิวหา ... ทางกาย ... ทาง มโน มารก็จะได้ช่องได้ปัจจัย ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็รูปครอบงำภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนั้น ภิกษุไม่ ครอบงำรูป เสียงครอบงำภิกษุ ภิกษุไม่ครอบงำเสียง กลิ่นครอบงำภิกษุ ภิกษุไม่ครอบงำกลิ่น รสครอบงำภิกษุ ภิกษุไม่ครอบงำรส โผฏฐัพพะ ครอบงำภิกษุ ภิกษุไม่ครอบงำโผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ครอบงำภิกษุ ภิกษุ ไม่ครอบงำธรรมารมณ์ ภิกษุนี้เรียกว่าเป็นผู้ถูกรูปครอบงำ ถูกเสียงครอบงำ ถูกกลิ่นครอบงำ ถูกรสครอบงำ ถูกโผฏฐัพพะครอบงำ ถูกธรรมารมณ์

ครอบงำ เป็นผู้ไม่ครอบงำรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ ถูกกิเลสเหล่านั้นครอบงำ อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลาย ซึ่งมีความ เศร้าหมอง ทำให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติชรามรณะ ต่อไป ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีใจ ชุ่มแล้วด้วยกิเลสอย่างนี้แล

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้มีใจไม่ชุ่มด้วยกิเลสอย่างไร คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมไม่น้อมใจไปในรูปอันน่ารัก ไม่ขัดเคืองในรูปอันไม่น่ารัก เป็นผู้เข้าไปตั้งกายคตาสติไว้ มีใจหาประมาณ มิได้อยู่ และย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันเป็นที่ดับไปไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ภิกษุ ได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูก ต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมไม่น้อมใจไป ในธรรมารมณ์อันน่ารัก ไม่ขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่น่ารัก เป็นผู้เข้าไป

ตั้งกายคตาสติไว้แล้ว มีใจหาประมาณมิได้อยู่ และย่อมรู้ประจักษ์ ตาม ความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับไปไม่เหลือแห่งอกุศล ธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุนี้ เรียกว่าเป็นผู้มีใจไม่ชุ่มในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ในเสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ในกลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ในรสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ในโผฏฐัพพะที่พึงรู้ แจ้งด้วยกาย ในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนั้น ถ้ามารเข้าไปหาเธอ ทางจักษุ มารย่อมไม่ได้ช่องไม่ได้ปัจจัย ... ถ้ามารเข้าไปหาเธอทางมโน มารย่อมไม่ได้ช่องไม่ได้ปัจจัย

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนกูฏาคารศาลาก็ดี สันถาราคาร ศาลาก็ดี ที่หนาด้วยดินเหนียว ขยำดนทาไว้อย่างแน่นหนา ถ้าแม้บุรุษมี คบหญ้าติดไฟเข้าไปใกล้กฏาคารศาลาหรือสันถาราคารศาลาทางทิศตะวันออก

ไฟก็ไม่พึงได้ช่องไม่พึงได้ปัจจัย เพราะการขยำดินทาไว้อย่างแน่นหนา ถ้า แม้บุรุษมีคบหญ้าติดไฟพึงเข้าไปใกล้กูฏาคารศาลาหรือสันถาคารศาลานั้น ทางทิศตะวันตก ทางทิศเหนือ ทางทิศใต้ ทางข้างบน ทางข้างล่าง ไฟ ก็ไม่พึงได้ช่องไม่พึงได้ปัจจัย เพราะการขยำดินทาไว้อย่างแน่นหนา ถ้าแม้ บุรุษมีคบหญ้าติดไฟเข้าไปใกล้กูฎาคารศาลาหรือสันถาคารศาลาทางทิศใด ทิศหนึ่ง ไฟก็ไม่พึงได้ช่องไม่พึงได้ปัจจัย แม้ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนั้น ถ้ามารเข้าไปหาเธอทางจักษุ มารก็จะไม่ได้ช่อง ไม่ได้ปัจจัย ... ถ้ามารเข้าไปหาเธอทางมโน มารก็จะไม่ได้ช่องไม่ได้ปัจจัย ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย

ก็ภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนั้นครอบงำรูปได้ รูป ครอบงำภิกษุไม่ได้ ภิกษุครอบงำเสียงได้ เสียงครอบงำภิกษุไม่ได้ ภิกษุ ครอบงำกลิ่นได้ กลิ่นครอบงำภิกษุไม่ได้ ภิกษุครอบงำรสได้ รส ครอบงำภิกษุไม่ได้ ภิกษุครอบงำโผฏฐัพพะได้ โผฏฐัพพะครอบงำภิกษุไม่ ได้ ภิกษุครอบงำธรรมารมณ์ได้ ธรรมารมณ์ครอบงำภิกษุไม่ได้ ดูก่อน อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่าผู้ครอบงำรูปได้ ผู้ครอบงำเสียงได้ ผู้ ครอบงำกลิ่นได้ ผู้ครอบงำรสได้ ผู้ครอบงำโผฏฐัพพะได้ ผู้ครอบงำ ธรรมารมณ์ได้ อันกิเลสเหล่านั้นครอบงำไม่ได้ ครอบงำได้แล้วซึ่งอกุศล ธรรมอันเลวทรามทั้งหลายซึ่งมีความเศร้าหมอง ทำให้เกิดในภพใหม่ มี ความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติชรามรณะต่อไป ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีใจไม่ชุ่มแล้วด้วยกิเลสอย่างนี้แล’รวมความว่า ‘ไม่ชุ่มด้วยกิเลส’

คำว่า ไม่ถูกไฟกิเลสเผา ความว่า ผู้อันไฟคือราคะ ไฟคือโทสะ ไฟ

คือโมหะไม่แผดเผา รวมความว่า ‘ไม่ชุ่มด้วยกิเลส ไม่ถูกไฟกิเลสเผา’ พึง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า นั้นจึงกล่าวว่า

พึงเป็นผู้มีตาทอดลง ไม่เหลวไหลเพราะเท้า คุ้มครอง อินทรีย์ รักษาใจ ไม่ชุ่มด้วยกิเลส ไม่ถูกไฟกิเลสเผา พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๗๖} [๑๕๐] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บุคคลพึงละเครื่องหมายของคฤหัสถ์เสีย ครองผ้า กาสายะเหมือนต้นทองหลางที่มีใบหนาทึบ ออกบวชแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๗๗} คำว่า พึงละเครื่องหมายของคฤหัสถ์ ความว่า ผม หนวด ... ผ้า มีชายยาวและสั้นเรียกว่า เครื่องหมายของคฤหัสถ์

คำว่า ละเครื่องหมายของคฤหัสถ์ ความว่า ปลงลงแล้ว คือ ละทิ้ง ระงับ แล้วซึ่งเครื่องหมายของคฤหัสถ์ รวมความว่า ‘ละเครื่องหมายของคฤหัสถ์’

{๗๗๘} คำว่า เหมือนต้นทองหลางที่มีใบหนาทึบ ความว่า พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นทรงบาตรและจีวรครบ เหมือนต้นปาริฉัตตกะคือต้นทองหลาง ที่มีใบหนา มีร่มเงาชิดฉะนั้น รวมความว่า ‘เหมือนต้นทองหลางที่มีใบทึบ’

{๗๗๙} คำว่า ครองผ้ากาสายะออกบวช ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า นั้นตัดกังวลในฆราวาสทั้งหมด ตัดกังวลในบุตรและภรรยา ตัดกังวลในญาติ ตัดกังวลในมิตรและอำมาตย์ ตัดกังวลในความสั่งสม ปลงผมและหนวดแล้ว ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มี ความกังวล เป็นผู้เดียวเที่ยวไป คือ อยู่ เปลี่ยนอิริยาบถ ประพฤติ รักษา

เป็นไป ยังอัตภาพให้เป็นไป รวมความว่า ‘ครองผ้ากาสายะออกบวชแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธ เจ้านั้นจึงกล่าวว่า

บุคคลพึงละเครื่องหมายของคฤหัสถ์เสีย ครองผ้า กาสายะ เหมือนต้นทองหลางที่มีใบหนาทึบ ออกบวช แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๘๐} [๑๕๑] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตไม่พึงทำความติดใจในรสทั้งหลาย ไม่มี ตัณหาเป็นเหตุให้เหลวไหล ไม่เลี้ยงผู้อื่น เที่ยวบิณฑบาต ไปตามลำดับตรอก มีจิตไม่พัวพันในตระกูล พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า ไม่ทำความติดใจในรสทั้งหลาย ไม่มีตัณหาเป็นเหตุให้เหลว ไหล มีอธิบายดังนี้

{๗๘๑} คำว่า ในรสทั้งหลาย ได้แก่ รสเกิดแต่ราก รสเกิดแต่ลำต้น รส เกิดแต่เปลือก รสเกิดแต่ใบ รสเกิดแต่ดอก รสเกิดแต่ผล รสเปรี้ยว รส หวาน รสขม รสเผ็ดร้อน รสเค็ม รสปร่า รสเฝื่อน รสฝาด รสอร่อย รสไม่อร่อย รสเย็น รสร้อน

มีสมณพราหมณ์บางพวกติดใจในรส สมณพราหมณ์พวกนั้นเที่ยว แสวงหารสอันเลิศด้วยปลายลิ้น ได้รสเปรี้ยวแล้วก็แสวงหารสไม่เปรี้ยว ได้ รสไม่เปรี้ยวแล้วก็แสวงหารสเปรี้ยว ได้รสหวานแล้วก็แสวงหารสไม่หวาน ได้รสไม่หวานแล้วก็แสวงหารสหวาน ได้รสขมแล้วก็แสวงหารสไม่ขม ได้ รสไม่ขมแล้วก็แสวงหารสขม ได้รสเผ็ดร้อนแล้วก็แสวงหารสไม่เผ็ดร้อน

ได้รสไม่เผ็ดร้อนแล้วก็แสวงหารสเผ็ดร้อน ได้รสเค็มแล้วก็แสวงหารสไม่ เค็ม ได้รสไม่เค็มแล้วก็แสวงหารสเค็ม ได้รสปร่าแล้วก็แสวงหารสไม่ปร่า ได้รสไม่ปร่าแล้วก็แสวงหารสปร่า ได้รสเฝื่อนแล้วก็แสวงหารสฝาด ได้รส ฝาดแล้วก็แสวงหารสเฝื่อน ได้รสอร่อยแล้วก็แสวงหารสไม่อร่อย ได้รส ไม่อร่อยแล้วก็แสวงหารสอร่อย ได้รสเย็นแล้วก็แสวงหารสร้อน ได้รส ร้อนแล้วก็แสวงหารสเย็น สมณพราหมณ์พวกนั้นได้รสใด ๆ แล้วย่อมไม่ ยินดีด้วยรสนั้น ๆ ย่อมแสวงหารสอื่น ๆ อีก เป็นผู้กำหนัด ปรารถนา ยินดี ติดใจ ลุ่มหลง ข้องเกี่ยว พัวพันในรสที่ชอบใจตัณหาในรสนั้น อันพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นละได้แล้ว ตัดรากขาด แล้ว

ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิด ขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นพิจารณา โดยแยบคาย แล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อความ ผ่องใส เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อ ให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความ เป็นไปแห่งอิริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุกจักมีแก่ เราด้วยประการฉะนี้’คนทาแผลก็เพื่อจะปลูกผิว คนหยอดน้ำมันเพลาเกวียนก็เพื่อจะขน ภาระ คนกินเนื้อบุตรเป็นอาหารก็เพื่อจะออกจากทางกันดารอย่างเดียวเท่านั้น ฉันใด พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาโดยแยบคาย แล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อความผ่องใส เพื่อ ความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้ เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่ง

อิริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุกจักมีแก่เราด้วย ประการฉะนี้’ เป็นผู้งด เว้น เว้นขาด ออก สลัด พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้อง ด้วยรสตัณหา เป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘ไม่ทำ ความติดใจในรสทั้งหลาย’

คำว่า ไม่มีตัณหาเป็นเหตุให้เหลวไหล ความว่า ตัณหาเรียกว่าเป็น เหตุให้โลเลหรือว่าเป็นเหตุให้เหลวไหล ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

ตัณหาอันเป็นเหตุให้โลเลเหลวไหลนั้นอันพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น ละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีใน ภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่าไม่มีตัณหาเป็นเหตุให้เหลวไหล รวมความว่า ‘ไม่ทำความติดใจในรสทั้งหลาย ไม่มีตัณหาเป็นเหตุให้เหลวไหล’หัวข้อว่า ไม่เลี้ยงผู้อื่น เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอก มีอธิบาย ดังนี้

{๗๘๒} คำว่า ไม่เลี้ยงผู้อื่น ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเลี้ยงแต่ตน เท่านั้น ไม่เลี้ยงผู้อื่น

ผู้ที่ไม่ต้องเลี้ยงคนอื่น รู้ยิ่งแล้ว แก่ตนแล้ว ดำรงอยู่ในสารธรรม สิ้นอาสวะแล้ว คลายโทษได้แล้ว เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

คำว่า ไม่เลี้ยงผู้อื่น เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอก ความว่า เวลา เช้า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เข้าไป ยังหมู่บ้านหรือนิคมเพื่อบิณฑบาต รักษากาย วาจา จิต มีสติตั้งมั่น

สำรวมอินทรีย์ สำรวมจักษุ ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถ ออกจากตระกูลไปสู่ ตระกูล เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต รวมความว่า ไม่เลี้ยงผู้อื่น เที่ยว บิณฑบาตไปตามลำดับตรอก’

{๗๘๓} คำว่า มีจิตไม่พัวพันในตระกูล ความว่า ภิกษุเป็นผู้มีจิตพัวพันด้วย เหตุ ๒ ประการ คือ

(๑) เป็นผู้ตั้งตนไว้ต่ำ ตั้งผู้อื่นไว้สูง มีจิตพัวพัน

(๒) เป็นผู้ตั้งตนไว้สูง ตั้งผู้อื่นไว้ต่ำ มีจิตพัวพัน

ภิกษุเป็นผู้ตั้งตนไว้ตํ่า ตั้งผู้อื่นไว้สูง มีจิตพัวพันอย่างไร คือ ภิกษุ กล่าวว่า “ท่านทั้งหลายมีอุปการะมากแก่อาตมา อาตมาได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารเพราะอาศัยท่านทั้งหลาย คนอื่น ๆ อาศัยพวกท่าน เห็นแก่พวกท่าน จึงสำคัญที่จะให้หรือที่จะทำแก่อาตมา ชื่อและวงศ์ตระกูลของโยมมารดาโยมบิดาเก่าของอาตมาก็หายไปแล้ว อาตมาเองผู้คนรู้ว่า ‘เป็นกุลุปกะของอุบาสกโน้น เป็นกุลุปกะของอุบาสิกา โน้น’ ก็เพราะท่านทั้งหลาย” ภิกษุเป็นผู้ตั้งตนไว้ต่ำ ตั้งผู้อื่นไว้สูง มีจิต พัวพันอย่างนี้ภิกษุเป็นผู้ตั้งตนไว้สูง ตั้งผู้อื่นไว้ต่ำ มีจิตพัวพันอย่างไร คือ ภิกษุ กล่าวว่า

“อาตมามีอุปการะมากแก่ท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายอาศัย อาตมาจึงได้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระ สงฆ์เป็นสรณะ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ จากการลักทรัพย์ จากการ ประพฤติผิดในกาม จากการพูดเท็จ และจากการดื่มนํ้าเมาคือสุราและ เมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท อาตมาให้อุเทศ ให้ปริปุจฉา บอก อุโบสถ ตั้งใจทำนวกรรมแก่ท่านทั้งหลาย ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านทั้งหลาย มาทอดทิ้งอาตมาแล้ว ไปสักการะ เคารพ นับถือ บูชาผู้อื่น,, ภิกษุเป็นผู้ ตั้งตนไว้สูงตั้งผู้อื่นไว้ต่ำมีจิตพัวพันอย่างนี้

คำว่า มีจิตไม่พัวพันในตระกูล ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น มีจิตไม่พัวพันด้วยความกังวลในตระกูล คณะ อาวาส จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร รวมความว่า ‘มีจิตไม่พัวพันในตระกูล พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบรรพชิตไม่พึงทำความติดใจในรสทั้งหลาย ไม่มี ตัณหาเป็นเหตุให้เหลวไหล ไม่เลี้ยงผู้อื่น เที่ยว บิณฑบาตไปตามลำดับตรอก มีจิตไม่พัวพันในตระกูล พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

จบ ตติยวรรค

จตุตถวรรค

{๗๘๔} [๑๕๒] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตพึงละเสียซึ่งเครื่องกั้นจิต ๕ ประการ สลัด เสียซึ่งกิเลสที่ทำให้จิตเศร้าหมองทั้งปวง เป็นผู้อันตัณหา และทิฏฐิไม่อาศัย ตัดเสียซึ่งความรักและความชังแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๘๕} คำว่า ละเสียซึ่งเครื่องกั้นจิต ๕ ประการ ความว่า พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้น ละ คือ สละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่ง กามฉันทนิวรณ์ พยาบาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌาน

ที่มีวิตกมีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ รวมความว่า ‘ละเสียซึ่ง เครื่องกั้นจิต ๕ ประการ’ {๗๘๖} คำว่า สลัดเสียซึ่งกิเลสที่ทำให้จิตเศร้าหมองทั้งปวง ความว่า ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง ชื่อว่า กิเลสที่ทำให้จิตเศร้าหมอง

คำว่า สลัดเสียซึ่งกิเลสที่ทำให้จิตเศร้าหมองทั้งปวง ความว่า สลัด คือ บรรเทา ละ กำจัด ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งกิเลสที่ทำให้จิต เศร้าหมองทั้งปวง รวมความว่า ‘สลัดเสียซึ่งกิเลสที่ทำให้จิตเศร้าหมอง ทั้งปวง’

{๗๘๗} คำว่า อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัย ตัดเสียซึ่งความรักและความชัง มี อธิบายดังนี้

คำว่า อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัย ได้แก่ นิสัย ๒ อย่าง คือ (๑) ตัณหา นิสัย (๒) ทิฎฐินิสัย ... นี้ชื่อว่าตัณหานิสัย ... นี้ชื่อว่าทิฏฐินิสัย

คำว่า ความรัก ได้แก่ ความรัก ๒ อย่าง คือ (๑) ความรักด้วย อำนาจตัณหา (๒) ความรักด้วยอำนาจทิฎฐิ ... นี้ชื่อว่าความรักด้วย อำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความรักด้วยอำนาจทิฏฐิ

คำว่า ความชัง ได้แก่ ความปองร้าย ความมุ่งร้าย ความขัดเคือง ความโกรธตอบ ความเคือง ความเคืองทั่ว ความเคืองเสมอ ความชัง ความชังทั่ว ความชังเสมอแห่งจิต ความพยาบาทแห่งจิต ความประทุษ ร้ายในใจ ความโกรธ กิริยาที่โกรธ ความเป็นผู้โกรธ ความชัง กิริยาที่ชัง ความเป็นผู้ชัง ความพยาบาท กิริยาที่พยาบาท ความเป็นผู้พยาบาท ความพิโรธ ความพิโรธตอบ ความเป็นผู้ดุร้าย ความแค้นใจถึงนํ้าตาไหล ความไม่พอใจ

คำว่า อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัย ตัดเสียซึ่งความรักและความชัง ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นตัด ตัดขาด ตัดขาดสิ้น ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งความรักด้วยอำนาจตัณหา ความรักด้วย อำนาจทิฏฐิ และความชัง อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยจักษุ ไม่อาศัยโสตะ ... ไม่อาศัยรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ฟัง อารมณ์ที่ได้ทราบ และธรรมารมณ์ที่จะ พึงรู้แจ้ง ไม่พัวพัน ไม่เข้าถึง ไม่ติดใจ ไม่น้อมใจ ออก สละ หลุดพ้น ไม่เกี่ยวข้อง มีใจอันปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘อันตัณหาและ ทิฏฐิไม่อาศัย ตัดเสียซึ่งความรักและความชังแล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบรรพชิตพึงละเสียซึ่งเครื่องกั้นจิต ๕ ประการ สลัด เสียซึ่งกิเลสที่ทำให้จิตเศร้าหมองทั้งปวง เป็นผู้อันตัณหา และทิฏฐิไม่อาศัย ตัดเสียซึ่งความรักและความชังแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๘๘} [๑๕๓] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตละสุข ทุกข์ โสมนัส และโทมนัสก่อน ๆ ได้อุเบกขาและสมถะอันหมดจดวิเศษแล้วพึงเที่ยวไปผู้ เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๘๙} คำว่า ละสุข ทุกข์ โสมนัส และโทมนัสก่อน ๆ ความว่า พระ ปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นบรรลุจตุตถณานทีไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีแต่อุเบกขา เป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ เพราะละทุกข์และดับโสมนัสโทมนัสก่อน ๆ ได้ รวมความว่า ‘ละสุข ทุกข์ โสมนัส และโทมนัสก่อน ๆ’

{๗๙๐} หัวข้อว่า ได้อุเบกขาและสมถะอันหมดจดวิเศษแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า อุเบกขา ได้แก่ ความวางเฉย กิริยาที่วางเฉย กิริยาที่หยุดเฉย ความที่จิตระงับ ความที่จิตเป็นกลางในจตุตถฌาน

คำว่า สมถะ ได้แก่ ความตั้งอยู่ ความดำรงอยู่ ความหยุดอยู่ ความ ไม่ส่าย ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ความแน่วแน่ ความสงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ

อุเบกขาในจตุตถฌานและสมถะเป็นความหมดจด เป็นความหมดจด วิเศษ เป็นความขาวผ่อง ไม่มีกิเลสเครื่องยียวน ปราศจากอุปกิเลส เป็นธรรมชาติอ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ถึงความไม่หวั่นไหวคำว่า ได้อุเบกขาและสมถะอันหมดจดวิเศษแล้ว ความว่า ได้ คือ ได้แล้วซึ่งอุเบกขาในจตุตถฌานและสมถะ รวมความว่า ได้อุเบกขาและสมถะ อันหมดจดวิเศษแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบรรพชิตละสุข ทุกข์ โสมนัสและโทมนัสก่อน ๆ ได้ อุเบกขาและสมถะอันหมดจดวิเศษแล้ว พึงเที่ยวไปผู้ เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๙๑} [๑๕๔] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตพึงเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อลุถึงปรมัตถ ประโยชน์ มีจิตไม่ย่อหย่อน มีความประพฤติไม่เกียจคร้าน มีความพยายามมั่นคง ถึงพร้อมด้วยเรี่ยวแรงและกำลัง พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น{๗๙๒} คำว่า ปรารภความเพียรเพื่อลุถึงปรมัตถประโยชน์ ความว่า อมต นิพพานเรียกว่า ปรมัตถประโยชน์ ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง

เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้(นิพพาน)

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นปรารภความเพียรเพื่อถึง คือ เพื่อได้ เพื่อ ได้เฉพาะ เพื่อบรรลุ เพื่อถูกต้อง เพื่อทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถประโยชน์ มี เรี่ยวแรง มีความบากบั่นมั่นเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อความถึงพร้อมแห่ง กุศลธรรม ไม่ทอดทิ้งธุระในกุศลธรรม รวมความว่า ‘ปรารภความเพียร เพื่อลุถึงปรมัตถประโยชน์’

{๗๙๓} คำว่า มีจิตไม่ย่อหย่อน มีความประพฤติไม่เกียจคร้าน ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นยังฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคอง จิต ตั้งจิตไว้เพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลธธรรมอันเลวทรามที่ยังไม่เกิดขึ้น เพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้ เกิดขึ้น เพื่อความตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน เพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว รวมความว่า ‘มิจิต ไม่ย่อหย่อน มีความประพฤติไม่เกียจคร้าน’ ด้วยอาการอย่างนี้อีกนัยหนึ่ง พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าประคองจิตตั้งจิตไร้ว่า ‘ถึงเนื้อ และเลือดจะเหือดแห้งไป

เหลืออยู่แต่หนัง เอ็น และกระดูกก็ตามที เรา ยังไม่ได้บรรลุอิฐผลที่การกบุคคลจะพึงบรรลุได้ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วย กำลังของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษแล้ว จักไม่หยุดความเพียร’ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าชื่อว่ามีจิตไม่ย่อหย่อน มี ความประพฤติไม่เกียจคร้าน ด้วยอาการอย่างนี้บ้างพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นประคองจิตตั้งจิตไร้ว่า ‘เราจักไม่ทำลาย บัลลังก์นี้ ตราบเท่าเวลาที่จิตของเรายังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย เพราะ ไม่ถือมั่น’ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นชื่อว่ามีจิตไม่ย่อหย่อน มีความ ประพฤติไม่เกียจคร้าน แม้ด้วยอาการอย่างนี้ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น ประคองจิตตั้งจิตไว้ว่า

เราจักไม่กิน จักไม่ดื่ม ไม่ออกจากวิหารและจักไม่ เอนข้างลงนอน เมื่อยังถอนลูกศรคือตัณหาไม่ได้

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นชื่อว่ามีจิตไม่ย่อหย่อน มีความประพฤติไม่ เกียจคร้าน แม้ด้วยอาการอย่างนี้

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นประคองจิตตั้งจิตไว้ว่า ‘เราจักไม่ลุกจาก อาสนะนี้ตราบเท่าเวลาที่จิตของเรายังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะ ไม่ถือมั่น’ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นชื่อว่ามีจิตไม่ย่อหย่อน มีความ ประพฤติไม่เกียจคร้าน แม้ด้วยอาการอย่างนี้

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นประคองจิตตั้งจิตไว้ว่า ‘เราจักไม่ลงจากที่ จงกรมนี้ จักไม่ออกจากวิหารนี้ จักไม่ออกจากเรือนมุงแถบเดียวนี้ จักไม่ ออกจากปราสาทนี้ จักไม่ออกจากเรือนโล้นนี้ จักไม่ออกจากถํ้านี้ จักไม่ ออกจากที่เร้นนี้ จักไม่ออกจากกระท่อมนี้ จักไม่ออกจากเรือนยอดนี้ จัก ไม่ออกจากป้อมนี้ จักไม่ออกจากโรงนี้ จักไม่ออกจากที่พักนี้ จักไม่ออก จากหอฉันนี้ จักไม่ออกจากมณฑปนี้ จักไม่ออกจากโคนไม้นี้ ตราบเท่า เวลาที่จิตของเรายังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น’ พระ ปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นชื่อว่ามีจิตไม่ย่อหย่อน มีความประพฤติไม่เกียจคร้าน แม้ด้วยอาการอย่างนี้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น ประคองจิตตั้งจิตไว้ว่า ‘ในเช้าวันนี้นี่แหละ เราจักนำมา จักนำมาด้วยดี จักบรรลุ จักถูกต้อง จักทำให้แจ้งซึ่งอริยธรรม’ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นชื่อว่ามีจิตไม่ย่อหย่อนมีความประพฤติไม่เกียจคร้าน แม้ด้วยอาการอย่างนี้

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นประคองจิตตั้งจิตไว้ว่า ‘ในเที่ยงนี้แหละ ... ในเย็นนี้แหละ ... ในเวลาก่อนอาหารนี้แหละ ... ในเวลาหลังอาหารนี้แหละ ...ในยามต้นนี้แหละ ... ในยามกลางนี้แหละ ... ในยามหลังนี้แหละ ...

ในข้างแรมนี้แหละ ... ในข้างขึ้นนี้แหละ ... ในฤดูฝนนี้แหละ ... ในฤดู หนาวนี้แหละ ... ในฤดูร้อนนี้แหละ ... ในตอนวัยต้นนี้แหละ ... ในตอน วัยกลางนี้แหละ ... ในตอนวัยหลังนี้แหละ เราจักนำมา จักนำมาด้วยดี จักบรรลุ จักถูกต้อง จักทำให้แจ้งซึ่งอริยธรรม’ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น ชื่อว่ามีจิตไม่ย่อหย่อน มีความประพฤติไม่เกียจคร้านแม้ด้วยอาการอย่างนี้หัวข้อว่า มีความพยายามมั่นคง ถึงพร้อมด้วยเรี่ยวแรงและกำลัง มี อธิบายดังนี้

{๗๙๔} คำว่า มีความพยายามมั่นคง ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น สมาทานมั่น สมาทานแน่วแน่ในกุศลธรรมทั้งหลาย คือ ในกายสุจริต วจี สุจริต มโนสุจริต การจำแนกทาน การสมาทานศีล การรักษาอุโบสถ ความ เป็นผู้เกื้อกูลแก่มารดา ความเป็นผู้เกื้อกูลแก่บิดา ความเป็นผู้เกื้อกูลแก่ สมณะ ความเป็นผู้เกื้อกูลแก่พราหมณ์ ความประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ ในตระกูล และในกุศลธรรมอื่น ๆ ที่ยิ่งขึ้นไป รวมความว่า ‘มีความ พยายามมั่นคง’คำว่า ถึงพร้อมด้วยเรี่ยวแรงและกำลัง ความว่า พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นเข้าไป เข้าไปพร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยเรี่ยวแรง กำลัง ความเพียร ความบากบั่น รวมความว่า ‘มีความพยายามมั่นคง ถึงพร้อมด้วยเรี่ยวแรงและกำลัง พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบรรพชิตพึงเป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อลุถึง ปรมัตถประโยชน์ มีจิตไม่ย่อหย่อน มีความประพฤติไม่ เกียจคร้าน มีความพยายามมั่นคง ถึงพร้อมด้วยเรี่ยวแรง และกำลัง พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๙๕} [๑๕๕] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตไม่พึงละทิ้งการหลีกเร้นและฌาน ประพฤติ ธรรมสมควรในธรรมทั้งหลายเป็นนิจ พิจารณาให้เห็น โทษในภพทั้งหลาย พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๗๙๖} คำว่า ไม่พึงละทิ้งการหลีกเร้นและฌาน ความว่า พระปัจเจกสัม พุทธเจ้านั้นเป็นผู้ชอบวิเวก ยินดีในวิเวก ประกอบเนือง ๆ ในความสงบจิต ณ ภายใน ไม่ห่างจากฌาน ประกอบด้วยวิปัสสนา พอกพูนสุญญาคาร เพ่ง ฌาน ยินดีในฌาน หมั่นประกอบเอกีภาพ หนักในประโยชน์ตน รวม ความว่า ไม่พึงละทิ้งการหลีกเร้น’คำว่า ไม่ละฌาน ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นไม่ละฌาน ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ไม่ละฌานแม้อย่างนี้ คือ ประกอบ ประกอบทั่ว ประกอบพร้อม หมั่นประกอบ หมั่นประกอบพร้อมเพื่อความเกิดขึ้นแห่ง ปฐมฌานที่ยังไม่เกิดขึ้น เพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุติยฌานที่ยังไม่เกิดขึ้น เพื่อความเกิดขึ้นแห่งตติยฌานที่ยังไม่เกิดขึ้น หรือเพื่อความเกิดขึ้นแห่ง จตุตถฌานที่ยังไม่เกิดขึ้นอีกอย่างหนึ่ง ไม่ละฌานแม้อย่าง… [ข้อความต้นทางขาด]

{๗๙๗} หัวข้อว่า ประพฤติธรรมสมควรในธรรมทั้งหลายเป็นนิจ มีอธิบาย ดังนี้

สติปัฏฐาน ๔ ... อริยมรรคมีองค์ ๘ เรียกว่า ธรรม

ธรรมอันสมควรเป็นไฉน

คือ การปฏิบัติชอบ การปฏิบัติสมควร การปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก การ ปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ความเป็นผู้ ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ ความ เป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ความประกอบเนือง ๆ ในความเป็นผู้ตื่น สติสัมปชัญญะ เรียกว่า ธรรมอันสมควร

คำว่า ประพฤติธรรมสมควรในธรรมทั้งหลายเป็นนิจ ความว่า พระ ปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนิน ไป ให้อัตภาพดำเนินไปในธรรมทั้งหลายตลอดกาลเป็นนิจ คือ กาลยั่งยืน ติดต่อเนือง ๆ ต่อลำดับไม่สับสน เนื่องกันกระทบกัน เหมือนระลอกนํ้า เป็นคลื่นสืบต่อกระทบเนื่องกันไป ในเวลาก่อนอาหาร ในเวลาหลังอาหาร ในยามต้น ในยามกลาง ในยามหลัง ในข้างแรม ในข้างขึ้น ในฤดูฝน ในฤดูหนาว ในฤดูร้อน ในตอนวัยต้น ในตอนวัยกลาง ในตอนวัยหลัง รวมความว่า ‘ประพฤติธรรมสมควรในธรรมทั้งหลายเป็นนิจ’{๗๙๘} คำว่า พิจารณาให้เห็นโทษในภพทั้งหลาย ความว่า พิจารณาให้เห็น โทษในภพทั้งหลายว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรม ทั้งปวงเป็นอนัตตา ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้ง มวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ รวมความว่า ‘พิจารณาให้เห็นโทษใน ภพทั้งหลาย พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจงกล่าวว่า

บรรพชิตไม่พึงละทิ้งการหลีกเร้นและฌาน ประพฤติ ธรรมสมควรในธรรมทั้งหลายเป็นนิจ พิจารณาให้เห็น โทษในภพทั้งหลาย พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนั้น

{๗๙๙} [๑๕๖] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตเมื่อปรารถนาความสิ้นตัณหา พึงเป็นผู้ไม่ ประมาท ไม่บ้าน้ำลาย มีสุตะ มีสติ มีธรรมอันกำหนดรู้ แล้ว มีธรรมอันแน่นอน มีความเพียร พึงเที่ยวไปผู้ เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า ปรารถนาความสิ้นตัณหา ไม่ประมาท มีอธิบายดังนี้ {๘๐๐} คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

คำว่า ปรารถนาความสิ้นตัณหา ความว่า ปรารถนา คือ จำนง ประสงค์ซึ่งความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ ความสิ้นคติ ความสิ้นอุบัติ ความสิ้นปฏิสนธิ ความสิ้นภพ ความสิ้นสงสาร ความสิ้น วัฏฏะ รวมความว่า ‘ปรารถนาความสิ้นตัณหา’{๘๐๑} คำว่า ไม่ประมาท ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นทำโดยเคารพ ทำโดยติดต่อ ... ไม่ประมาทในกุศลธรรม รวมความว่า ‘ปรารถนาความ สิ้นตัณหา ไม่ประมาท’

หัวข้อว่า ไม่บ้าน้ำลาย มีสุตะ มีสติ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่บ้าน้ำลาย ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเป็นบัณฑิต มีปัญญา มีปัญญาเครื่องตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญา ทำลายกิเลส รวมความว่า ‘ไม่บ้านํ้าลาย’

คำว่า มีสุตะ ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเป็นพหูสูต คือ เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใด งามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ ครบถ้วน ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้นอันพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นได้สดับ

มาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยปัญญา รวมความว่า ‘มีสุตะ’

คำว่า มีสติ ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเป็นผู้มีสติ ประกอบ ด้วยสติรอบคอบอย่างยิ่ง ระลึกถึงกิจที่ทำและคำที่พูดแล้วแม้นานได้ รวม ความว่า ไม่บ้านํ้าลาย มีสุตะ มีสติ’

{๘๐๒} คำว่า มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว มีธรรมอันแน่นอน มีความเพียร ความว่า ญาณ เรียกว่า ธรรมอันกำหนดรู้แล้ว (สังขาตธรรม) ได้แก่ ปัญญา ความรู้ชัด ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้น ธรรม สัมมาทิฏฐิ

คำว่า มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว คือ มีธรรมอันรู้แล้ว มีธรรมอันเทียบเคียงแล้ว มีธรรมอันพิจารณาแล้ว มีธรรมอันเห็นแจ้งแล้ว มีธรรมอันแจ่มแจ้งแล้วว่า ''สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้น ทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’อีกนัยหนึ่ง พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นพิจารณาขันธ์ ธาตุ อายตนะ คติ อุบัติ ปฏิสนธิ ภพ สังสาร วัฏฏะแล้ว

อีกนัยหนึ่ง พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าตั้งอยู่ในขันธ์เป็นที่สุด ในธาตุเป็น ที่สุด ในอายตนะเป็นที่สุด ในคติเป็นที่สุด ในอุบัติเป็นที่สุด ในปฏิสนธิ เป็นที่สุด ในภพเป็นที่สุด ในสงสารเป็นที่สุด ในวัฏฏะเป็นที่สุด ใน สังขารเป็นที่สุด ในภพอันมีในที่สุด ในอัตภาพอันมีในที่สุด พระปัจเจก สัมพุทธเจ้าทรงไว้ซึ่งร่างกายอันมีในที่สุดพระขีณาสพใดมีภพเป็นที่สุด มีอัตภาพ มีสงสาร คือชาติ ชรา และมรณะครั้งสุดท้าย พระขีณาสพนั้น ไม่มีภพใหม่

รวมความว่า ‘มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว’

คำว่า มีธรรมอันแน่นอน ความว่า อริยมรรค ๔ เรียกว่า ธรรมอัน แน่นอน พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าประกอบด้วยอริยมรรค ๔ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามีธรรมอันแน่นอน คือ ถึง ถึงพร้อม ถูกต้อง ทำให้แจ้ง ซึ่ง นิยามธรรมด้วยอริยมรรคทั้งหลาย รวมความว่า ‘มีธรรมอันแน่นอน’คำว่า มีความเพียร ความว่า วิริยะ เรียกว่า ความเพียร ได้แก่ ความปรารภความเพียร ความก้าวหน้า ความบากบั่น ความย่างขึ้นไป ความพยายาม ความหมั่น ความเป็นผู้มีความหมั่น เรี่ยวแรง ความ พยายามแห่งจิต ความบากบั่นอันไม่ย่อหย่อน ความเป็นผู้ไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความเป็นผู้ไม่ทอดธุระ ความประคองธุระ วิริยะ วิริยินทรีย์ วิริยพละ สัมมาวายามะพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นเข้าไป

เข้าไปพร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยความเพียรนี้ เพราะเหตุนั้น พระ ปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงชื่อว่ามีความเพียร รวมความว่า ‘มีธรรมอัน กำหนดรู้แล้ว มีธรรมอันแน่นอน มีความเพียร พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบรรพชิตเมื่อปรารถนาความสิ้นตัณหา พึงเป็นผู้ไม่ ประมาท ไม่บ้านํ้าลาย มีสุตะ มีสติ มีธรรมอัน กำหนดรู้แล้ว มีธรรมอันแน่นอน มีความเพียร พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๘๐๓} [๑๕๗] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตพึงเป็นผู้ไม่สะดุ้งในเพราะเสียงเหมือนสีหะ ไม่ติดข้องอยู่ในขันธ์เป็นต้นหมือนลมไม่ติดอยู่ในข่าย ไม่ติดอยู่ด้วยโลภะเหมือนดอกบัวไม่ติดน้ำ พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๘๐๔} คำว่า ไม่สะดุ้งในเพราะเสียงเหมือนสีหะ ความว่า สีหมฤคราช ไม่หวาดหวั่น ไม่ครั่นคร้าม ไม่สะทกสะท้าน ไม่ตกใจ ไม่สยดสยอง ไม่สะดุ้ง ไม่ขลาด ไม่พรั่นพรึง ไม่หวาดเสียว ไม่หนีไปในเพราะเสียงทั้งหลาย ฉันใด แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าก็ฉันนั้น ก็เป็นผู้ไม่หวาดหวั่น ไม่ครั่นคร้าม ไม่สะทกสะท้าน ไม่ตกใจ ไม่สยดสยอง ไม่สะดุ้ง ไม่ขลาด ไม่พรั่นพรึง ไม่หวาดเสียว ไม่หนีไปในเพราะเสียงทั้งหลาย ละความกลัวความขลาดแล้ว ปราศจากขนลุกขนพองอยู่ ฉันนั้น รวมความว่า ‘ไม่สะดุ้งในเพราะเสียง เหมือนสีหะ’หัวข้อว่า ไม่ติดข้องเหมือนลมไม่ติดอยู่ในข่าย มีอธิบายดังนี้

{๘๐๕} คำว่า ลม ได้แก่ ลมตะวันออก ลมตะวันตก ลมเหนือ ลมใต้ ลมมีฝุ่น ลมไม่มีฝุ่น ลมเย็น ลมร้อน ลมน้อย ลมมาก ลมพัดตามกาล ลมบ้าหมู ลมจากปีกนก ลมจากครุฑ ลมจากใบตาล ลมจากพัด ข่ายที่ทำด้วยด้าย เรียกว่า ข่าย ลมไม่ขัดข้อง คือ ไม่ติด ไม่ขัด ไม่เกาะที่ตาข่าย ฉันใด

ข่ายมี ๒ อย่าง คือ (๑) ข่ายคือตัณหา (๒) ข่ายคือทิฎฐิ ... นี้ ชื่อว่าข่ายคือตัณหา ... นี้ชื่อว่าข่ายคือทิฏฐิ

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นละข่ายคือตัณหา สลัดทิ้งข่ายคือทิฏฐิได้ แล้ว เพราะละข่ายคือตัณหา เพราะสละคืนข่ายคือทิฏฐิได้แล้ว พระ ปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงไม่ขัดข้อง คือ ไม่ติด ไม่ขัด ไม่พัวพันในรูป เสียง ... ในรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ฟัง อารมณ์ที่ได้ทราบ และธรรมารมณ์ที่จะ พึงรู้แจ้ง ได้แก่ เป็นผู้ออก สละ หลุดพ้น ไม่เกี่ยวข้อง มีใจอันปราศ จากแดนกิเลสอยู่ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ไม่ติดข้องเหมือนลม ไม่ติดอยู่ในข่าย

{๘๐๖} คำว่า ไม่ติดอยู่เหมือนดอกบัวไม่ติดน้ำ ความว่า ดอกบัว เรียกว่า ปทุม นํ้า เรียกว่า โตยะ ดอกบัว อันนํ้าย่อมไม่ติด ไม่เอิบอาบ ไม่ ซึมซาบฉันใด

ความติดมี ๒ อย่าง คือ (๑) ความติดด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความ ติดด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความติดด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความ ติดด้วยอำนาจทิฎฐิ

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นละความติดด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความ ติดด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้วเพราะละความติดด้วยอำนาจตัณหา เพราะสละ คืนความติดด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงไม่ติด ไม่ เข้าไปติด ไม่ฉาบ ไม่เข้าไปฉาบ ในรูป เสียง ... ในรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ฟัง อารมณ์ที่ได้ทราบ และธรรมารมณ์ที่จะพึงรู้แจ้ง เป็นผู้ออก สละ หลุดพ้น ไม่เกี่ยวข้อง มีใจอันปราศจากแดนกิเลสอยู่ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘ไม่ติดอยู่เหมือนดอกบัวไม่ติดนํ้า พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบรรพชิตพึงเป็นผู้ไม่สะดุ้งในเสียงเหมือนสีหะ ไม่ติด ข้องอยู่ในขันธ์เป็นต้นเหมือนลมไม่ติดอยู่ในข่าย ไม่ติด อยู่ด้วยโลภะเหมือนดอกบัวไม่ติดนํ้า พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น

{๘๐๗} [๑๕๘] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

พญาสีหราชซึ่งมีเขี้ยวเป็นกำลังเที่ยวข่มขี่ครอบงำ เนื้อทั้งหลายไปตามลำพัง ฉันใด บรรพชิตก็พึงเสพ อาศัยเสนาสนะอันสงัด เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉันนั้น

{๘๐๘} คำว่า พญาสีหราชซึ่งมีเขี้ยวเป็นกำลัง เที่ยวขมขี่ครอบงำเนื้อ ทั้งหลายไปตามลำพัง ฉันใด ความว่า สีหมฤคราชมีเขี้ยวเป็นกำลัง คือ มีเขี้ยวเป็นอาวุธ ข่มขี่ ครอบงำ ปราบปราม กำจัด ย่ำยี สัตว์ดิรัจฉาน ทั้งปวง เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้ อัตภาพดำเนินไป ฉันใด แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าก็มีปัญญาเป็นกำลัง คือ มีปัญญาเป็นอาวุธ ข่มขี่ ครอบงำ ปราบปราม กำจัด ย่ำยี สัตว์ทั้งปวง ด้วยปัญญาเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘พญาลสีหราชซึ่งมีเขี้ยว เป็นกำลัง เที่ยวข่มขี่ครอบงำเนื้อทั้งหลายไปตามลำพัง

ฉันใด’{๘๐๙} คำว่า พึงเสพอาศัยเสนาสนะอันสงัด ความว่า สีหมฤคราชเข้าไปสู่ ราวป่าอันสงัด เที่ยวไป อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้ อัตภาพดำเนินไปฉันใด แม้พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าก็เสพอาศัยเสนาสนะ อัน เป็นป่ารกชัฏ สงัด เงียบสงัด ไม่มีเสียงกึกก้อง ปราศจากคนสัญจร ไปมา ควรแก่การทำกรรมลับของมนุษย์ ควรแก่การหลีกเร้น พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นเดินผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั้งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าบ้าน บิณฑบาตผู้เดียว ไปผู้เดียว กลับผู้เดียว นั่งในที่ลับผู้เดียว อธิษฐาน จงกรมผู้เดียว เป็นผู้เดียวเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘พึงเสพ อาศัยเสนาสนะอันสงัด เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉันนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าพญาสีหราชซึ่งมีเขี้ยวเป็นกำลัง เที่ยวข่มขี่ครอบงำ เนื้อทั้งหลายไปตามลำพัง ฉันใด บรรพชิตก็พึงเสพ อาศัยเสนาสนะอันสงัด เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉันนั้น

{๘๑๐} [๑๕๙] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตพึงเสพเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา อันเป็นวิมุตติตลอดเวลา อันสัตว์โลกทั้งมวลไม่เกลียดชัง พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๘๑๑} คำว่า เสพเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขาอันเป็นวิมุติตลอดเวลา ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นมีใจประกอบด้วยเมตตา แผ่ไปตลอด ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒... ที่ ๓ ... ที่ ๔ ... ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั้งปวง ในที่ทุกสถานอยู่ มีใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มี เวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นมีใจประกอบด้วย กรุณา ... มีใจประกอบด้วยมุทิตา ... มีใจประกอบด้วยอุเบกขา แผ่ไป ตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒... ที่ ๓ ... ที่ ๔ ... ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง

เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั้งปวง ในที่ทุกสถานอยู่ มีใจประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ รวมความว่า ‘เสพเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขาอันเป็นวิมุตติตลอดเวลา’{๘๑๒} คำว่า อันสัตว์โลกทั้งมวลไม่เกลียดชัง ความว่า เพราะเป็นผู้เจริญ เมตตาเป็นต้น สัตว์ทั้งหลายในทิศตะวันออกจึงไม่เกลียดชัง สัตว์ทั้งหลาย ในทิศตะวันตก ในทิศเหนือ ในทิศใต้ ในทิศอีสาน ในทิศหรดี ในทิศพายัพ ในทิศอาคเนย์ ในทิศเบื้องล่าง ในทิศเบื้องบน ในทิศน้อยทิศใหญ่ทั้ง ๑๐ ทิศ จึงไม่เกลียดชัง

คำว่า อันสัตว์โลกทั้งมวลไม่เกลียดชัง ความว่า อันสัตว์โลก ทั้งหมดมิได้เกลียด มิได้โกรธ มิได้เสียดสี มิได้กระทบกระทั่ง รวมความว่า

‘อันสัตว์โลกทั้งมวลไม่เกลียดชัง พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะ เหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่า

บรรพชิตพึงเสพเมตตา กรุณา มุทิตา และ อุเบกขาอันเป็นวิมุตติตลอดเวลา อันสัตว์โลกทั้งมวล ไม่เกลียดชัง พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๘๑๓} [๑๖๐] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

บรรพชิตละราคะ โทสะ โมหะได้แล้ว ทำลาย สังโยชน์ทั้งหลายได้แล้ว ไม่พึงสะดุ้งกลัวความสิ้นชีวิต เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

หัวข้อว่า ละราคะ โทสะ และโมหะได้แล้ว มีอธิบายดังนี้

{๘๑๔} คำว่า ราคะ ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดหนัก ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า โทสะ ได้แก่ จิตอาฆาต ... ความเป็นผู้ดุร้าย ความแค้นใจ จนถึงนํ้าตาไหล ความไม่พอใจ

คำว่า โมหะ ได้แก่ ความไม่รู้ในทุกข์ ... อวิชชาเป็นบ่วง อกุศล มูลคือโมหะ

คำว่า ละราคะ โทสะ และโมหะได้แล้ว ความว่า พระปัจเจก สัมพุทธเจ้านั้นละ คือ สละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งราคะ โทสะ และโมหะ รวมความว่า ‘ละราคะ โทสะ และโมหะได้แล้ว’คำว่า ทำลายสังโยชน์ทั้งหลายได้แล้ว ความว่า สังโยชน์ ๑๐ ประการ คือ (๑) กามราคสังโยชน์ (๒) ปฏิฆสังโยชน์ ... (๑๐) อวิชชาสังโยชน์

{๘๑๕} คำว่า ทำลายสังโยชน์ทั้งหลายได้แล้ว ความว่า ทำลาย คือ ทำลาย ทั่ว ทำลายพร้อม ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งสังโยชน์ ทั้งหลาย รวมความว่า ‘ทำลายสังโยชน์ทั้งหลายได้แล้ว’

{๘๑๖} คำว่า ไม่พึงสะดุ้งกลัวความสิ้นชีวิต ความว่า พระปัจเจกสัมพุทธ เจ้านั้นไม่ละดุ้ง คือ ไม่หวาดหวั่น ไม่ครั่นคร้าม ไม่หวาดเสียว ไม่ตกใจ ไม่สยดสยอง ไม่พรั่นพรึง ไม่กลัว ไม่สะทกสะท้าน ไม่หนี ละความกลัว ความขลาดแล้ว ปราศจากขนลุกขนพอง ในเวลาสิ้นชีวิต รวมความว่า ‘ไม่พึงสะดุ้งกลัวความสิ้นชีวิต เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าบรรพชิตละราคะ โทสะ โมหะได้แล้ว ทำลาย สังโยชน์ทั้งหลายได้แล้ว ไม่พึงสะดุ้งกลัวความสิ้นชีวิต เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๘๑๗} [๑๖๑] (พระปัจเจกสัมพุทธเจ้ากล่าวว่า)

คนทั่วไปคบหาสมาคมกันเพราะเหตุคือผลประโยชน์ ทุกวันนี้มิตรผู้ปราศจากเหตุหาได้ยาก (เพราะ) มนษย์ ทั้งหลายมักเห็นแก่ประโยชน์ตน เป็นคนไม่สะอาด (ดังนั้น) พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

{๘๑๘} คำว่า คนทั่วไปคบหาสมาคมกันเพราะเหตุคือผลประโยชน์ ความว่า มิตรทั้งหลายมีประโยชน์ตนเป็นเหตุ มีประโยชน์ผู้อื่นเป็นเหตุ มีประโยชน์ ทั้งสองฝ่ายเป็นเหตุ มีประโยชน์ในปัจจุบันเป็นเหตุ มีประโยชน์ใน สัมปรายภพเป็นเหตุ มีประโยชน์อย่างยิ่งเป็นเหตุ จึงจะคบ คือ คบหา เสพ ซ่องเสพ สมาคม เสพคุ้นกัน รวมความว่า ‘คนทั่วไปคบหาสมาคมกัน เพราะเหตุคือผลประโยชน์’

{๘๑๙} คำว่า ทุกวันนี้มิตรผู้ปราศจากเหตุหาได้ยาก ได้แก่ มิตรมี ๒ ประเภท คือ (๑) อาคาริกมิตร มิตรคฤหัสถ์ (๒) อนาคาริกมิตร มิตรบรรพชิต ... นี้ ชื่อว่าอาคาริกมิตร ... นี้ชื่อว่าอนาคาริกมิตร

คำว่า ทุกวันนี้ มิตรผู้ปราศจากเหตุหาได้ยาก ความว่า มิตร ๒ ประเภทนี้ไม่มีการณ์ ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย หาได้ยาก รวมความว่า ‘ทุกวันนี้ มิตรผู้ปราศจากเหตุหาได้ยาก’

หัวข้อว่า มนุษย์ทั้งหลายมักเห็นแก่ประโยชน์ตน เป็นคนไม่สะอาด มีอธิบายดังนี้

{๘๒๐} คำว่า เห็นแก่ประโยชน์ตน ความว่า มนุษย์ทั้งหลายย่อมคบ คบหา เสพ ซ่องเสพ สมาคม เสพคุ้น เอื้อเฟื้อ ประพฤติเอื้อเฟื้อ เข้าไปนั่งใกล้ ไต่ถาม สอบถามก็เพื่อประโยชน์ตน เพราะเหตุแห่งตน เพราะปัจจัยแห่งตน เพราะการณ์แห่งตน รวมความว่า ‘เห็นแก่ประโยชน์ตน’

คำว่า มนุษย์ทั้งหลายเป็นคนไม่สะอาด ความว่า มนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมอันไม่สะอาด วจีกรรมอันไม่สะอาด มโน กรรมอันไม่สะอาด ปาณาติบาตอันไม่สะอาด อทินนาทานอันไม่สะอาด กาเมสุมิจฉาจารอันไม่สะอาด มุสาวาทอันไม่สะอาด ปิสุณวาจาอันไม่สะอาด ผรุสวาจาอันไม่สะอาด สัมผัปปลาปะอันไม่สะอาด อภิชฌาอันไม่สะอาด พยาบาทอันไม่สะอาด มิจฉาทิฏฐิอันไม่สะอาด เจตนาอันไม่สะอาด ความปรารถนาอันไม่สะอาด ความตั้งใจอันไม่สะอาด เพราะเหตุนั้น จึง ชื่อว่าเป็นคนไม่สะอาด คือ เป็นคนเลว เลวลง เป็นคนทราม ต่ำช้า ลามก ชั่วช้า ต่ำต้อย รวมความว่า ‘มนุษย์ทั้งหลายมักเห็นแก่ประโยชน์ตนเป็น คนไม่สะอาด’หัวข้อว่า พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น มีอธิบายดังนี้

{๘๒๑} คำว่า ผู้เดียว ... คำว่า พึงเที่ยวไป ได้แก่ การเที่ยวไป ๘ อย่าง ... รวมความว่า ‘พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้นจึงกล่าวว่าคนทั่วไปคบหาสมาคมกันเพราะเหตุคือผลประโยชน์ ทุกวันนี้มิตรผู้ปราศจากเหตุหาได้ยาก (เพราะ) มนุษย์ ทั้งหลายมักเห็นแก่ประโยชน์ตน เป็นคนไม่สะอาด (ดังนั้น) พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

จบ จตุตถวรรค

จบ ขัคควิสาณสุตตนิทเทสที่ ๑๙