ปิงคิยมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

ภิกษุนั้นย่อมวางใจเดิน วางใจยืน วางใจนั่ง วางใจนอนได้ ข้อนั้น เพราะเหตุอะไร เพราะไม่ได้ประสบมารผู้มีใจบาป”

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ดูก่อนโมฆราช ท่านจงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ พิจารณา เห็นโลกโดยความเป็นของสูญ ถอนอัตตานุทิฏฐิได้แล้ว ก็จะพึงข้ามพ้นมัจจุราชได้ด้วยอุบายอย่างนี้ บุคคลผู้ พิจารณาเห็นโลกอย่างนี้ มัจจุราชจึงจะไม่เห็น พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา...โมฆราชพราหมณ์...นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก, ดังนี้แล

จบ โมฆราชมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๕

๑๖. ปิงคิยมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านปิงคิยะ

[๘๙] (ท่านปิงคิยะกราบทูลดังนี้ว่า)

ข้าพระองค์เป็นคนแก่ ไม่มีกำลัง ปราศจากผิวพรรณ นัยน์ตาไม่แจ่มใส หูฟังไม่สะะดวก ข้าพระองค์อย่าได้ เป็นคนหลงเสียในระหว่างเลย ขอพระองค์โปรดตรัส บอกธรรมซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ที่ ข้าพระองค์พึงรู้แจ้งได้ด้วยเถิด

คำว่า ข้าพระองค์เป็นคนแก่ ไม่มีกำลัง ปราศจากผิวพรรณ ความว่า ข้าพระองค์เป็นคนแก่ คือ คนเฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยไปโดยลำดับ มีอายุ ๑๒๐ ปีแต่กำเนิดคำว่า ไม่มีกำลัง ความว่า มีกำลังอ่อน มีกำลังน้อย มีเรี่ยวแรงน้อย

คำว่า ปราศจากผิวพรรณ ความว่า มีผิวพรรณไปแล้ว มีผิวพรรณ ปราศไป ผิวพรรณที่งามผ่องเมื่อวัยต้นนั้นหายไปแล้ว มีโทษปรากฏ รวมความว่า ข้าพระองค์เป็นคนแก่ ไม่มีกำลัง ปราศจากผิวพรรณ,หัวข้อว่า ท่านปิงคิยะกราบทูลดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ...

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก ...

คำว่า ‘ ปิงคิยะ เป็นนาม ... เป็นคำร้องเรียกของพราหมณ์นั้น รวมความว่า ‘ท่านปิงคิยะกราบทูลดังนี้ว่า,

คำว่า นัยน์ตาไม่แจ่มใส หูฟังไม่สะดวก ความว่า นัยน์ตาไม่แจ่มใส คือ ไม่หมดจด ไม่บริสุทธิ์ ไม่ผ่องแผ้ว ข้าพระองค์เห็นรูปไม่ชัดด้วย นัยน์ตาเช่นนั้น รวมความว่า ‘นัยน์ตาไม่แจ่มใส,คำว่า หูฟังไม่สะดวก ความว่า หูไม่แจ่มใส คือ ไม่หมดจด ไม่ บริสุทธิ์ ไม่ผ่องแผ้ว ข้าพระองค์ฟังเสียงไม่ชัดด้วยหูเช่นนั้น รวมความว่า ‘นัยน์ตาไม่แจ่มใส หูฟังไม่สะดวก,คำว่า ข้าพระองค์อย่าเป็นคนหลงเสียในระหว่างเลย ความว่า ข้าพระองค์อย่าฉิบหาย อย่าวอดวาย อย่าพินาศไปเลย

คำว่า เป็นคนหลง คือ เป็นผู้ไม่รู้ คือ ไปตามอวิชชา ไม่มีญาณ ไม่มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทราม

คำว่า ในระหว่าง ความว่า ข้าพระองค์ไม่รู้ คือ ไม่ทำให้แจ้ง ไม่ทำ ให้ปรากฏ ไม่ได้เฉพาะ ไม่ถูกต้อง ไม่ทำให้กระจ่างแล้วซึ่งธรรม ทิฏฐิ ปฏิปทา มรรคของพระองค์ พึงทำกาละเสียในระหว่างแน่แท้ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์อย่าเป็นคนหลงเสียในระหว่างเลย,

หัวข้อว่า ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรม ... ที่ข้าพระองค์จะพึงรู้ แจ้ง มีอธิบายดังนี้

คำว่า ขอโปรดตรัสบอกธรรม ความว่า ขอพระองค์โปรดตรัส คือ บอก ... ขอจงประกาศซึ่งพรหมจรรย์อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ นิพพาน และข้อปฏิบัติให้ถึงนิพพาน รวมความว่า ‘ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรม,คำว่า ที่ข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้งได้ ความว่า ที่ข้าพระองค์จะพึงรู้ คือ รู้ชัด รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ แทงตลอด บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจ้ง รวมความว่า ‘ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรม ... ที่ข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้งได้’

คำว่า ซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ความว่า เป็นที่ละ ที่สงบ ที่สลัดทิ้ง ที่ระงับชาติชราและมรณะ เป็นอมตนิพพานในภพนี้แหละ รวมความว่า ‘ซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราในภพนี้ได้, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

ข้าพระองค์เป็นคนแก่ มีกำลังน้อย ปราศจากผิว พรรณ นัยน์ตาไม่แจ่มใส หูพึงไม่สะดวก ข้าพระองค์ อย่าได้เป็นคนหลงเสียในระหว่างเลย ขอพระองค์โปรด ตรัสบอกธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ที่ข้าพระองค์พึงรู้แจ้งได้ด้วยเถิด

[๙๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปิงคิยะ)

ชนทั้งหลายเห็นเหล่าสัตว์เดือดร้อนกันอยู่ในเพราะ รูปทั้งหลายแล้ว ยังประมาทกันอยู่ จึงเดือดร้อน ในเพราะรูปทั้งหลาย ดูก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่าน จงเป็นผู้ไม่ประมาท ละรูปเสียให้ได้เพื่อความไม่เกิดต่อไป

หัวข้อว่า เห็นเหล่าสัตว์เดือดร้อนกันอยู่ในเพราะรูปทั้งหลาย มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า ในเพราะรูปทั้งหลาย ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๔

สัตว์ทั้งหลายย่อมเดือดร้อน ลำบาก ถูกเขาเบียดเบียน ถูกเขาฆ่า เพราะเหตุแห่งรูป เพราะปัจจัยแห่งรูป เพราะการณ์แห่งรูป เมื่อรูปมีอยู่ พระราชาทั้งหลายย่อมให้ลงกรรมกรณ์หลายอย่าง คือ ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ให้เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ให้ตีด้วยไม้พลองบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัด ทั้งมือและเท้าบ้าง ตัดใบหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งใบหูทั้งจมูกบ้าง ทำให้ มีหม้อข้าวเดือดบนศีรษะบ้าง ให้ถลกหนังศีรษะโล้นมีสีขาวดังสังข์บ้าง ทำให้ มีหน้าเหมือนหน้าราหูบ้าง ทำให้ถูกเผาทั้งตัวบ้าง ทำให้มีไฟลุกที่มือบ้าง ให้ถลกหนังแล้วผูกเชือกฉุดไปบ้าง ให้ถลกหนังแล้วให้นุ่งเหมือนนุ่งผ้า คากรองบ้าง ทำให้มีห่วงเหล็กที่ศอกและเข่าแล้วใส่หลาวเหล็กตรึงไว้บ้าง

ให้เอาเบ็ดเกี่ยวติดที่เนื้อปากบ้าง ให้ถากด้วยพร้าให้ตกไปเท่ากหาปณะบ้าง ให้มีตัวถูกถากแล้วทาด้วยนํ้ากรดบ้าง ให้นอนตะแคงแล้วตอกหลาวเหล็กไว้ ในช่องหูบ้าง ให้ถลกหนังแล้วทุบกระดูกพันไว้เหมือนตั่งใบไม้บ้าง รดตัว ด้วยนํ้ามันอันร้อนบ้าง ให้สุนัขกัดกินเนื้อที่ตัวบ้าง เอาหลาวเสียบไว้บ้าง และเอาดาบตัดศีรษะ สัตว์ทั้งหลาย ย่อมเดือดร้อน ลำบาก ถูกเขา เบียดเบียน ถูกเขาฆ่าเพราะเหตุแห่งรูป เพราะปัจจัยแห่งรูป เพราะ การณ์แห่งรูปอย่างนี้ ชนทั้งหลายเห็น พิจารณา เทียบเคียง ไตร่ตรอง

ทำให้แจ่มแจ้งซึ่งเหล่าสัตว์ผู้เดือดร้อน ลำบาก ถูกเขาเบียดเบียน ถูกเขา ฆ่าอยู่อย่างนี้ รวมความว่า ‘ชนทั้งหลายเห็นเหล่าสัตว์เดือดร้อนอยู่ใน เพราะรูปทั้งหลาย,

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปิงคิยะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ปิงคิยะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระ ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปิงคิยะ’

หัวข้อว่า ชนทั้งหลายยังประมาทกันอยู่ จึงเดือดร้อนในเพราะรูป ทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า เดือดร้อน ความว่า ย่อมเดือดร้อน คือ กำเริบ ถูกเบียดเบียน ถูกฆ่า หวาดเสียว ถึงโทมนัส คือ เดือดร้อน กำเริบ ถูกเบียดเบียน ถูก ฆ่า หวาดเสียว ถึงโทมนัสเพราะโรคตา เพราะโรคหู ... เพราะสัมผัส แห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน รวมความว่า ‘เดือดร้อนในเพราะรูปทั้งหลาย’

อีกนัยหนึ่ง เมื่อจักษุเสื่อม เสีย เสื่อมรอบ เป็นไปต่าง ๆ ปราศไป อันตรธานไป ชนทั้งหลายก็เดือดร้อน ... เมื่อหู จมูก ลิ้น กาย ... เมื่อ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ อาวาส ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขารเสื่อมเสีย เสื่อมรอบ เป็นไปต่าง ๆ ปราศไป อันตรธานไป ชนทั้งหลายก็เดือดร้อน ... รวมความว่า ‘เดือดร้อนในเพราะรูปทั้งหลาย’ อย่างนี้บ้างคำว่า ชนทั้งหลาย ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา และมนุษย์

คำว่า ยังประมาทกันอยู่ ความว่า ความประมาทควรกล่าวถึงไว้ คือ ความปล่อย ความตามเพิ่ม ความปล่อยจิตไปในกายทุจริตก็ดี ในวจีทุจริต ก็ดี ในมโนทุจริตก็ดี ในเบญจกามคุณก็ดี หรือความไม่ทำเนือง ๆ ความทำหยุด ๆ ความประพฤติย่อหย่อน ความปลงฉันทะ ความทอดทิ้งธุระ ความไม่ซ่องเสพ ความไม่เจริญ ความไม่ทำให้มาก ความไม่ตั้งใจ ความ ไม่ประกอบเนือง ๆ ในการเจริญธรรมทั้งหลายฝ่ายกุศล ชื่อว่าความประมาท ความประมาท กิริยาที่ประมาท ความเป็นผู้ประมาทเห็นปานนี้ตรัสเรียก ว่า ความประมาท ชนทั้งหลายผู้ประกอบด้วยความประมาทนี้ ชื่อว่า ผู้ประมาท รวมความว่า ‘ชนทั้งหลายยังประมาทกันอยู่ จึงเดือดร้อน ในเพราะรูปทั้งหลาย’หัวข้อว่า ดูก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท มี อธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น เพราะเหตุเกิดนั้น คือ เมื่อท่านเห็นโทษ ในรูปทั้งหลายอย่างนี้ รวมความว่า ‘ดูก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่าน’

คำว่า เป็นผู้ไม่ประมาท ความว่า เป็นผู้ทำด้วยความเคารพ ทำ เนือง ๆ ... ไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย รวมความว่า ‘ดูก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท’

หัวข้อว่า จงละรูปเสียเพื่อความไม่เกิดต่อไป มีอธิบายดังนี้

คำว่า รูป ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๔

คำว่า จงละรูป ความว่า จงละ คือ ละขาด บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีรูป รวมความว่า ‘จงละรูป’

คำว่า เพื่อความไม่เกิดต่อไป ความว่า รูปของท่านพึงดับในภพนี้นี่ แหละฉันใด ความมีปฏิสนธิอีก ไม่พึงบังเกิด คือ ไม่เกิด ไม่พึงเกิดพร้อม

ไม่พึงบังเกิด คือ ไม่เกิด ไม่เกิดพร้อม ไม่บังเกิด ไม่บังเกิดเฉพาะในกามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ คติ อุปบัติ ปฏิสนธิ สงสาร วัฏฏะอีก ชื่อว่าพึงดับ คือ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป ในภพนี้นี่แหละ ฉันนั้น รวมความว่า ‘จงละรูปเสียเพื่อความไม่ เกิดต่อไป, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าดูก่อนปิงคิยะ ชนทั้งหลายเห็นเหล่าสัตว์เดือดร้อน กันอยู่ในเพราะรูปทั้งหลายแล้วยังประมาทกันอยู่ จึง เดือดร้อน ในเพราะรูปทั้งหลาย ดูก่อนปิงคิยะ เพราะ เหตุนั้น ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท ละรูปเสียให้ได้เพื่อ ความไม่เกิดต่อไป

[๙๑] (ท่านปิงคิยะทูลถามต่อไปว่า)

ตลอดทิศทั้ง ๑๐ นี้ คือ ทิศใหญ่ ๔ ทิศน้อย ๔ ทิศเบื้องบน และทิศเบื้องตํ่า อะไร ๆ ในโลกที่พระองค์ ไม่ทรงเห็นแล้ว ไม่ทรงได้ยินแล้ว ไม่ทรงทราบแล้ว หรือไม่ทรงรู้แจ้งแล้ว หามีไม่ ขอพระองค์โปรด ตรัสบอกธรรมซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ที่ข้าพระองค์พึงรู้แจ้งได้ด้วยเถิด

คำว่า ตลอดทั้ง ๑๐ ทิศ คือ ทิศใหญ่ ๔ ทิศน้อย ๔ ทิศเบื้องบนและ ทิศเบื้องต่ำ ความว่า ทิศทั้ง ๑๐ ทิศ อะไรน้อยหนึ่ง คือ ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ประโยชน์ปัจจุบัน ประโยชน์ในภพ หน้า ประโยชน์ตื้น ประโยชน์ลึก ประโยชน์ลี้ลับ ประโยชน์ปิดบัง ประโยชน์

ที่ควรแนะนำ ประโยชน์ที่แนะนำแล้ว ประโยชน์ไม่มีโทษ ประโยชน์ไม่ เศร้าหมอง ประโยชน์ผ่องแผ้ว หรือปรมัตถประโยชน์ที่พระองค์ไม่ทรงเห็นแล้ว ไม่ทรงได้ยิน ไม่ทรงทราบ ไม่ทรงรู้แจ้ง มิได้มี คือ ย่อมไม่มี ไม่ปรากฏ ไม่เข้าไปได้ รวมความว่า ‘อะไร ๆในโลกที่พระองค์ไม่ทรงเห็น ไม่ทรงได้ยิน ไม่ทรงทราบ หรือไม่ทรงรู้แจ้งแล้ว หามีไม่,หัวข้อว่า ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรม ... ที่ข้าพระองค์จะพึงรู้ แจ้ง มีอธิบายดังนี้

คำว่า โปรดตรัสบอกธรรม ความว่า ได้โปรดตรัสบอก ... ได้ โปรดประกาศซึ่งพรหมจรรย์อันงามในเบื้องต้น ... ข้อปฏิบัติอันให้ถึงนิพพาน รวมความว่า โปรดตรัสบอกธรรม,

คำว่า ที่ข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้ง ความว่า ที่ข้าพระองค์จะพึงรู้ คือ รู้ชัด รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ แทงตลอด บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจ้ง รวมความว่า โปรดตรัสบอกธรรม ... ที่ข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้ง,

คำว่า ซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ความว่า อันเป็นที่ละ ที่สงบ ที่สลัดทิ้ง ที่ระงับชาติชราและมรณะ เป็นอมตนิพพานในภพนี้แหละ รวมความว่า ‘ซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์ นั้นจึงกล่าวว่า

ตลอดทิศทั้ง ๑๐ นี้ คือ ทิศใหญ่ ๔ ทิศน้อย ๔ ทิศ เบื้องบน และทิศเบื้องตํ่า อะไร ๆ ในโลกที่พระองค์ ไม่ทรงเห็นแล้ว ไม่ทรงได้ยินแล้ว ไม่ทรงทราบแล้ว หรือ ไม่ทรงรู้แจ้งแล้ว หามีไม่ ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ที่ข้าพระองค์ จะพึงรู้แจ้งได้ด้วยเถิด

[๙๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปิงคิยะ)

มวลมนุษย์ผู้ถูกตัณหาครอบงำแล้ว อันชราครอบงำ แล้ว เกิดความเดือดร้อน ท่านก็เห็นอยู่ ดูก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท ละตัณหาเสีย ให้ได้เพื่อความไม่เกิดต่อไปหัวข้อว่า มวลมนุษย์ผู้ถูกตัณหาครอบงำ ท่านก็เห็นอยู่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

คำว่า ผู้ถูกตัณหาครอบงำ ความว่า ผู้ถูกตัณหาครอบงำ คือ ผู้ไป ตามตัณหา ผู้แล่นไปตามตัณหา ผู้จมอยู่ในตัณหา ผู้ถูกตัณหาครอบงำ มีจิตอันตัณหายึดไว้ คำว่า มวลมนุษย์ เป็นชื่อของสัตว์โลก

คำว่า เห็นอยู่ ความว่า เห็น คือ แลดู ตรวจดู เพ่งดู พิจารณา ดู รวมความว่า ‘มนุษย์ผู้ถูกตัณหาครอบงำ ท่านก็เห็นอยู่’

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปิงคิยะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ปิงคิยะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาปัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปิงคิยะ’

หัวข้อว่า เกิดความเดือดร้อน อันชราครอบงำแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า เกิดความเดือดร้อน ความว่า เดือดร้อนเพราะชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเพราะทุกข์อันมีในนรก ... เดือดร้อนเพราะทุกข์ เพราะความฉิบหายแห่งทิฏฐิ คือ เกิดจัญไร เกิดอุบาทว์ เกิดความขัดข้อง รวมความว่า ‘เกิดความเดือดร้อน’คำว่า อันชราครอบงำแล้ว ความว่า อันชราถูกต้อง ครอบงำ ประชุม ลง ไปตามชาติ ถูกชราแล่นตาม อันพยาธิครอบงำ มรณะหํ้าหั่น ไม่มีที่ ต้านทาน ไม่มีที่เร้น ไม่มีสรณะ ไม่มีที่พึ่ง รวมความว่า ‘เกิดความเดือดร้อน อันชราครอบงำแล้ว’หัวข้อว่า ดูก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท มี อธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น เพราะเหตุเกิดนั้น เมื่อเห็นโทษในตัณหา อย่างนี้ รวมความว่า ‘ดูก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่าน’

คำว่า เป็นผู้ไม่ประมาท ความว่า เป็นผู้ทำโดยความเคารพ ทำ เนือง ๆ ... ไม่ประมาทแล้ว ในกุศลธรรมทั้งหลาย รวมความว่า ‘ดูก่อน ปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท,

หัวข้อว่า ละตัณหาเสียเพื่อความไม่เกิดต่อไป มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา ... ธัมมตัณหา

คำว่า จงละตัณหา ความว่า จงละ คือ ละขาด บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีตัณหา รวมความว่า ‘จงละตัณหา’

คำว่า เพื่อความไม่เกิดต่อไป ความว่า รูปของท่านพึงดับในภพนี้ นี่แหละ ฉันใด ความมีปฏิสนธิอีกไม่พึงบังเกิด คือ ไม่พึงเกิด ไม่พึงเกิดพร้อม

ไม่พึงบังเกิด ไม่พึงบังเกิดเฉพาะ ในกามธาตุ ... หรือในวัฏฏะ พึงดับ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป ในภพนี้นี่แหละ ฉันนั้น รวมความว่า ‘จงละตัณหาเสียเพื่อความไม่เกิดต่อไป’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสว่า

ดูก่อนปิงคิยะ มวลมนุษย์ผู้ถูกตัณหาครอบงำแล้ว อันชราครอบงำแล้ว เกิดความเดือดร้อน ท่านก็เห็นอยู่ ดูก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท ละตัณหาเสียให้ได้ เพื่อความไม่เกิดต่อไป

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ธรรมจักษุอันปราศจากธุลีกิเลส ปราศ จากมลทิน ได้เกิดขึ้นแล้วแก่สัตว์หลายพันผู้มีฉันทะร่วมกัน มีประโยชน์ ร่วมกัน มีความประสงค์ร่วมกัน มีการอบรมวาสนาร่วมกันกับปิงคิย พราหมณ์นั้นว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวล ล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา, ส่วนปิงคิยพราหมณ์นั้นได้เกิดธรรมจักษุอัน ปราศจากธุลีกิเลส ปราศจากมลทินขึ้นว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็น ธรรมดา สิ่งนั้น ทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา, หนังเสือ ชฎา ผ้าคากรอง ไม้เท้า เต้านํ้า ผมและหนวดของปิงคิยพราหมณ์นั้นหายไปแล้ว พร้อมกับการ ได้ธรรมจักษุ ปิงคิยพราหมณ์นั้นเป็นภิกษุทรงผ้ากาสายะ เป็นบริขาร ทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ทำความเคารพเพราะการ ปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ นั่งประคองอัญชลีนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้า ประกาศว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระศาสดา ของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก” ดังนี้แล

จบ ปิงคิยมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๖

๑๗. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส

ว่าด้วยการสดุดีธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่งพระนิพพาน

(พระธรรมสังคาหกาจารย์เมื่อจะสรรเสริญพระธรรมเทศนานี้ จึงได้ กล่าวดังนี้ว่า)

[๙๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้แล้ว คือ เมื่อเสด็จ ประทับอยู่ที่ปาสาณกเจดีย์ แคว้นมคธ พราหมณ์ ๑๖ คนรวมทั้งปิงคิย พราหมณ์ผู้เป็นศิษย์รับใช้ทูลอาราธนาถามแล้ว ๆ ทรงพยากรณ์ปัญหาแล้วคำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้แล้ว ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสแล้วซึ่งปารายนสูตรนี้

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้ มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้แล้ว,

คำว่า เสด็จประทับอยู่ ... แคว้นมคธ ความว่า ประทับอยู่ คือ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไปใกล้ชนบท มีชื่อว่ามคธ

คำว่า ที่ปาสาณกเจดีย์ ความว่า พระพุทธอาสน์เรียกว่า ปาสาณก เจดีย์ รวมความว่า ‘เสด็จประทับอยู่ที่ปาสาณกเจดีย์ แคว้นมคธ,

คำว่า พราหมณ์ ๑๖ คนรวมทั้งปิงคิยพราหมณ์ผู้เป็นศิษย์รับใช้ ความว่า พราหมณ์ ๑๖ คนนั้นรวมทั้งปิงคิยพราหมณ์ผู้เป็นศิษย์รับใช้ใกล้ชิด ผู้ประเสริฐ ที่ปรารถนาของพาวรีพราหมณ์ รวมความว่า ‘พราหมณ์ ๑๖ คนรวมทั้งปิงคิยพราหมณ์ผู้เป็นศิษย์รับใช้, อย่างนี้บ้าง