อุปสีวมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

๖. อุปสีวมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านอุปสีวะ

[๓๘] (ท่านอุปสีวะกราบทูลดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ตัวคนเดียว ไม่ อาศัยบุคคลหรือธรรมอะไร ๆ จึงไม่อาจข้ามโอฆะใหญ่ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ขอพระองค์จงตรัส บอกอารมณ์ยึดเหนี่ยวที่ข้าพระองค์ได้อาศัยแล้ว จะพึง ข้ามโอฆะนี้ได้ด้วยเถิดหัวข้อว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ตัวคนเดียว ... โอฆะใหญ่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัวคนเดียว ความว่า ข้าพระองค์ไม่มีบุคคลเป็นเพื่อนหรือ ไม่มีธรรมเป็นเพื่อนซึ่งข้าพระองค์อาศัยแล้วจะพึงข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วงซึ่งกามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฏฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะใหญ่ได้ รวมความว่า ‘ตัวคนเดียว,คำว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นศากยราช ทรงผนวชจากศากยตระกูล จึงชื่อว่า พระศากยเจ้า ดังนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก นับว่า มีทรัพย์ จึงชื่อว่า พระศากยเจ้า ดังนี้บ้าง

พระองค์ทรงมีทรัพย์เหล่านี้ คือ ทรัพย์คือศรัทธา ทรัพย์คือศีล ทรัพย์ คือหิริ ทรัพย์คือโอตตัปปะ ทรัพย์คือสุตะ ทรัพย์คือจาคะ ทรัพย์คือปัญญา ทรัพย์คือสติปัฏฐาน ... ทรัพย์คือนิพพาน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก นับว่ามีทรัพย์ด้วยรัตนทรัพย์หลายอย่างนี้ จึงชื่อว่า พระศากยเจ้า ดังนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้อาจ ผู้องอาจ ผู้อาจหาญ ผู้สามารถ ผู้กล้า ผู้แกล้วกล้า ผู้ก้าวหน้า ผู้ไม่ขลาด ผู้ไม่หวาดเสียว ผู้ไม่สะดุ้ง ผู้ไม่หนี ทรงละความกลัวความขลาดเสียแล้ว ผู้ปราศจาก ความเป็นผู้มีขนลุกขนพอง จึงชื่อว่าพระศากยเจ้า ดังนี้บ้าง รวมความว่า ‘ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ตัวคนเดียว ... โอฆะใหญ่ได้,หัวข้อว่า ท่านอุปสีวะกราบทูลดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก

คำว่า อุปสีวะ เป็นนาม ... เป็นโวหารแห่งพราหมณ์นั้น รวมความว่า ‘ท่านอุปสีวะกราบทูลดังนี้ว่า,

หัวข้อว่า ไม่อาศัย จึงไม่อาจข้ามได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่อาศัย ความว่า ไม่อาศัยบุคคลหรือธรรม

คำว่า ไม่อาจ คือ ไม่อุตสาหะ ไม่อาจ ไม่สามารถ

คำว่า ข้าม ความว่า ข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไป ล่วงซึ่งกามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฏฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะใหญ่ รวมความว่า ไม่อาศัย จึงไม่อาจข้ามได้,หัวข้อว่า ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ขอพระองค์จงตรัส บอกอารมณ์ยึดเหนี่ยว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ขอพระองค์จงตรัสบอกอารมณ์ยึดเหนี่ยว ความว่า ขอ พระองค์จงตรัส คือ บอก ... ประกาศอารมณ์ คือ ที่ยึดเหนี่ยว ที่อาศัย ที่เข้าไปอาศัย รวมความว่า ‘ขอพระองค์จงตรัสบอกอารมณ์ยึดเหนี่ยว’คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ความว่า พระสัพพัญญุต ญาณ ตรัสเรียกว่า สมันตจักษุ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าไป เข้าไปพร้อม

เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยพระ สัพพัญญุตญาณนั้น

ไม่มีอะไรเลยสักน้อยหนึ่งในโลกนี้ที่พระตถาคตพระ องค์นั้นไม่ทรงเห็นแล้ว และที่พระองค์ไม่ทรงทราบแล้ว และไม่ทรงรู้แล้ว พระตถาคตทรงรู้ยิ่งธรรมทั้งปวงที่ควร แนะนำบรรดามี เพราะฉะนั้น พระตถาคตจึงชื่อว่าผู้มี พระสมันตจักษุ (ผู้มีพระจักษุโดยรอบ)รวมความว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ขอพระองค์จง ตรัสบอกอารมณ์ยึดเหนี่ยว’

หัวข้อว่า ที่ข้าพระองค์ได้อาศัยแล้ว จะพึงข้ามโอฆะนี้ได้ มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า ที่ข้าพระองค์ได้อาศัยแล้ว ความว่า ที่ข้าพระองค์ได้อาศัย บุคคลหรือธรรมแล้ว

คำว่า พึงข้ามโอฆะนี้ได้ ความว่า พึงข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วงซึ่งกามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฎฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะใหญ่ รวมความว่า ‘ที่ข้าพระองค์อาศัยแล้วจะพึงข้ามโอฆะนี้ได้’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกราบทูลดังนี้ว่าข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ตัวคนเดียว ไม่ อาศัยบุคคลหรือธรรมอะไร ๆ จึงไม่อาจข้ามโอฆะใหญ่ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ขอพระองค์จงตรัส บอกอารมณ์ยึดเหนี่ยวที่ข้าพระองค์ได้อาศัยแล้ว จะพึง ข้ามโอฆะนี้ได้ด้วยเถิด

[๓๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ)

ท่านจงเป็นผู้มีสติ เพ่งดูอากิญจัญญายตนสมาบัติ อาศัยสมาบัติอันเป็นไปว่า ‘นัตถิ กิญจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้ แล้วจงข้ามโอฆะเถิด ท่านจงละกามทั้งหลาย เว้นจาก ความสงสัยทั้งหลาย แล้วพิจารณาดูความสิ้นไปแห่ง ตัณหาตลอดคืนและวันเถิด

คำว่า ท่านจงเป็นผู้มีสติเพ่งดูอากิญจัญญายตนสมาบัติ ความว่า พราหมณ์นั้นโดยปกติก็เป็นผู้รู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติอยู่ทีเดียว แต่ไม่รู้ ที่อาศัยว่า “สมาบัตินี้เป็นที่อาศัยของเรา” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก สมาบัติเป็นที่อาศัยและธรรมเป็นทางที่ออกยิ่งขึ้นไปแก่พราหมณ์นั้นว่า “ท่าน เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว จงเพ่งดู คือ เล็งดู ตรวจดู พินิจดู พิจารณาดูซึ่งธรรมคือจิตและเจตสิกที่เกิดในสมาบัติ นั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นของอื่น เป็นของชำรุด เป็นเสนียด เป็น อุบาทว์ เป็นของไม่สำราญ

เป็นภัย เป็นอุปสรรค เป็นของหวั่นไหว เป็น ของทำลาย เป็นของไม่ยั่งยืน เป็นของไม่มีที่ต้านทาน เป็นของไม่มีที่เร้น เป็นของไม่มีสรณะ เป็นของไม่มีที่พึ่ง เป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็น ของสูญ เป็นอนัตตา เป็นโทษ เป็นของแปรปรวนไปเป็นธรรมดา เป็น ของไม่มีแก่นสาร เป็นมูลแห่งทุกข์ เป็นของไม่เจริญ เป็นของมีอาสวะ เป็น ดังเพชฌฆาต เป็นธรรมอันปัจจัยปรุงแต่ง เป็นเหยื่อมาร เป็นของมีชาติ เป็นธรรมดา เป็นของมีชราเป็นธรรมดา เป็นของมีพยาธิเป็นธรรมดา เป็นของมีมรณะเป็นธรรมดา เป็นของมีโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเป็นธรรมดา เป็นของมีความเกิดเป็นธรรมดา เป็นของมี ความดับเป็นธรรมดา เป็นของไม่น่าพอใจ เป็นของมีโทษ เป็นของไม่มี เครื่องสสัดออก

คำว่า เป็นผู้มีสติ ความว่า ความระลึก ความตามระลึก ความระลึก เฉพาะ ... สัมมาทิฏฐิ นี้เรียกว่า สติ พราหมณ์นั้นเข้าไป เข้าไปพร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบแล้วด้วยสตินี้ จึงตรัสเรียกว่า ผู้มีสติ รวมความว่า ‘ท่านจงเป็นผู้มีสติเพ่งดูอากิญจัญญายตนสมาบัติ,

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า อุปสีวะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

...คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้ มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ,

คำว่า อาศัยสมาบัติอันเป็นไปว่า ‘นัตถิ กิญจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้แล้ว จงข้ามโอฆะเถิด ความว่า ชื่อว่าอากิญจัญญายตนสมาบัติ เพราะอรรถว่า ไม่มีอะไร เพราะเหตุไร จึงชื่อว่าอากิญจัญญายตนสมาบัติ เพราะอรรถ ว่าไม่มีอะไร คือ พราหมณ์นั้นเป็นผู้มีสติเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ทำวิญญาณนั้นนั้นแหละไม่ให้เจริญ ให้เสื่อมไป ให้หายไป เห็นว่าไม่มีอะไร เพราะเหตุนั้น ท่านจงอาศัย คือ เข้าไปอาศัย อากิญจัญญายตนสมาบัติซึ่งมีอรรถว่าไม่มีอะไรนั้น ทำให้เป็นอารมณ์ ให้เป็นเครื่องหน่วงเหนี่ยว แล้วจงข้าม ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไป ล่วงซึ่งกามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฏฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะเถิด รวมความว่า ‘อาศัยสมาบัติอันเป็นไปว่า ‘นัตถิ กิญจิ ไม่มีอะไร, ดังนี้แล้ว จงข้าม โอฆะเถิด,หัวข้อว่า ท่านจงละกามทั้งหลาย เว้นจากความสงสัยทั้งหลาย มี อธิบายดังนี้

คำว่า กาม ได้แก่ กาม ๒ อย่างโดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

คำว่า ละกามทั้งหลาย ความว่า กำหนดรู้วัตถุกามทั้งหลายแล้วละ สละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งกิเลสกามทั้งหลาย รวมความว่า ‘ละกามทั้งหลาย,

คำว่า เว้นจากความสงสัยทั้งหลาย ความว่า วิจิกิจฉาตรัสเรียกว่า ความสงสัย ได้แก่ ความสงสัยในทุกข์ ... ความมีจิตครั่นคร้าม ความมี ใจสนเท่ห์ งด เว้น เว้นขาด ออก สละ พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้องด้วยความสงสัย มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘เว้นจากความสงสัยทั้งหลาย’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง งด เว้น เว้นขาด ออก สละ พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้อง ด้วยดิรัจฉานกถา ๓๒ ประการ มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘เว้นจากความสงสัยทั้งหลาย’ อย่างนี้บ้าง รวมความว่า ‘ละกามทั้งหลาย เว้นจากความสงสัยทั้งหลาย,หัวข้อว่า พิจารณาดูความสิ้นไปแห่งตัณหาตลอดคืนและวันเถิด มี อธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

คำว่า ตลอดคืน ได้แก่ ทั้งคืน คำว่า ตลอดวัน ได้แก่ ทั้งวัน

ท่านจงดู คือ พิจารณาดู แลดู ตรวจดู พินิจดู ใคร่ครวญดูซึ่ง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ โมหะ คติ อุบัติ ปฏิสนธิ ภพ สงสาร วัฏฏะ ทั้งกลางคืนและกลางวัน รวมความว่า ‘จงพิจารณาดูความสิ้นไปแห่งตัณหาตลอดคืนและวันเถิด’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่า

ท่านจงเป็นผู้มีสติ เพ่งดูอากิญจัญญายตนสมาบัติ อาศัยสมาบัติอันเป็นไปว่า ‘นัตถิ กิญจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้ แล้ว จงข้ามโอฆะเถิด ท่านจงละกามทั้งหลาย เว้น จากความสงสัยทั้งหลาย แล้วพิจารณาดูความสิ้นไป แห่งตัณหาตลอดคืนและวันเถิด[๔๐] (ท่านอุปสีวะทูลถามต่อไปว่า)

ผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง ละสมาบัติ อื่น อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจไปใน สัญญาวิโมกข์อันยอดเยี่ยม ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นได้หรือหนอหัวข้อว่า ผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทั้งปวง ความว่า ทั้งปวงโดยกำหนดทั้งปวง ทั้งปวงโดย ประการทั้งปวง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือ คำว่า ทั้งปวง นี้เป็นคำกล่าวรวมไว้ ทั้งหมด

คำว่า ในกาม ได้แก่ กาม ๒ อย่าง โดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

คำว่า ผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง ความว่า ผู้ใด ปราศจากความกำหนัด คือ คาย สละ สำรอก ปล่อย ละ สละคืน ข่มความกำหนัดในกามทั้งปวง รวมความว่า ‘ผู้ใดปราศจากความกำหนัด ในกามทั้งปวง’หัวข้อว่า ท่านอุปสีวะทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก

คำว่า อุปสีวะ เป็นนาม ... เป็นโวหารแห่งพราหมณ์นั้น รวมความว่า ‘ท่านอุปสีวะ ทูลถามดังนี้ว่า’

คำว่า ละสมาบัติตอน อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ ความว่า ละ เว้น สละ ล่วง ก้าวล่วง เป็นไปล่วงซึ่งสมาบัติ ๖ ชั้นต่ำแล้ว อาศัย คือ แอบอิง เข้ามา เข้ามาพร้อม ชอบใจ น้อมใจไปสู่อากิญจัญญายตนสมาบัติ รวม ความว่า ‘ละสมาบัติอื่น อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ’

คำว่า น้อมใจไปในสัญญาวิโมกข์อันยอดเยี่ยม ความว่า สัญญาสมาบัติ ๗ ตรัสเรียกว่า สัญญาวิโมกข์ บรรดาสัญญาสมาบัตินั้น อากิญจัญญายตน สมาบัติเป็นวิโมกข์อันเลิศ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน สูงสุด และ ประเสริฐสุด น้อมใจไปในสัญญาวิโมกข์อันยอดเยี่ยม คือ เลิศ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน สูงสุด ประเสริฐสุด ด้วยอธิมุตติวิโมกข์ คือ น้อมใจ ไปในสัญญาวิโมกข์นั้น ปล่อยใจไปในสัญญาวิโมกข์นั้น ประพฤติในสัญญา วิโมกข์นั้น มากอยู่ในสัญญาวิโมกข์นั้น หนักอยู่ในสัญญาวิโมกข์นั้น เอน ไปในสัญญาวิโมกข์นั้น โอนไปในสัญญาวิโมกข์นั้น โน้มไปในสัญญาวิโมกข์ นั้น มีสัญญาวิโมกข์นั้นเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘น้อมใจไปในสัญญา วิโมกข์เป็นอย่างยิ่ง’หัวข้อว่า ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในอากิญจัญญายตน สมาบัตินั้นได้หรือหนอ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดำรงอยู่ ... ได้หรือหนอ เป็นคำถามด้วยความสงสัย เป็น คำถามด้วยความเคลือบแคลง เป็นคำถามด้วยความลังเล ไม่เป็นคำถาม ส่วนเดียวว่า “เรื่องนั้นเป็นอย่างนี้หรือหนอแล หรือไม่เป็นอย่างนี้ เรื่องนี้ เป็นไฉนหนอแล หรือเป็นอย่างไร” รวมความว่า ‘ดำรงอยู่ ... ได้หรือหนอ,คำว่า นั้น คือ ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ

คำว่า เป็นผู้ไม่หวั่นไหว ความว่า ไม่หวั่นไหว คือ ไม่พรั่นพรึง ไม่ไปปราศ ไม่อันตรธานไป ไม่เสื่อมไป อีกนัยหนึ่ง ไม่กำหนัด ไม่ขัดเคือง ไม่หลง ไม่เศร้าหมอง รวมความว่า ‘ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ ในอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นได้หรือหนอ, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้น จึงทูลถามว่าผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง ละสมาบัติ อื่น อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจไป ในสัญญาวิโมกข์ อันยอดเยี่ยม ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นได้หรือหนอ

[๔๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ)

ผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง ละสมาบัติ อื่น อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจไป ในสัญญาวิโมกข์อันยอดเยี่ยม ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในอากิญจัญญายตนสมาบัติได้

คำว่า ผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง ความว่า ... ไม่มี ส่วนเหลือ คำว่า ทั้งปวง นี้เป็นคำกล่าวรวมไว้ทั้งหมด

คำว่า ในกาม ได้แก่ กาม ๒ อย่าง โดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

คำว่า ผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง ความว่า ผู้ใดปราศ จากความกำหนัด ... รวมความว่า ‘ผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง,คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า อุปสีวะ เป็นคำพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ,

คำว่า ละสมาบัติอื่นอาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ ความว่า ละ เว้น ซึ่งสมาบัติชั้นต่ำแล้ว ... น้อมใจไปสู่อากิญจัญญายตนสมาบัติ รวมความว่า ‘ละสมาบัติอื่นอาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ,คำว่า น้อมใจไปในสัญญาวิโมกข์อันยอดเยี่ยม ความว่า สัญญา สมาบัติ ๗ ตรัสเรียกว่า สัญญาวิโมกข์ ... มีสัญญาวิโมกข์นั้นเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘น้อมใจไปในสัญญาวิโมกข์เป็นอันยอดเยี่ยม,หัวข้อว่า ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในอากิญจัญญายตน สมาบัติได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดำรงอยู่ ความว่า พึงตั้งอยู่หกหมื่นกัปได้

คำว่า นั้น คือ ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ

คำว่า เป็นผู้ไม่หวั่นไหว ความว่า ไม่หวั่นไหว ... ไม่เศร้าหมอง รวม ความว่า ‘ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ นั้นได้, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้ใดปราศจากความกำหนัด ในกามทั้งปวง ละ สมาบัติอื่น อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจไป ในสัญญาวิโมกข์อันยอดเยี่ยม ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในอากิญจัญญายตนสมาบัติได้[๔๒] (ท่านอุปสีวะทูลถามต่อไปว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ถ้าผู้ไม่มีความ หวั่นไหวนั้นพึงดำรงอยู่ในสมาบัตินั้นได้มากปีไซร้ ผู้ พ้นแล้วนั้นจะพึงเป็นผู้เยือกเย็นอยู่ในพรหมโลกนั้น หรือ ว่าวิญญาณของผู้เช่นนั้นพึงเกิดอีกหัวข้อว่า ถ้าผู้ไม่มีความหวั่นไหวนั้นพึงดำรงอยู่ในสมาบัตินั้น มี อธิบายดังนี้

คำว่า ถ้าผู้นั้น ... พึงดำรงอยู่ ความว่า ถ้าผู้นั้นพึงดำรงอยู่ได้ ๖๐,๐๐๐ กัป

คำว่า นั้น คือ ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ

คำว่า ผู้ไม่มีความหวั่นไหว ความว่า ไม่หวั่นไหว ... ไม่เศร้าหมอง รวมความว่า ‘ถ้าผู้ไม่มีความหวั่นไหวนั้นพึงดำรงอยู่ในสมาบัตินั้น’

หัวข้อว่า ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ... แม้มากปี มี อธิบายดังนี้

คำว่า แม้มากปี ความว่า แม้มากปี คือ แม้หลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี หลายแสนปี หลายร้อยกัป หลายพันกัป หลายแสนกัป

คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ความว่า พระสัพพัญญุต ญาณตรัสเรียกว่า สมันตจักษุ ... เพราะเหตุนั้น พระตถาคตจึงชื่อว่า ผู้มีพระสมันตจักษุ รวมความว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ... แม้ มากปี’

คำว่า ผู้พ้นแล้วนั้นจะพึงเป็นผู้เยือกเย็นอยู่ในพรหมโลกนั้น หรือว่า วิญญาณของผู้เช่นนั้นพึงเกิดอีก ความว่า ผู้นั้นถึงความเป็นผู้เย็น ยั่งยืน เป็นผู้เที่ยง ไม่มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาในสมาบัตินั้นนั่นแหละ พึง ตั้งอยู่ในสมาบัตินั้นนั่นแหละ

อีกนัยหนึ่ง พราหมณ์นั้นย่อมถามถึงความเที่ยงแท้และความขาดสูญ ของบุคคลผู้เกิดในอากิญจัญญายตนภพว่า “วิญญาณของผู้นั้นพึงเคลื่อนไป ขาดสูญ พินาศไป ไม่พึงมี ปฏิสนธิวิญญาณไม่พึงบังเกิดในกามธาตุ ใน รูปธาตุ หรือในอรูปธาตุหรือ” หรือว่าย่อมถามถึงปรินิพพานและปฏิสนธิ ของบุคคลผู้เกิดแล้วในอากิญจัญญายตนภพว่า “บุคคลนั้นย่อมปรินิพพาน ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในอากิญจัญญายตนภพนั้นนั่นแหละ หรือว่า วิญญาณของบุคคลนั้นพึงเคลื่อนไป พึงเกิดปฏิสนธิวิญญาณในกามธาตุ รูปธาตุ หรืออรูปธาตุอีก”คำว่า ของผู้เช่นนั้น ความว่า ของบุคคลชนิดอย่างนั้น คือ ของ บุคคลเช่นนั้น ผู้ดำรงอยู่ดังนั้น ผู้มีประการดังนั้น ผู้มีส่วนดังนั้น ผู้เกิด แล้วในอากิญจัญญายตนภพ รวมความว่า ‘ผู้พ้นแล้วนั้นจะพึงเป็นผู้เยือกเย็น อยู่ในพรหมโลกนั้น หรือว่าวิญญาณของผู้เช่นนั้นพึงเกิดอีก’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงทูลถามว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ถ้าผู้ไม่มีความ หวั่นไหวนั้นพึงดำรงอยู่ในสมาบัตินั้นได้มากปีไซร้ ผู้พ้น แล้วนั้นจะพึงเป็นผู้เยือกเย็นอยู่ในพรหมโลกนั้น หรือว่า วิญญาณของผู้เช่นนั้นพึงเกิดอีก

[๔๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ)

เปลวไฟที่ถูกแรงลมพัดแล้วย่อมถึงความดับไป เข้า ถึงการนับไม่ได้(ว่าไปยังทิศนั้นเป็นต้น) ฉันใด มุนีผู้พัน จากนามกายแล้วย่อมถึงความดับไป เข้าถึงการนับไม่ได้ (ว่าเป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์) ฉันนั้นคำว่า เปลวไฟที่ถูกแรงลมพัดแล้ว ... ฉันใด ความว่า ยอดเปลวไฟ ตรัสเรียกว่า เปลวไฟ

คำว่า ลม ได้แก่ ลมตะวันออก ลมตะวันตก ลมเหนือ ลมใต้ ลม มีฝุ่น ลมไม่มีฝุ่น ลมหนาว ลมร้อน ลมอ่อน ลมแรง ลมตามกาล ลมบ้าหมู ลมจากปีกนก ลมจากปีกครุฑ ลมจากใบตาล ลมจากพัดคำว่า ถูกแรงลมพัด ความว่า ถูกแรงลมพัด คือ กระพือขึ้น หนุน หนุนเนื่อง ข่มไว้ กดไว้ รวมความว่า ‘ถูกแรงลมพัด ... ฉันใด,

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ เป็นคำที่พระ ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้นโดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ,

คำว่า ย่อมถึงความดับไป เข้าถึงการนับไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ย่อมถึงความดับไป ความว่า ย่อมถึงความไม่มี คือ ถึง ความสิ้นไป ถึงความหมดไป ดับไป สงบไป ระงับไป

คำว่า เข้าถึงการนับไม่ได้ ความว่า ไม่เข้าถึงการนับ คือ อ้างไม่ได้ คาดคะเนไม่ได้ บัญญัติไม่ได้ว่า ‘เปลวไฟนั้นไปยังทิศโน้นแล้ว, รวมความว่า ‘ย่อมถึงความดับไป เข้าถึงการนับไม่ได้,

หัวข้อว่า มุนีผู้พ้นจากนามกายแล้ว ... ฉันนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ฉันนั้น เป็นคำยังอุปมาให้สมบูรณ์

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่า โมนะ ... มุนีนั้น ล่วงแล้วซึ่งธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย

คำว่า ผู้พ้นจากนามกายแล้ว ความว่า มุนีนั้นพ้นแล้วจากนามกาย และรูปกายมาก่อนโดยปกติ คือ มุนีนั้นละนามกายและรูปกายแล้วด้วยการ ละคือความล่วงและความข่มด้วยองค์นั้น ๆ มาถึงที่สุดภพแล้วได้อริยมรรค ๔ เพราะเป็นผู้ได้อริยมรรค ๔ จึงกำหนดรู้นามกายและรูปกายได้ เพราะเป็น ผู้กำหนดรู้นามกายและรูปกายได้จึงพ้น คือ พ้นวิเศษจากนามกายและรูป กายด้วยความพ้นวิเศษโดยส่วนเดียว รวมความว่า ‘มุนีผู้พ้นจากนามกาย แล้ว ... ฉันนั้น’หัวข้อว่า ย่อมถึงความดับไป เข้าถึงการนับไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ย่อมถึงความดับไป ความว่า มุนีนั้นย่อมปรินิพพาน ด้วยอนุปาทิเสสปรินิพพานธาตุ คือ ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสส ปรินิพพานธาตุ

คำว่า เข้าถึงการนับไม่ได้ ความว่า มุนีนั้นไม่เข้าถึงการนับ คือ อ้าง ไม่ได้ คาดคะเนไม่ได้ บัญญัติไม่ได้ว่า ‘เป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์ เป็น แพศย์ เป็นศูทร เป็นคฤหัสถ์ เป็นบรรพชิต เป็นเทวดา เป็นมนุษย์ เป็น สัตว์มีรูป เป็นสัตว์ไม่มีรูป เป็นสัตว์มีสัญญา เป็นสัตว์ไม่มีสัญญา หรือ ว่าเป็นสัตว์ที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่, มุนีนั้นไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ไม่มีเหตุอันเป็นเครื่องให้ถึงการนับ รวมความว่า ‘ย่อมถึงความดับไป เข้าถึงการนับไม่ได้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ดูก่อนอุปสีวะ เปลวไฟที่ถูกแรงลมพัดแล้วย่อมถึง ความดับไป เข้าถึงการนับไม่ได้(ว่าไปยังทิศนั้นเป็นต้น) ฉันใด มุนีผู้พ้นจากนามกายแล้วย่อมถึงความดับไป เข้า ถึงการนับไม่ได้(ว่าเป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์) ฉันนั้น

[๔๔] (ท่านอุปสีวะทูลถามต่อไปว่า)

มุนีนั้นเป็นผู้ดับไปแล้ว หรือมุนีนั้นย่อมไม่มี หรือว่า มุนีนั้นเป็นผู้ไม่มีความเปลี่ยนแปลงเป็นธรรมดา เพราะ ความเที่ยงแท้ ขอพระองค์ผู้เป็นพระมุนีได้โปรดทรง พยากรณ์แก้ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยดี แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้วคำว่า มุนีนั้นเป็นผู้ดับไปแล้ว หรือมุนีนั้นย่อมไม่มี ความว่า มุนี นั้นเป็นผู้ดับไปแล้ว หรือว่ามุนีนั้นย่อมไม่มี คือ มุนีนั้นดับไปแล้ว ขาดสูญไปแล้ว หายไปแล้ว รวมความว่า ‘มุนีนั้นเป็นผู้ดับไปแล้ว หรือ มุนีนั้นย่อมไม่มี’

คำว่า หรือว่ามุนีนั้นเป็นผู้ไม่มีความเปลี่ยนแปลงเป็นธรรมดาเพราะ ความเที่ยงแท้ ความว่า หรือว่ามุนีนั้นเป็นผู้ยั่งยืน คือ เป็นผู้เที่ยง ไม่มี ความเปลี่ยนแปลงไปเป็นธรรมดา พึงตั้งอยู่เที่ยงแท้ในอากิญจัญญายตนภพ นั้นนั่นแหละ รวมความว่า ‘หรือว่ามุนีนั้นเป็นผู้ไม่มีความเปลี่ยนแปลง เป็นธรรมดาเพราะความเที่ยงแท้’หัวข้อว่า ขอพระองค์ผู้เป็นพระมุนีได้โปรดทรงพยากรณ์แก้ปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยดี มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ได้แก่ ปัญหาที่ข้าพระองค์ขอทูลถาม ทูลขอ ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ทรงประกาศ

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่า โมนะ ... มุนีนั้นล่วง แล้วซึ่งธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย

คำว่า จงตรัสบอก ... ด้วยดี ความว่า ขอพระองค์จงตรัสบอก ... ขอ จงทรงประกาศด้วยดี รวมความว่า ‘ขอพระองค์ผู้เป็นพระมุนีได้โปรดทรง พยากรณ์แก้ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยดี,

คำว่า แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว ความว่า ธรรม นั้นพระองค์ทรงทราบ คือ ทรงรู้ ทรงเทียบเคียง ทรงพิจารณา ทรงให้ แจ่มแจ้ง ทรงให้ปรากฏแล้วอย่างแท้จริง รวมความว่า ‘แท้จริง ธรรมนั้น อันพระองค์ทรงทราบแล้ว , เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงทูลถามว่ามุนีนั้นเป็นผู้ดับไปแล้ว หรือมุนีนั้นย่อมไม่มี หรือว่า มุนีนั้นเป็นผู้ไม่มีความเปลี่ยนแปลงเป็นธรรมดา เพราะ ความเที่ยงแท้ ขอพระองค์ผู้เป็นพระมุนีได้โปรดทรง พยากรณ์แก้ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยดี แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว[๔๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสิวะ)

บุคคลผู้ดับไปแล้วย่อมไม่มีประมาณ ชนทั้งหลาย พึงว่าบุคคลนั้นด้วยกิเลสใด กิเลสนั้นก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น เมื่อธรรมทั้งปวงอันบุคคลนั้นถอนได้แล้ว แม้ทางที่จะ พูดกันทั้งปวงก็เป็นอันบุคคลนั้นถอนได้แล้วด้วย

คำว่า บุคคลผู้ดับไปแล้วย่อมไม่มีประมาณ ความว่า ประมาณแห่ง รูป ประมาณแห่งเวทนา ประมาณแห่งสัญญา ประมาณแห่งสังขาร ประมาณแห่งวิญญาณของบุคคลผู้ดับไปแล้ว คือ ปรินิพพานแล้วด้วย อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ย่อมไม่มี คือ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ ประมาณ แห่งรูปเป็นต้นนั้นอันบุคคลผู้ดับไปแล้วละได้แล้ว ตัดขาดแล้ว สงบ ระงับ ได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘บุคคลผู้ดับไปแล้วย่อมไม่มีประมาณ,

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า อุปสีวะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

.... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระ ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ,

คำว่า ชนทั้งหลายพึงว่าบุคคลนั้นด้วยกิเลสใด กิเลสนั้นก็ไม่มีแก่บุคคล นั้น ความว่า ชนทั้งหลายพึงว่าบุคคลนั้นด้วยราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ อุทธัจจะ วิจิกิจฉา อนุสัยใดว่า “บุคคลนั้นเป็นผู้กำหนัด เป็นผู้ขัดเคือง เป็นผู้หลง เป็นผู้ผูกพัน เป็นผู้ถือมั่น เป็นผู้ถึงความฟุ้งซ่าน เป็นผู้ถึง ความไม่ตกลงใจ เป็นผู้ถึงโดยเรี่ยวแรง” อภิสังขารเหล่านั้นอันบุคคลนั้น ละได้แล้ว เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ละอภิสังขารได้แล้ว ชนทั้งหลายพึงว่า โดยคติด้วยเหตุใดว่า “บุคคลนั้นเป็นผู้เกิดในนรก เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เกิดในปิตติวิสัย เป็นมนุษย์ เป็นเทวดา เป็นสัตว์มีรูป เป็นสัตว์ไม่มีรูป เป็นสัตว์มีสัญญา เป็นสัตว์ไม่มีสัญญา” หรือว่า “เป็นสัตว์มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ บุคคลนั้นไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ไม่มีเหตุอันเป็นเครื่องให้ ชนทั้งหลายพึงกล่าว คือ พึงพูด บอก แสดง บัญญัติ รวมความว่า ‘ชนทั้งหลายพึงว่าบุคคลนั้นด้วยกิเลสใด กิเลสนั้นก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น,

คำว่า เมื่อธรรมทั้งปวงอันบุคคลนั้นถอนได้แล้ว ความว่า เมื่อธรรม ทั้งปวง คือ เมื่อขันธ์ อายตนะ ธาตุ คติ อุปบัติ ปฏิสนธิ ภพ สงสาร วัฏฏะทั้งปวง อันบุคคลนั้นถอนขึ้นแล้ว คือ ถอนขึ้นพร้อม ฉุดขึ้น ฉุดขึ้น พร้อม เพิกขึ้น เพิกขึ้นพร้อม ละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘เมื่อธรรมทั้งปวง อันบุคคลนั้นถอนได้แล้ว,คำว่า แม้ทางที่จะพูดอันทั้งปวงก็เป็นอันบุคคลนั้นถอนได้แล้วด้วย ความว่า กิเลส ขันธ์ และอภิสังขาร ตรัสเรียกว่า ทางที่จะพูดกัน ถ้อยคำ ทางแห่งถ้อยคำ ชื่อ ทางแห่งชื่อ นิรุตติ ทางแห่งนิรุตติ บัญญัติ ทาง แห่งบัญญัติอันบุคคลนั้นก็ถอนขึ้นแล้ว ถอนขึ้นพร้อม ฉุดขึ้น ฉุดขึ้นพร้อม เพิกขึ้น เพิกขึ้นพร้อม ละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘แม้ทางที่จะพูดกันทั้งปวง ก็ เป็นอันบุคคลนั้นถอนได้แล้วด้วย, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสว่าดูก่อนอุปสีวะ บุคคลผู้ดับไปแล้วย่อมไม่มีประมาณ ชนทั้งหลายพึงว่าบุคคลนั้นด้วยกิเลสใด กิเลสนั้นก็ไม่มี แก่บุคคลนั้น เมื่อธรรมทั้งปวงอันบุคคลนั้นถอนได้แล้ว แม้ทางที่จะพูดกันทั้งปวงก็เป็นอันบุคคลนั้นถอนได้แล้วด้วย

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ... อุปสีวพราหมณ์ นั่งประคอง อัญชลีนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก, ดังนี้แล

จบ อุปสีวมาณวปัญหานิทเทสที่ ๖

๗. นันทมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านนันทะ

[๔๖] (ท่านนันทะทูลถามดังนี้ว่า)

ชนทั้งหลายย่อมกล่าวกันว่าพวกมุนีมีอยู่ในโ ลก ข้อ นี้นั้นเป็นอย่างไรชนทั้งหลายย่อมกล่าวถึงบุคคลผู้ประกอบ ด้วยญาณหรือว่าบุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นอยู่ว่า เป็นมุนี

หัวข้อว่า มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลก มีอธิบายดังนี้

คำว่า มีอยู่ ความว่า ย่อมมี คือ ย่อมปรากฏ ย่อมหาได้แน่

คำว่า ในโลก ความว่า ในอบายโลก ... ในอายตนโลก

คำว่า มุนีทั้งหลาย ความว่า อาชีวก นิครนถ์ ชฎิล ดาบส ชื่อว่า มุนี รวมความว่า ‘มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลก,หัวข้อว่า ท่านนันทะทูลลามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก

คำว่า นันทะ เป็นนาม ... เป็นโวหารแห่งพราหมณ์นั้น รวมความว่า ‘ท่านพระนันทะทูลถามดังนี้ว่า,หัวข้อว่า ชนทั้งหลายกล่าวกันว่า... ข้อนี้นั้นเป็นอย่างไร มีอธิบายดังนี้

คำว่า ชนทั้งหลาย ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา และมนุษย์