๑. ยมกวรรค เล่ม ๒๕

ธรรมทั้งหลาย มีใจ เป็นหัวหน้า

มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จด้วยใจ

ถ้าคนมีใจชั่ว ก็จะพูดชั่วหรือทำชั่วตามไปด้วย

เพราะความชั่วนั้น ทุกข์ย่อมติดตามเขาไป

เหมือนล้อหมุนตามรอยเท้าโคที่ลากเกวียนไป ฉะนั้น

๒. มัฏฐกุณฑลีวัตถุ

เรื่องนายมัฏฐกุณฑลี

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่อทินนปุพพกพราหมณ์บิดาของนาย มัฏฐกุณฑลี ดังนี้)ธรรมทั้งหลาย มีใจเป็นหัวหน้า

มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จด้วยใจ

ถ้าคนมีใจดี ก็จะพูดดีหรือทำดีตามไปด้วย

เพราะความดีนั้น สุขย่อมติดตามเขาไป

เหมือนเงาติดตามตัวเขาไป ฉะนั้น

๓. ติสสเถรวัตถุ

เรื่องพระติสสเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ชนเหล่าใด เข้าไปผูกเวรว่า

“คนนี้ได้ด่าเรา ได้ฆ่าเรา

ได้ชนะเรา และได้ลักสิ่งของของเราไป”

เวรของชนเหล่านั้น ย่อมไม่สงบระงับ

ส่วนชนเหล่าใด ไม่เข้าไปผูกเวรว่า

“คนนี้ได้ด่าเรา ได้ฆ่าเรา

ได้ชนะเรา และได้ลักสิ่งของของเราไป”

เวรของชนหล่านั้น ย่อมสงบระงับ

๔. กาลียักขินีวัตถุ

เรื่องนางยักษ์ชื่อกาลี

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่นางยักษ์ชื่อกาลีและหญิงคนหนึ่ง ดังนี้)เพราะว่าในกาลไหน ๆ เวรทั้งหลายในโลกนี้

ย่อมไม่สงบระงับด้วยเวร

แต่เวรทั้งหลายย่อมสงบระงับด้วยการไม่จองเวร

นี้เป็นธรรมเก่า

๕. โกสัมพิกวัตถุ

เรื่องภิกษุชาวเมืองโกสัมพี

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุชาวเมืองโกสัมพีผู้ทะเลาะกัน ดังนี้)ชนเหล่าอื่น ไม่รู้ชัดว่า “พวกเรากำลังย่อยยับอยู่ ณ ที่นี้”

ส่วนชนเหล่าใด ในหมู่นั้น รู้ชัด

ความมุ่งร้ายกันย่อมระงับ

เพราะการปฏิบัติของชนเหล่านั้น

๖. มหากาลเถรวัตถุ

เรื่องพระมหากาลเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

มาร ย่อมครอบงำบุคคลผู้พิจารณาเห็นความงาม

ไม่สำรวมอินทรีย์ ไม่รู้จักประมาณในการบริโภค

เกียจคร้าน มีความเพียรย่อหย่อน

เหมือนพายุพัดต้นไม้ที่ไม่มั่นคงให้หักโค่นลงได้ ฉะนั้น

มารย่อมไม่ครอบงำบุคคลผู้ไม่พิจารณาเห็นความงาม

สำรวมอินทรีย์ดีแล้ว รู้จักประมาณในการบริโภค

มีศรัทธา และปรารภความเพียร

เหมือนพายุพัดโค่นภูเขาศิลาไม่ได้ ฉะนั้น

๗. เทวทัตตวัตถุ

เรื่องพระเทวทัต

(พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระเทวทัตที่ได้ผ้ากาสาวะมีราคามากจากแคว้น คันธาระ จึงตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุชาวเมืองราชคฤห์ ดังนี้)ผู้ใดยังมีกิเลสดุจน้ำฝาด

ปราศจากทมะและสัจจะ

จะนุ่งห่มผ้ากาสาวะ

ผู้นั้นไม่ควรที่จะนุ่งห่มผ้ากาสาวะเลย

ส่วนผู้ใดคายกิเลสดุจน้ำฝาด

ตั้งมั่นดีแล้วในศีล ประกอบด้วยทมะและสัจจะ

ผู้นั้นแลควรที่จะนุ่งห่มผ้ากาสาวะได้

๘. สัญชยวัตถุ

เรื่องสัญชัยปริพาชก

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ชนเหล่าใดเห็นสิ่งที่ไม่มีสาระ ว่ามีสาระ

และเห็นสิ่งที่มีสาระ ว่าไม่มีสาระ

ชนเหล่านั้น ชื่อว่ามีความดำริผิดเป็นทางปฏิบัติ

ย่อมไม่ประสบสิ่งที่มีสาระ

ส่วนชนเหล่าใดที่รู้สิ่งที่มีสาระว่ามีสาระ

และรู้สิ่งที่ไม่มีสาระว่าไม่มีสาระ

ชนเหล่านั้น ชื่อว่ามีความดำริชอบเป็นทางปฏิบัติ

ย่อมประสบสิ่งที่มีสาระ

๙. นันทเถรวัตถุ

เรื่องพระนันทเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ฝนย่อมรั่วรดเรือนที่มุงไม่ดีได้ ฉันใด

ราคะย่อมรั่วรดจิตที่ไม่ได้อบรม ได้ ฉันนั้น

ฝนย่อมรั่วรดเรือนที่มุงดีแล้วไม่ได้ ฉันใด

ราคะย่อมรั่วรดจิตที่อบรมดีแล้วไม่ได้ ฉันนั้น

๑๐. จุนทสูกริกวัตถุ

เรื่องนายจุนทะฆ่าสุกร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ผู้ทำบาปเป็นปกติ ย่อมเศร้าโศกในโลกนี้

ตายไปแล้วก็ยังเศร้าโศกในโลกหน้า

ชื่อว่าเศร้าโศกในโลกทั้งสอง

เขาย่อมเศร้าโศกเดือดร้อน เพราะเห็นกรรมที่เศร้าหมองของตน

๑๑. ธัมมิกอุปาสกวัตถุ

เรื่องอุบาสกผู้ประพฤติธรรม

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ผู้ทำบุญไว้ ย่อมบันเทิงใจในโลกนี้

ตายไปแล้วก็ยังบันเทิงใจในโลกหน้า

ชื่อว่าบันเทิงใจในโลกทั้งสอง

เขาย่อมบันเทิงรื่นเริงใจเพราะเห็นกรรมที่บริสุทธิ์ของตน

๑๒. เทวทัตตวัตถุ

เรื่องพระเทวทัต

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ผู้ทำบาปเป็นปกติ ย่อมเดือดร้อนในโลกนี้

ตายไปแล้วก็ยังเดือดร้อนในโลกหน้า

ชื่อว่าเดือดร้อนในโลกทั้งสอง

เขาย่อมเดือดร้อนใจว่า “เราได้ทำบาปไว้แล้ว”

ครั้นไปสู่ทุคติ เขายิ่งเดือดร้อนมากขึ้น

๑๓. สุมนาเทวีวัตถุ

เรื่องนางสุมนาเทวี

(พระผู้มีพระภาคทรงปรารภนางสุมนาเทวีธิดาคนเล็กของเศรษฐีซึ่งเสียชีวิตจึง ตรัสพระคาถานี้แก่อนาถบิณฑิกเศรษฐี ดังนี้)ผู้ทำบุญไว้ ย่อมเพลิดเพลินใจในโลกนี้

ตายไปแล้วก็ยังเพลิดเพลินใจในโลกหน้า

ชื่อว่าเพลิดเพลินใจในโลกทั้งสอง

เขาย่อมเพลิดเพลินใจว่า “เราได้ทำบุญไว้แล้ว”

ครั้นไปสู่สุคติ เขายิ่งเพลิดเพลินใจมากขึ้น

๑๔. เทวสหายกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุสองสหาย

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

คนที่กล่าวพุทธพจน์ แม้มาก

แต่มัวประมาท ไม่ทำตามพุทธพจน์นั้น

ย่อมไม่ได้รับผลแห่งความเป็นสมณะ

เหมือนคนรับจ้างเลี้ยงโคได้แต่นับโคให้คนอื่น ฉะนั้น

คนที่กล่าวพุทธพจน์แม้น้อย

แต่ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรมเป็นปกติ

ละราคะ โทสะ และโมหะได้แล้ว

รู้ชอบ มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว

ไม่ยึดติดในโลกนี้และโลกหน้า

เขาย่อมได้รับผลแห่งความเป็นสมณะ

ยมกวรรคที่ ๑ จบ