๒๕. ภิกขุวรรค เล่ม ๒๕

การสำรวมตา เป็นการดี

การสำรวมหู เป็นการดี

การสำรวมจมูก เป็นการดี

การสำรวมลิ้น เป็นการดี

การสำรวมกาย เป็นการดี

การสำรวมวาจา เป็นการดี

การสำรวมใจ เป็นการดี

การสำรวมทวารทั้งปวง เป็นการดี

ภิกษุผู้สำรวมทวารทั้งปวง ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้

๒. หังสฆาตกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุฆ่าหงส์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุผู้ฆ่าหงส์ ดังนี้)

บุคคลผู้สำรวมมือ สำรวมเท้า สำรวมวาจา สำรวมตน

ยินดีธรรมภายใน มีจิตตั้งมั่น อยู่ผู้เดียว สันโดษ

บัณฑิตทั้งหลายเรียกว่า ภิกษุ

๓. โกกาลิกวัตถุ

เรื่องพระโกกาลิกะ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ภิกษุรูปใดสำรวมปาก พูดโดยใช้มันตา เสมอ

ไม่ฟุ้งซ่าน แสดงแต่อรรถ และธรรม เท่านั้น

ภาษิตของภิกษุนั้นไพเราะ

๔. ธัมมารามเถรวัตถุ

เรื่องพระเถระผู้ยินดีในธรรม

ภิกษุมีธรรมเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในธรรม

พิจารณาใคร่ครวญถึงธรรม ระลึกถึงธรรมอยู่

ย่อมไม่เสื่อมจากสัทธรรม

๕. อัญญตรวิปักขเสวกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุผู้คบฝ่ายผิดรูปใดรูปหนึ่ง

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุที่เป็นฝักฝ่ายของพระเทวทัต ดังนี้)ภิกษุไม่ควรดูหมิ่นลาภของตน

ไม่ควรเที่ยวปรารถนาลาภของคนอื่น

เมื่อภิกษุปรารถนาลาภของคนอื่น

ย่อมไม่บรรลุสมาธิ

ถ้าภิกษุแม้จะมีลาภน้อย แต่ไม่ดูหมิ่นลาภของตน

เทวดาทั้งหลายย่อมสรรเสริญภิกษุนั้นแล

ว่าเป็นผู้มีอาชีพหมดจด ไม่เกียจคร้าน

๖. ปัญจัคคทายกพราหมณวัตถุ

เรื่องพราหมณ์ถวายทานอันเลิศ ๕ อย่าง

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พราหมณ์ และนางพราหมณีผู้ถวายทาน อันเลิศ ๕ อย่าง ดังนี้)ผู้ใดไม่มีความยึดถือในนามรูป

ว่าเป็นของเรา โดยประการทั้งปวง

และไม่เศร้าโศก เพราะนามรูปแปรผันไป

ผู้นั้นแล เราเรียกว่า ภิกษุ

๗. สัมพหุลภิกขุวัตุถุ

เรื่องภิกษุหลายรูป

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ภิกษุผู้อยู่ด้วยเมตตา เลื่อมใสในพุทธศาสนา

ก็จะพึงบรรลุสันตบท อันเป็นที่ระงับสังขารเป็นสุข

ภิกษุ เธอจงวิดเรือ นี้

เรือที่เธอวิดแล้วจักถึงเร็ว

เธอตัดราคะ โทสะได้แล้ว

ต่อจากนั้น ก็จักบรรลุนิพพาน

ภิกษุพึงตัดสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ พึงละสังโยชน์เบื้องสูง ๕

และพึงเจริญอินทรีย์ ๕ ให้ยิ่งขึ้นไป

ภิกษุผู้ก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้อง ๕ ได้แล้ว

เราเรียกว่า ผู้ข้ามโอฆะได้

ภิกษุ เธอจงเพ่งพินิจ และอย่าประมาท

จงอย่าปล่อยจิตของเธอ ให้วนเวียนอยู่ในกามคุณ

อย่าเผลอกลืนก้อนเหล็กแดง(ในนรก)

อย่าเร่าร้อนคร่ำครวญอยู่ว่า นี่ทุกข์จริง

ฌาน ย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีปัญญา

ปัญญาก็ย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีฌาน

ผู้มีทั้งฌานและปัญญานั่นแล

จึงนับว่าอยู่ใกล้นิพพาน

ภิกษุผู้เข้าไปยังเรือนว่าง

มีจิตสงบ เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ

ย่อมเกิดความยินดีที่ไม่ใช่เป็นของคนทั่วไป

ขณะใด ภิกษุพิจารณาเห็นความเกิด

และความเสื่อมของขันธ์ทั้งหลาย

ขณะนั้น เธอย่อมได้รับปีติปราโมทย์

ซึ่งเป็นอมตธรรมสำหรับผู้รู้ทั้งหลาย

ในอมตธรรมนั้น ธรรมนี้คือ

ความสำรวมอินทรีย์ ความสันโดษ

และความสำรวมในปาติโมกข์

เป็นเบื้องต้นของภิกษุผู้มีปัญญาในศาสนานี้

เธอจงคบภิกษุที่เป็นกัลยาณมิตร

มีอาชีพหมดจด ไม่เกียจคร้าน

ควรทำการปฏิสันถาร และฉลาดในเรื่องมารยาท

เพราะปฏิบัติตามคุณธรรมดังกล่าวนั้น

เธอก็จักมากด้วยความปราโมทย์

จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

๘. ปัญจสตภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุ ๕๐๐ รูป

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงสลัดราคะและโทสะทิ้งเสีย

เหมือนต้นมะลิสลัดดอกที่เหี่ยวแห้ง ฉะนั้น

๙. สันตกายเถรวัตถุ

เรื่องพระสันตกายเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ภิกษุผู้มีกายสงบ มีวาจาสงบ

มีใจสงบ มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว

และเป็นผู้ละโลกามิสได้

เราเรียกว่าผู้สงบระงับ

๑๐. นังคลกูฏเถรวัตถุ

เรื่องพระนังคลกูฏเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ภิกษุ เธอจงเตือนตนด้วยตนเอง

จงพิจารณาดูตนด้วยตนเอง

ถ้าเธอคุ้มครองตนเองได้แล้ว มีสติ

เธอก็จักอยู่เป็นสุข

ตนแล เป็นที่พึ่งของตน

ตนแล เป็นคติ ของตน

เพราะฉะนั้น เธอจงสงวนตน ให้ดี

เหมือนพ่อค้าม้าสงวนม้าพันธุ์ดี ฉะนั้น

๑๑. วักกลิเถรวัตถุ

เรื่องพระวักกลิเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระวักกลิเถระ ดังนี้)

ภิกษุผู้มากด้วยความปราโมทย์

เลื่อมใสในพุทธศาสนา พึงบรรลุสันตบท

อันเป็นธรรมเข้าไปสงบระงับสังขาร เป็นสุข

๑๒. สุมนสามเณรวัตถุ

เรื่องสุมนสามเณร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ภิกษุใดแลยังหนุ่มแน่น

ย่อมประกอบขวนขวายในพุทธศาสนา

ภิกษุนั้นย่อมทำโลกนี้ให้สว่างไสว

เหมือนดวงจันทร์พ้นจากเมฆ ฉะนั้น

ภิกขุวรรคที่ ๒๕ จบ