๒๖. พราหมณวรรค เล่ม ๒๕

๒๖. พราหมณวรรค ๒. เรื่องภิกษุหลายรูป

๒๖. พราหมณวรรค

หมวดว่าด้วยผู้มีคุณธรรมควรเป็นพราหมณ์

๑. เรื่องพราหมณ์ผู้มีความเลื่อมใสมาก

{๓๖} [๓๘๓] ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจงพยายามตัดกระแสตัณหาเสีย บรรเทากามทั้งหลายให้ได้ ดูก่อนพราหมณ์ ท่านรู้ถึง ความสิ้นไปแห่งสังขารแล้ว จะเป็นผู้รู้นิพพานที่ปัจจัย อะไร ๆ ปรุงแต่งไม่ได้

๒. เรื่องภิกษุหลายรูป

[๓๘๔] ในเมื่อพราหมณ์เป็นผู้ถึงฝั่งในธรรมทั้งสองประการ สังโยคะทั้งหมดของเขาผู้รู้อยู่ย่อมถึงความสูญสิ้นไป

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๓. เรื่องมาร

[๓๘๕] ผู้ที่ไม่ยึดถือฝั่งก็ดี ที่มิใช่ฝั่งก็ดี ทั้งสองอย่างก็ดี ปราศจากความกระวนกระวาย ปลอดจากกิเลสทั้งปวง เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๔. เรื่องพราหมณ์คนหนี่ง

[๓๘๖] ผู้ที่เพ่งฌาน ปราศจากธุลี นั่งอยู่ผู้เดียว ทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ บรรลุประโยชน์สูงสุดแล้ว เราเรียกว่า เป็นพราหมณ์

๕. เรื่องพระอานนทเถระ

[๓๘๗] ดวงอาทิตย์ตอนกลางวันจึงรุ่งเรือง ดวงจันทร์ตอนกลางคืนจึงรุ่งเรือง กษัตริย์ทรงเครื่องนักรบจึงรุ่งเรือง พราหมณ์เพ่งฌานจึงรุ่งเรือง ส่วนพระพุทธเจ้าย่อม รุ่งเรืองด้วยพระเดชานุภาพตลอดทั้งกลางวันและกลางคืน

๒๖. พราหมณวรรค ๘. เรื่องพระนางมหาปชาบดีโคตมี

๖. เรื่องบรรพชิตรูปหนึ่ง

[๓๘๘] ผู้ที่ลอยบาปแล้ว เราเรียกว่าพราหมณ์ ผู้ที่เราเรียกว่า สมณะ เพราะประพฤติทำให้อกุศลทุกอย่างสงบ ผู้ที่ขับไล่มลทินของตนอยู่ เราเรียกว่าบรรพชิตเพราะเหตุนั้น

๗. เรื่องพระสารีบุตรเถระ

[๓๘๙] พราหมณ์ไม่พึงทำร้ายพราหมณ์ด้วยกัน พราหมณ์ไม่พึง จองเวรพราหมณ์ที่ทำร้ายตนนั้น น่าตำหนิพราหมณ์ที่ ทำร้ายพราหมณ์ด้วยกัน (แต่)พราหมณ์ที่จองเวร น่าตำหนิยิ่งกว่านั้นเสียอีก[๓๙๐] การหักห้ามใจจากอารมณ์เป็นที่รักทั้งหลายได้ เป็นคุณ ประเสริฐหาน้อยไม่สำหรับพราหมณ์ ความทุกข์จะสงบ ได้เพราะใจที่คิดเบียดเบียนหวนกลับจากวัตถุนั่นเอง

๘. เรื่องพระนางมหาปชาบดีโคตมี

[๓๙๑] ผู้ที่ไม่มีกรรมชั่วทางกาย วาจา ใจ สำรวมแล้วทาง ทวารทั้งสาม เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๙. เรื่องพระสารีบุตรเถระ

[๓๙๒] บุคคลรู้แจ้งธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดงแล้วจากท่านผู้ใด พึงนอบน้อมท่านผู้นั้นด้วยความเคารพ เหมือนพราหมณ์นอบน้อมการบูชาไฟฉะนั้น

๑๐. เรื่องพราหมณ์ชฎิล

[๓๙๓] บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะการเกล้าชฎา เพราะโคตร เพราะชาติก็หาไม่ แต่สัจจะและธรรมมีอยู่ ในผู้ใด ผู้นั้นเป็นผู้สะอาดและชื่อว่าเป็นพราหมณ์

๑๑. เรื่องพราหมณ์หลอกลวง

[๓๙๔] ดูก่อนคนมีปัญญาทราม ท่านจะได้ประโยชน์อะไรจาก การเกล้าชฎา จากการนุ่งผ้าหนังเสือ ท่านเกลี้ยงเกลาแต่ภายนอก ส่วนภายในท่านโสมม

๑๒. เรื่องนางกิสาโคตมี

[๓๙๕] ผู้ที่นุ่งห่มผ้าบังสุกุล ซูบผอม สะพรั่งด้วยเส้นเอ็น เพ่งฌาน อยู่ผู้เดียวในป่า เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๒๖. พราหมณวรรค ๑๕. เรื่องพราหมณ์ ๒ คน

๑๓. เรื่องพราหมณ์คนหนึ่ง

[๓๙๖] ก็ผู้ที่ถือกำเนิดมาจากพราหมณ์ เกิดจากมารดาพราหมณี เราไม่เรียกว่าเป็นพราหมณ์ เขาเป็นเพียงผู้ชื่อว่าโภวาที เท่านั้น เขายังมีกิเลสที่ทำให้กังวลอยู่ บุคคลผู้ไม่มีกิเลสที่ ทำให้กังวล ไม่ถือมั่นต่างหาก ที่เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๑๔. เรื่องนายอุคคเสนะบุตรเศรษฐี

[๓๙๗] ผู้ที่ตัดสังโยชน์ทั้งหมดได้เด็ดขาด ไม่หวาดสะดุ้ง พ้น จากกิเลสอันเป็นเครื่องข้องได้ ปลอดจากกิเลสทุกอย่างแล้ว เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๑๕. เรื่องพราหมณ์ ๒ คน

[๓๙๘] ผู้ที่ตัดชะเนาะคือความโกรธ เชือกคือตัณหา หัวเงื่อน คือทิฏฐิ ๖๒ พร้อมทั้งสายโยงคืออนุสัยกิเลสได้ ถอดลิ่มสลักคืออวิชชาได้ รู้อริยสัจ ๔ แล้ว เราเรียกว่า เป็นพราหมณ์

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๑๖. เรื่องพราหมณ์อักโกสกภารทวาชะ

[๓๙๙] ผู้ที่ไม่ประทุษร้ายผู้อื่น อดกลั้นต่อคำด่าว่า ต่อการทุบตี และการจองจำได้ มีขันติธรรมเป็นกำลัง มีขันติธรรม เป็นหมู่พล เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๑๗. เรื่องพระสารีบุตรเถระ

[๔๐๐] ผู้ที่ไม่โกรธ มีศีลวัตรดีงาม ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้ฟูขึ้น ฝึกตนแล้ว มีสรีรกายเป็นชาติสุดท้าย เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๑๘. เรื่องพระอุบลวัณณาเถรี

[๔๐๑] ผู้ที่ไม่ติดในกามทั้งหลาย เหมือนหยดนํ้าไม่ติดบนใบบัว เหมือนเมล็ดผักกาดไม่ติดอยู่บนปลายเหล็กแหลม เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๑๕. เรื่องพราหมณ์คนหนึ่ง

[๔๐๒] ในศาสนานี้ ผู้ที่รู้ประจักษ์ว่าทุกขขันธ์ของตนสิ้นไป ปลงขันธภาระลงได้แล้ว ปลอดจากกิเลสทุกอย่างแล้ว เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๒๖. พราหมณวรรค ๒๓. เรื่องสามเณร

๒๑. เรื่องนางภิกษุณีเขมา

[๔๐๓] ผู้ที่มีปัญญาลึกซึ้ง เป็นนักปราชญ์ ฉลาดในหนทางที่ ควรดำเนินและไม่ควรดำเนิน บรรลุอรหัตผลที่เป็น ประโยชน์สูงสุดแล้ว เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๒๑. เรื่องพระติสสเถระอยู่ที่เงื้อมเขา

[๔๐๔] ผู้ที่ไม่คลุกคลีกับคฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งสองฝ่าย ไม่มีความอาลัยเที่ยวจาริกไป มีความปรารถนาน้อย เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๒๒. เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง

[๔๐๕] ผู้ที่ปล่อยวางอาชญาในสัตว์ทั้งหลายทั้งที่มีความสะดุ้ง กลัวทั้งที่มีจิตมั่นคงได้แล้ว ไม่ฆ่าเอง ไม่ใช้ให้คนอื่นฆ่า เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๒๓. เรื่องสามเณร

[๔๐๖] ผู้ที่ไม่คิดปองร้ายตอบในผู้คิดปองร้ายตน เป็นผู้ปล่อย วางอาชญาได้ในผู้ที่มีอาชญาต่อตน เป็นผู้ไม่ยึดมั่น ถือมั่นในขณะที่คนเหล่าอื่นยึดมั่นถือมั่นอยู่ เราเรียกว่า เป็นพราหมณ์

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๒๔. เรื่องพระมหาปันถกเถระ

[๔๐๗] ผู้ที่ทำราคะ โทสะ โมหะ มานะ และมักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน) ให้ตกไปได้แล้วเหมือนเมล็ดผักกาดตกไป จากปลายเหล็กแหลม เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๒๕. เรื่องพระปิลินทวัจฉเถระ

[๔๐๘] ผู้ที่พูดคำไม่หยาบคาย เป็นคำที่ให้เข้าใจความหมายได้ดี เป็นคำจริง ชึ่งไม่เป็นเหตุให้ใคร ๆ ขัดใจ เราเรียกว่า เป็นพราหมณ์

๒๖. เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง

[๔๐๙] ผู้ที่ไม่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ทุกชนิดในโลกนี้ ไม่ ว่าจะเป็นของยาวหรือสั้น จะเล็กหรือใหญ่ จะงามหรือ ไม่งามก็ตาม เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๒๗. เรื่องพระสารีบุตรเถระ

[๔๑๐] ผู้ที่ไม่มีความหวังได้อะไรทั้งในโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้ปราศจากความหวังแล้ว พรากจากกิเลสได้ทั้งหมดแล้ว เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๒๖. พราหมณวรรค ๓๑. เรื่องพระสีวลีเถระ

๒๘. เรื่องพระมหาโมคคัลลานเถระ

[๔๑๑] ผู้ทีไม่มีอาลัยคือตัณหา รู้แจ้งอริยลัจ ๔ ปราศจากความ สงสัย มีจิตน้อมไปในนิพพาน บรรลุมรรคผลมาโดยลำดับ เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๒๙. เรื่องพระเรวตเถระ

[๔๑๒] ในโลกนี้ ผู้ที่ละบุญและบาปได้ทั้งสอง ล่วงพ้นกิเลสอัน เป็นเครื่องข้องได้แล้ว ไม่มีความเศร้าโศก ปราศจาก ธุลีคือกิเลส บริสุทธิ์แล้ว เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๓๐. เรื่องพระจันทาภเถระ

[๔๑๓] ผู้ที่ปราศจากมลทิน เป็นผู้บริสุทธิ์ ผ่องใส ไม่หมองมัว เหมือนดวงจันทร์ในวันเพ็ญ เป็นผู้ที่สิ้นตัณหาและภพแล้ว เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๓๑. เรื่องพระสีวลีเถระ

[๔๑๔] ผู้ที่ข้ามพ้นทางอ้อมคือราคะ ทางที่เป็นหลุมเป็นบ่อคือกิเลส วัฏฏสงสาร และโมหะเสียได้แล้ว ข้ามถึงฝั่งคือนิพพาน เพ่งพินิจฌานทั้งสอง มีจิตไม่หวั่นไหว ปราศจากความสงสัย ดับกิเลสได้เพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๓๒. เรื่องพระสุนทรสมุทรเถระ

[๔๑๕] ผู้ที่ละกามทั้งหลายในโลกนี้ได้เด็ดขาด ละการครองเรือน ออกมาบวช สิ้นกามราคะและภวราคะแล้ว เราเรียกว่า เป็นพราหมณ์

๓๓. เรื่องพระโชติกเถระ

[๔๑๖] ผู้ที่ละตัณหา ๓ ในโลกนี้ได้เด็ดขาด ละการครองเรือน ออกมาบวชสันตัณหาและภพแล้วเราเรียกว่า เป็นพราหมณ์

๓๔. เรื่องภิกษุเคยเป็นนักฟ้อนรูปที่ ๑

[๔๑๗] ผู้ที่ละโยคะ ๔ ที่เป็นของมนุษย์ ล่วงพ้นโยคะที่เป็น ทิพย์ได้เด็ดขาดแล้ว มีจิตปราศจากโยคะทั้งปวง เรา เรียกว่าเป็นพราหมณ์

๓๕. เรื่องภิกษุเคยเป็นนักฟ้อนรูปที่ ๒

[๔๑๘] ผู้ที่ละได้ทั้งความยินดีและความไม่ยินดีในกามคุณ ๕ มี จิตสงบเยือกเย็น ปราศจากอุปธิกิเลส ครอบงำโลก คือขันธ์ทั้งปวงอยู่ได้ มีความเพียรมั่นคง เราเรียกว่า เป็นพราหมณ์

๒๖. พราหมณวรรค ๓๘. เรื่องพระองคุลิมาลเถระ

๓๖. เรื่องพระวังคีสเถระ

[๔๑๙] ผู้ที่กำหนดรู้จุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายได้โดยอาการ ทั้งปวง ไม่ติดข้องในรูปนาม ดำเนินไปดีด้วยการปฏิบัติ รู้อริยสัจ ๔ แล้ว เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์[๔๒๐] ผู้ที่มีคติทางไปซึ่งแม้เทวดา คนธรรพ์ และมนุษย์ก็ไม่อาจหยั่งรู้ได้ สิ้นอาสวะแล้ว เป็นพระอรหันต์ เรา เรียกว่าเป็นพราหมณ์

๓๗. เรื่องพระธัมมทินนาเถรี

[๔๒๑] ผู้ที่ไม่มีกิเลสที่เป็นเหตุให้กังวลในขันธ์ ๕ ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่มีกิเลสที่เป็นเหตุให้กังวล ไม่มี ความยึดมั่นถือมั่น เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

๓๘. เรื่องพระองคุลิมาลเถระ

[๔๒๒] ผู้ที่องอาจ เป็นผู้ประเสริฐ มีความเพียรมั่นคง แสวงหา คุณอันประเสริฐ พิชิตพญามารได้แล้ว ปราศจากความหวั่นไหว ชำระล้างกิเลส รู้อริยสัจ ๔ แล้ว เราเรียกว่า เป็นพราหมณ์

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๓๙. เรื่องเทวหิตพราหมณ์

[๔๒๓] ผู้ที่ระลึกถึงอดีตชาติได้ เห็นสุคติภูมิและอบายภูมิได้ บรรลุถึงความสิ้นกิเลสที่ทำให้เกิดแล้ว หมดภารกิจแล้ว เพราะรู้ยิ่ง เป็นมุนี อยู่จบพรหมจรรย์ทุกอย่าง เราเรียกว่าเป็นพราหมณ์

จบ พราหมณวรรคที่ ๒๖

รวมวรรคในธรรมบท

{๓๗} ยมกวรรค อปัปมาทวรรค จิตตวรรค ปุปผวรรค พาลวรรค ปัณฑิตวรรค อรหันตวรรค สหัสสวรรค ปาปวรรค ทัณฑวรรค (๑๐ วรรค)ชราวรรค อัตตวรรค โลกวรรค พุทธวรรค สุขวรรค ปิยวรรค โกธวรรค มลวรรค ธัมมัฏฐวรรค มัคควรรค (๑๐ วรรค) รวม ๒๐ วรรค

ปกิณณกวรรค นิรยวรรค นาควรรค ตัณหาวรรค ภิกขุวรรค พราหมณวรรค (๖ วรรค) รวมทั้งหมด ๒๖ วรรคนี้พระพทธเจ้าผู้มีเชื้อสายพระอาทิตย์ทรงแสดงแล้ว

รวมคาถาในธรรมบท

รวมคาถาในธรรมบท

ในยมกวรรคมี ๒๐ พระคาถา ในอัปปมาทวรรคมี ๑๒ พระคาถา

ในจิตตวรรคมี ๑๑ พระคาถา ในปุปผวรรคมี ๑๖ พระคาถา

ในพาลวรรคมี ๑๗ พระคาถา ในปัณฑิตวรรคมี ๑๔ พระคาถา

ในอรหันตวรรคมี ๑๐ พระคาถา ในสหัสสวรรคมี ๑๖ พระคาถา

ในปาปวรรคมี ๑๓ พระคาถา ในทัณฑวรรคมี ๑๗ พระคาถา

ในชราวรรคมี ๑๑ พระคาถา ในอัตตวรรคมี ๑๒ พระคาถา

ในโลกวรรคมี ๑๒ พระคาถา ในพุทธวรรคมี ๑๖พระคาถา

ในสุขวรรคมี ๑๒ พระคาถา ในปิยวรรคมี ๑๒ พระคาถา

ในโกธวรรคมี ๑๔ พระคาถา ในมลวรรคมี ๒๑ พระคาถา

ในธัมมัฏฐวรรคมี ๑๗ พระคาถา ในมัคควรรคมี ๑๖ พระคาถา

ในปกิณณกวรรคมี ๑๖ พระคาถา ในนิรยวรรคมี ๑๔ พระคาถา

ในนาควรรคมี ๑๔ พระคาถา ในตัณหาวรรคมี ๒๒ พระคาถา

ในภิกขุวรรคมี ๒๓พระคาถา

ในพราหมณวรรคสุดท้ายมี ๔๐ พระคาถา รวมทั้งหมด ๔๒๓ พระคาถานี้พระพุทธเจ้าผู้มีเชื้อสายพระอาทิตย์ ทรงแสดงไว้แล้วในนิบาตในธรรมบท

จบ พระบาลีธรรมบท

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย อุทาน

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. โพธิวรรค

๑. ปฐมโพธิสูตร

ว่าด้วยปฏิจจสมุปบาทตามสายเกิด

{๓๘} [๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควงไมัโพธิพฤกษ์ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล