นิทานปฐมบัญญัติ เรื่องภิกษุหลายรูป เล่ม ๑

๓. ปาราชิกสิกขาบทที่ ๓

มูลเหตุให้ทรงบัญญัติสิกขาบท

เรื่องภิกษุเจริญกัมมัฏฐานฆ่าตัวตาย

{๑๗๖} [๑๖๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้น พระองค์ทรงแสดงอสุภกถา ทรงพรรณนาคุณแห่งอสุภกัมมัฏฐาน ทรงสรรเสริญคุณแห่งการเจริญอสุภกัมมัฏฐาน ทรงพรรณนาคุณแห่งอสุภสมาบัติเนือง ๆ โดยอเนกปริยายแก่ภิกษุทั้งหลาย ต่อมา ทรงรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปรารถนาจะปลีกตัวออกเร้นอยู่สักครึ่งเดือน ใคร ๆ อย่าเข้าไปหาเรา นอกจากภิกษุผู้นำบิณฑบาตเข้าไปให้รูปเดียว”ภิกษุเหล่านั้นรับรับสั่งแล้ว ไม่มีใครกล้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย นอกจากภิกษุผู้นำบิณฑบาตเข้าไปถวายรูปเดียว ภิกษุเหล่านั้นสนทนากันว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอสุภกถา ทรงพรรณนาคุณแห่ง

อสุภกัมมัฏฐาน ทรงสรรเสริญคุณแห่งอสุภกัมมัฏฐาน ทรงพรรณนาคุณแห่งอสุภสมาบัติเนือง ๆ โดยอเนกปริยาย” แล้วพากันประกอบความเพียรในการเจริญอสุภกัมมัฏฐานหลายอย่างหลายกระบวนอยู่ จนภิกษุเหล่านั้นอึดอัด ระอา รังเกียจร่างกายตัวเอง เหมือนกับสตรีรุ่นสาวหรือบุรุษรุ่นหนุ่มผู้พอใจในการแต่งตัวอาบน้ำสระเกล้าแล้ว มีซากศพงู ซากศพสุนัข หรือซากศพมนุษย์มาคล้องอยู่ที่คอ พึงอึดอัด สะอิดสะเอียน รังเกียจฉะนั้น เมื่ออึดอัดระอารังเกียจร่างกายตัวเองอยู่ จึงปลงชีวิต ตนเองบ้าง วานให้กันและกันปลงชีวิตบ้าง บางเหล่าก็เข้าไปหาสมณกุตตก์ชื่อมิคลัณฑิกะแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “พ่อคุณ ขอท่านช่วยปลงชีวิตพวกฉันที บาตรจีวรนี้ จักเป็นของท่าน”ครั้งนั้นมิคลัณฑิกสมณกุตตก์ถูกจ้างด้วยบาตรจีวร จึงปลงชีวิตภิกษุเสียเป็นอันมาก ถือดาบเปื้อนเลือดเดินไปทางแม่นํ้าวัคคุมุทา

[๑๖๓] ขณะเมื่อมิคลัณฑิกสมณกุตตก์กำลังล้างดาบที่เปื้อนเลือดนั้นอยู่ ได้มีความกังวลเดือดร้อนใจว่า “ไม่ใช่ลาภของเราหนอ ลาภของเราไม่มีหนอ เราได้ชั่วแล้วหนอ เราไม่ได้ดีแล้วหนอ เราสร้างบาปไว้มากจริงหนอ ที่ได้ปลงชีวิตภิกษุทั้งหลายซึ่งเป็นผู้มีศีลมีกัลยาณธรรม”

ขณะนั้น เทวดาผู้นับเนื่องในหมู่มารตนหนึ่งเดินมาบนผิวน้ำโดยไม่แตก ได้กล่าวกะเขาว่า “ดีแล้ว ๆ ท่านสัตบุรุษ เป็นลาภของท่าน ท่านได้ดีแล้ว ท่านได้สร้างสมบุญไว้มาก ที่ได้ช่วยส่งคนที่ยังข้ามไม่พ้นให้ข้ามพ้นได้” ครั้นมิคลัณฑิกสมณกุตตก์ได้ทราบร่า “เป็นลาภของเรา เราได้ดีแล้ว เราได้สร้างสมบุญไว้มาก ที่ได้ช่วยส่งคนที่ยังข้ามไม่พ้นให้ข้ามพ้นได้” จึง

ถือดาบอันคมกริบจากวิหารเข้าไปสู่วิหาร จากบริเวณเข้าไปสู่บริเวณแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “ใครยังข้ามไม่พ้น ข้าพเจ้าจะช่วยให้ข้ามพ้น”

บรรดาภิกษุเหล่านั้น พวกภิกษุที่ยังไม่ปราศจากราคะก็มีความกลัว ความหวาดเสียว ขนลุกขนพองในเวลานั้น ส่วนพวกภิกษุผู้ปราศจากราคะแล้วก็ไม่มีความกลัว ความหวาดเสียว ขนลุกขนพองในเวลานั้น

ครั้งนั้น มิคลัณฑิกสมณกุตตก์ปลงชีวิตภิกษุเสียวันละ ๑ รูปบ้าง ๒ รูป บ้าง ๓ รูปบ้าง ๔ รูปบ้าง ๕ รูปบ้าง ๖ รูปบ้าง ๗ รูปบ้าง ๘ รูปบ้าง ๙ รูปบ้าง ๑๐ รูปบ้าง ๒๐ รูปบ้าง ๓๐ รูปบ้าง ๔๐ รูปบ้าง ๕๐ รูปบ้าง ๖๐ รูปบ้าง

รับสั่งให้เผดียงสงฆ์

{๑๗๗} [๑๖๔] ครั้นล่วงครึ่งเดือนนั้นไป พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้วรับสั่งถามท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ เหตุไฉนหนอภิกษุสงฆ์จึงดูเหมือนน้อยลง”

ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “จริงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า เพราะพระองค์ทรงแสดงอสุภกถา ทรงพรรณนาคุณแห่งอสุภกัมมัฏฐาน ทรงสรรเสริญคุณแห่งการเจริญอสุภกัมมัฏฐาน ทรงพรรณนาคุณแห่งอสุภสมาบัติเนือง ๆ โดยอเนกปริยายแก่ภิกษุทั้งหลาย พระพุทธเจ้าข้า และภิกษุเหล่านั้นก็พากันพูดว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอสุภกถา ทรงพรรณนาคุณแห่งอสุภกัมมัฏฐาน ทรงสรรเสริญคุณแห่งการเจริญอสุภกัมมัฏฐาน ทรงพรรณนาคุณแห่งอสุภสมาบัติเนือง ๆ โดยอเนกปริยาย’ จึงพากันประกอบความเพียรในการเจริญอสุภกัมมัฏฐานหลายอย่างหลายกระบวนอยู่ เธอเหล่านั้นอึดอัด ระอา รังเกียจร่างกายตัวเอง เหมือนสตรีรุ่นสาวหรือบุรุษรุ่นหนุ่มผู้พอใจในการแต่งตัวอาบน้ำสระเกล้าแล้วมี

ซากศพงู ซากศพสุนัข หรือซากศพมนุษย์มาคล้องอยู่ที่คอ พึงอึดอัด สะอิดสะเอียน รังเกียจฉะนั้น เมื่ออึดอัด ระอา รังเกียจร่างกายตัวเองอยู่ จึงปลงชีวิตตนเองบ้าง วานให้กันและกันปลงชีวิตบ้าง บางเหล่าก็เข้าไปหามิคลัณฑิกสมณกุตตก์ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ ขอท่านได้ช่วยปลงชีวิตพวกฉันที บาตรจีวรนี้จักเป็นของท่าน’ พระพุทธเจ้าข้า ครั้นมิคลัณฑิกสมณกุตตก์ได้บาตรจีวรเป็นค่าจ้างแล้ว จึงปลงชีวิตภิกษุเสียวันละ ๑ รูปบ้าง ๒ รูปบ้าง ๓ รูปบ้าง ๔ รูปบ้าง ๕ รูปบ้าง ๖ รูปบ้าง ๗ รูป บ้าง ๘ รูปบ้าง ๙ รูปบ้าง ๑๐ รูปบ้าง ๒๐ รูปบ้าง ๓๐ รูปบ้าง ๔๐ รูปบ้าง ๕๐ รูปบ้าง ๖๐ รูปบ้าง ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงตรัสบอกวิธีอื่นที่จะทำให้ภิกษุสงฆ์จะพึงดำรงอยู่ในอรหัตตผลได้ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงเผดียงภิกษุบรรดาที่อาศัยพระนครเวสาลีอยู่ทั้งหมดให้ประชุมกันที่อุปัฏฐานศาลา”

ท่านพระอานนท์รับสนองพระพุทธฎีกา แล้ว จึงเผดียงภิกษุสงฆ์บรรดาที่อาศัยพระนครเวสาลีอยู่ทั้งสิ้นให้ประชุมที่อุปัฏฐานศาลา แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุสงฆ์ประชุมพร้อมกันแล้ว ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดทราบกาลอันควรในบัดนี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า”

ทรงแสดงอานาปานสติสมาธิกถา

{๑๗๘} [๑๖๕] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่อุปัฏฐานศาลาประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่จัดไว้ถวาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย แม้อานาปานสติสมาธินี้แลอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นคุณสงบ ประณีต เยือกเย็น เป็นเครื่องอยู่เป็นสุข และยังอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้ว ๆ ให้อันตรธานสงบไปได้โดยฉับพลัน ดุจละอองและฝุ่นที่ฟุ้งขึ้นในเดือนท้ายฤดูร้อน ฝนใหญ่ที่ตกในสมัยที่มิใช่ฤดูกาลย่อมยังละอองและฝุ่นนั้น ๆ ให้อันตรธานสงบไปได้โดยฉับพลันฉะนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงเป็นคุณสงบ ประณีต เยือกเย็น เป็นเครื่องอยู่เป็นสุข และยังอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้ว ๆ ให้อันตรธานสงบไปได้โดยฉับพลันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ตาม อยู่ที่โคนไม้ก็ตาม อยู่ในสถานที่สงัดก็ตาม นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอมีสติหายใจออก มีสติหายใจเข้า

เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่าหายใจออกยาว

เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้ายาว

เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจออกสั้น

เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้าสั้น

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวงหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวงหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักระงับกายสังขารหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งสุขหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งสุขหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขารหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขารหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักระงับจิตตสังขาร หายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักระงับจิตตสังขารหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักยังจิตให้บันเทิงหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักยังจิตให้บันเทิงหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักตั้งจิตไว้มั่นหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักตั้งจิตไว้มั่นหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักปล่อยจิตหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักปล่อยจิตหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นวิราคะหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นวิราคะหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นนิโรธหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นนิโรธหายใจเข้า

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจออก

ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้วอย่างนี้แล ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล จึงเป็นคุณสงบ ประณีต เยือกเย็น เป็นเครื่องอยู่เป็นสุข และยังอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้ว ๆ ให้อันตรธานสงบไปได้โดยฉับพลัน

ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท

{๑๗๙} [๑๖๖] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นมูลเค้านั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่า พวกภิกษุปลงชีวิตตนเองบ้าง วานให้กันปลงชีวิตบ้าง บางเหล่าก็ไปหามิคลัณฑิกสมณกุตตก์แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ ขอท่านได้ช่วยปลงชีวิตพวกฉันที บาตรจีวรนี้จักเป็นของท่าน’ ดังนี้ จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของภิกษุเหล่านั้นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ไฉนภิกษุเหล่านั้นจึงได้ปลงชีวิตตนเองบ้าง วานให้กันปลงชีวิตบ้าง บางเหล่าก็เข้าไปหามิคลัณฑิกสมณกุตตก์แล้วพูดอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ ขอท่านได้ช่วยปลงชีวิตของพวกฉันที บาตรจีวรนี้จักเป็นของท่าน’ ดังนี้เล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของภิกษุเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของภิกษุเหล่านั้นนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิภิกษุเหล่านั้นโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว จึงตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย ... ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๑๖๗] อนึ่ง ภิกษุใดจงใจพรากกายมนุษย์จากชีวิต หรือแสวงหาศัสตราอันจะปลิดชีวิตแก่กายมนุษย์นั้น แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้”

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๑๘๐} [๑๖๘] ก็โดยสมัยนั้นแล อุบาสกคนหนึ่งป่วย ภรรยาของเขาเป็นคนสวย น่าดู น่าชม พวกภิกษุฉัพพัคคีย์มีจิตปฏิพัทธ์ในหญิงนั้นจึงดำริขึ้นว่า “ถ้าอุบาสกสามียังมีชีวิตอยู่ พวกเราจักไม่ได้นาง อย่ากระนั้นเลย พวกเราจักพรรณนาคุณแห่งความตายแก่อุบาสกนั้น” ครั้นดำริฉะนี้แล้วจึงเข้าไปหาอุบาสกนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า “ดูก่อนอุบาสก ท่านเป็นผู้ทำความดีไว้แล้ว ทำกุศลไว้แล้ว ทำเครื่องต้านทานความขลาดกลัวไว้แล้ว มิได้ทำบาป มิได้ทำความชั่ว มิได้ทำความเสียหาย ความดีท่านก็ทำไว้แล้ว ความชั่วท่านมิได้ทำไว้เลย จะประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยการมีชีวิตอยู่อย่างแสนลำบากยากแค้นนี้ ท่านตายเสียดีกว่าอยู่

ท่านตายจากโลกนี้ไปแล้ว หลังจากตายไปจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ จักเพียบพร้อมอิ่มเอิบได้รับบำเรอด้วยเบญจกามคุณอันเป็นทิพย์ในสุคติโลกสวรรค์นั้น”[๑๖๙] ครั้งนั้น อุบาสกนั้นเห็นคล้อยตามว่า “พวกท่านพูดจริงเพราะกระผมเป็นผู้ทำความดีไว้แล้ว ทำกุศลไว้แล้ว ทำเครื่องต้านทานความขลาดกลัวไว้แล้ว มิได้ทำบาป มิได้ทำความชั่ว มิได้ทำความเสียหาย ความดีกระผมก็ทำไว้แล้ว ความชั่วกระผมมิได้ทำไว้เลย จะประโยชน์อะไรแก่กระผมด้วยการมีชีวิตอยู่อย่างแสนลำบากยากแค้นนี้ กระผมตายเสียดีกว่าอยู่ กระผมตายจากโลกนี้ไปแล้ว หลังจากตายไปจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ จักเพียบพร้อมอิ่มเอิบได้รับปรนเปรอด้วยเบญจกามคุณอันเป็นทิพย์ในสุคติโลกสวรรค์นั้น” ดังนี้แล้ว เขาจึงรับประทานของที่แสลง เคี้ยวของที่แสลง ลิ้มของที่แสลง และดื่มของที่แสลง เมื่อเป็นเช่นนั้นความป่วยหนักก็เกิดขึ้น เขาจึงถึงแก่กรรมเพราะความป่วยไข้นั้นเอง ภรรยาของ