สิกขาบทที่ ๑๐ เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง เล่ม ๒

อนาปัตติวาร

{๕๒๑} [๒๖๒] ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุเป็นผู้อาพาธขอมา หายอาพาธแล้ว จึงฉัน ๑ ภิกษุฉันโภชนะที่เหลือของภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุขอต่อญาติ ๑ ภิกษุขอต่อคนปวารณา ๑ ภิกษุขอเพื่อภิกษุอื่น ๑ ภิกษุซื้อมาด้วยทรัพย์ ของตน ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้อง อาบัติแล

จบ ปณีตโภชนสิกขาบทที่ ๙

๑๐. ทันตโปณสิกขาบท

ว่าด้วยการรับประเคนอาหารนอกจากนํ้าและไม้ชำระฟัน

เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง

{๕๒๒} [๒๖๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคาร ศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้ถือของ ทุกอย่างเป็นของบังสุกุล พำนักอยู่ในป่าช้า ท่านไม่ปรารถนาจะรับอาหาร ที่ชาวบ้านถวาย เที่ยวถือเอาเครื่องเซ่นไหว้ตามป่าช้าบ้าง ตามโคนไม้บ้าง ตามธรณีประตูบ้างมาฉัน ชาวบ้านต่างก็เพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุรูปนี้จึงได้ถือเอาเครื่องเซ่นไหว้ของพวกเราไปฉันเองเล่า ภิกษุรูปนี้แข็งแรง อ้วนล่ำ ชะรอยจะฉันเนี้อมนุษย์”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุจึงได้นำอาหารที่เขายังไม่ได้ถวายมาฉันเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่ พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุรูปนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ ทราบมาว่าเธอนำอาหารที่เขายังไม่ได้ถวายมาฉัน จริงหรือ”ภิกษุนั้นทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้นำอาหารที่เขายังไม่ได้ถวายมาฉันเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดนำอาหารที่เขายังไม่ได้ถวายมาฉัน ล่วงช่องปาก เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตน้ำและไม้ชำระฟัน

{๕๒๓} [๒๖๔] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุพากันรังเกียจน้ำและไม้ชำระฟัน ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ถือเอานํ้าและไม้ชำระฟันแล้วฉันเองได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๒๖๕] อนึ่ง ภิกษุใดนำอาหารที่เขายังไม่ได้ถวายมาฉัน ล่วงช่องปาก เว้นไว้แต่นํ้าและไม้ชำระฟัน เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๕๒๔} [๒๖๖] คำว่า อนึ่ง... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ... คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า ที่เขายังไม่ได้ถวาย ท่านหมายถึงอาหารที่ยังไม่ได้รับประเคน

ลักษณะการรับประเคน

ที่ชื่อว่า เขาถวาย คือ เมื่อเขาถวายด้วยกาย ด้วยของเนื่องด้วยกาย หรือโยนให้ ๑ เขาอยู่ในหัตถบาส ๑ ภิกษุรับประเคนด้วยกายหรือด้วยของเนื่องด้วยกาย ๑ นี้ชื่อว่าเขาถวายที่ชื่อว่า อาหาร ได้แก่ ของที่กลืนกินได้อย่างใดอย่างหนึ่ง ยกเว้นนํ้าและไม้ชำระฟัน นี้ชื่อว่าอาหาร

คำว่า เว้นไว้แต่นํ้าและไม้ชำระฟัน คือ ยกเว้นนํ้าและไม้ชำระฟัน ภิกษุถือเอาด้วยตั้งใจว่าจักเคี้ยว จักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ ขณะฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ คำกลืน

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๕๒๕} [๒๖๗] อาหารที่ยังไม่ได้รับประเคน ภิกษุสำคัญว่ายังมิได้รับประเคน นำอาหารที่เขายังไม่ได้ถวายมาฉัน เว้นไว้แต่นํ้าและไม้ชำระฟัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

อาหารที่ยังไม่ได้รับประเคน ภิกษุสงสัย นำอาหารที่เขายังไม่ได้ ถวายมาฉัน เว้นไว้แต่นํ้าและไม้ชำระฟัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์อาหารที่ยังไม่ได้รับประเคน ภิกษุสำคัญว่าได้รับประเคนไว้แล้ว นำ อาหารที่เขายังไม่ได้ถวายมาฉัน เว้นไว้แต่นํ้าและไม้ชำระฟัน ต้องอาบัติ ปาจิตตีย์

ทุกทุกกฏ

อาหารที่รับประเคนไว้แล้ว ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ได้รับประเคน ... ต้อง อาบัติทุกกฏ

อาหารที่รับประเคนไว้แล้ว ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

อาหารที่รับประเคนไว้แล้ว ภิกษุก็สำคัญว่ารับประเคนไว้แล้ว ... ไม่ ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๕๒๖} [๒๖๘] ภิกษุดื่มนํ้าและใช้ไม้ชำระฟัน ๑ ภิกษุหยิบยามหาวิกัฏ ๔ มาฉันเอง ในเมื่อมีเหตุสมควร เมื่อกัปปิยการกไม่มี ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านั้นไม่ต้องอาบัติแล

จบ ทันตโปณสิกขาบทที่ ๑๐

จบ โภชนวรรคที่ ๔

หัวข้อประจำหมวด

อาวสถปิณฑสิกขาบท ว่าด้วยการฉันอาหารในโรงพักแรม ๑

คณโภชนสิกขาบท ว่าด้วยการฉันเป็นหมู่ ๑

ปรัมปรโภชนสิกขาบท ว่าด้วยการฉันทีหลัง ๑

กาณมาตุสิกขาบท ว่าด้วยอุบาสิกากาณมาตา ๑

ปฐมปวารณาสิกขาบท ว่าด้วยการห้ามภัตแล้วฉันอีก สิกขาบทที่หนึ่ง ๑

ทุติยปวารณาสิกขาบท ว่าด้วยการห้ามภัตแล้วฉันอีก สิกขาบทที่สอง ๑

วิกาลโภชนสิกขาบท ว่าด้วยการฉันโภชนะในเวลาวิกาล ๑

สันนิธิการกสิกขาบท ว่าด้วยการฉันโภชนะที่เก็บสะสมไว้ ๑

ปณีตโภชนสิกขาบท ว่าด้วยการขอโภชนะอันประณีต ๑

ทันตโปณสิกขาบท ว่าด้วยการรับประเคนอาหารนอกจากนํ้าและไม้ชำระฟัน ๑

๕. อเจลกวรรค

หมวดว่าด้วยนักบวชเปลือย

๑. อเจลกสิกขาบท

ว่าด้วยการให้อาหารแก่นักบวชเปลือย

เรื่องพระอานนท์

{๕๒๗} [๒๖๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้น มีของขบฉันเกิดขึ้นแก่พระสงฆ์ จึงท่านพระอานนท์ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงให้ขนมเป็นทานแก่พวกคนกินเดน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้วจัดคนกินเดนให้นั่งตามลำดับ แจกขนมให้คนละชิ้น ได้แจกขนมให้ปริพาชิกา ผู้หนึ่ง ๒ ชิ้น ด้วยสำคัญว่าเป็นชิ้นเดียว พวกปริพาชิกาที่อยู่ข้างๆ ได้ ถามปริพาชิกาผู้นั้นว่า “พระสมณะนั่นเป็นคู่รักของเธอหรือ” นางตอบว่า “ท่านไม่ใช่คู่รักของฉัน ท่านแจกให้ ๒ ชิ้น ด้วยสำคัญว่าเป็นชิ้นเดียว”แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระอานนท์เมื่อแจกขนมให้คนละชิ้น ก็ได้แจกขนมให้ปริพาชิกาคนนั้นแหละ ๒ ชิ้น ด้วยสำคัญว่าเป็นชิ้นเดียว พวกปริพาชิกาที่อยู่ข้างๆ ก็ได้ถามปริพาชิกาผู้นั้นว่า “พระสมณะนั่นเป็นคู่รักของเธอหรือ” นางตอบว่า “ท่านไม่ใช่คู่รักของฉัน ท่านแจกให้ ๒ ชิ้นด้วยสำคัญว่าเป็น ชิ้นเดียว”