สิกขาบทที่ ๙ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๒

๙. ปณีตโภชนสิกขาบท

ว่าด้วยการขอโภชนะอันประณีต

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๕๑๖} [๒๕๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ชาวบ้าน พากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตร จึงได้ขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันเล่า โภชนะที่ดีใครจะ ไม่พอใจ ของที่อร่อยใครจะไม่ชอบใจ”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้ขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้ขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส หรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดขอโภชนะอันประณีตเห็นปานนี้ คือ เนยใส เนยข้น นํ้ามัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ปลา เนี้อ นมสด นมส้ม เพื่อประโยชน์แก่ ตนมาฉัน เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ภิกษุอาพาธขอโภชนะอันประณีตได้

{๕๑๗} [๒๕๘] ก็สมัยนั้นแล มีภิกษุหลายรูปอาพาธอยู่ พวกภิกษุผู้พยาบาล ได้ถามพวกภิกษุอาพาธว่า “อาวุโสทั้งหลาย ยังพอทนได้หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่หรือ”

ภิกษุอาพาธเหล่านั้นตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย เมื่อก่อนพวกผมขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันได้ เพราะเหตุนั้น พวกผมจึงมีความผาสุก แต่เดี๋ยวนี้พวกผมรังเกียจอยู่ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว จึงไม่ขอ เพราะเหตุนั้น พวกผมจึงไม่มีความผาสุก”ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธขอโภชนะอัน ประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๒๕๙] อนึ่ง ภิกษุใดมิใช่ผู้อาพาธ ขอโภชนะอันประณีตเห็นปานนี้ คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน นํ้าผึ้ง นํ้าอ้อย ปลา เนื้อ นมสด นมส้ม เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๕๑๘} [๒๖๐] คำว่า โภชนะอันประณีต มีอธิบายดังต่อไปนี้

ที่ชื่อว่า เนยใส ได้แก่ เนยใสที่ทำจากนํ้านมโคบ้าง น้ำนมแพะบ้าง นํ้านมกระบือบ้าง มังสะของสัตว์เหล่าใดเป็นของควร เนยใสที่ทำจาก นํ้านมของสัตว์เหล่านั้นก็ใช้ได้ที่ชื่อว่า เนยข้น ได้แก่ เนยข้นที่ทำจากน้ำนมสัตว์เหล่านั้นแหละ

ที่ชื่อว่า น้ำมัน ได้แก่ นํ้ามันอันสกัดออกจากเมล็ดงาบ้าง จากเมล็ด ผักกาดบ้าง จากเมล็ดมะซางบ้าง จากเมล็ดละหุ่งบ้าง จากเปลวมันสัตว์บ้างที่ชื่อว่า น้ำผึ้ง ได้แก่ น้ำหวานที่แมลงผึ้งทำ

ที่ชื่อว่า น้ำอ้อย ได้แก่ นํ้าหวานที่เกิดจากอ้อย

ที่ชื่อว่า ปลา ท่านว่า ได้แก่ สัตว์ที่ท่องเที่ยวไปในน้ำ

ที่ชื่อว่า เนื้อ ได้แก่ เนื้อของสัตว์บกที่มีมังสะเป็นของควร

ที่ชื่อว่า นมสด ได้แก่ นํ้านมโค น้ำนมแพะ นํ้านมกระบือ หรือน้ำนม ของสัตว์ที่มีมังสะเป็นของควร

ที่ชื่อว่า นมส้ม ได้แก่ นมเปรี้ยวที่ทำจากนํ้านมของสัตว์เหล่านั้นแหละ

{๕๑๙} คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

คำว่า โภชนะอันประณีตเห็นปานนั้น ได้แก่ โภชนะอันประณีตมี สภาพดังกล่าวแล้ว

ที่ชื่อว่า มิใช่ผู้อาพาธ คือ ผู้ที่เว้นโภชนะอันประณีตเสีย ก็ยังมีความผาสุก

ที่ชื่อว่า ผู้อาพาธ คือ ผู้ที่เว้นโภชนะอันประณีตแล้ว ไม่มีความผาสุก

ภิกษุมิใช่ผู้อาพาธขอเพื่อประโยชน์แก่ตน เป็นทุกกฏในเพราะประโยค ที่ขอ ได้ของนั้นมา รับประเคนด้วยตั้งใจว่าจักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏขณะฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ คำกลืน

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๕๒๐} [๒๖๑] มิใช่ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ผู้อาพาธ ขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์มิใช่ผู้อาพาธ ภิกษุสงสัย ขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตน มาฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์มิใช่ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่าอาพาธ ขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ทุกทุกกฏ

ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ผู้อาพาธ ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ผู้อาพาธ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่าอาพาธ ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๕๒๑} [๒๖๒] ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุเป็นผู้อาพาธขอมา หายอาพาธแล้ว จึงฉัน ๑ ภิกษุฉันโภชนะที่เหลือของภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุขอต่อญาติ ๑ ภิกษุขอต่อคนปวารณา ๑ ภิกษุขอเพื่อภิกษุอื่น ๑ ภิกษุซื้อมาด้วยทรัพย์ ของตน ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้อง อาบัติแล

จบ ปณีตโภชนสิกขาบทที่ ๙

๑๐. ทันตโปณสิกขาบท

ว่าด้วยการรับประเคนอาหารนอกจากนํ้าและไม้ชำระฟัน

เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง

{๕๒๒} [๒๖๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคาร ศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้ถือของ ทุกอย่างเป็นของบังสุกุล พำนักอยู่ในป่าช้า ท่านไม่ปรารถนาจะรับอาหาร ที่ชาวบ้านถวาย เที่ยวถือเอาเครื่องเซ่นไหว้ตามป่าช้าบ้าง ตามโคนไม้บ้าง ตามธรณีประตูบ้างมาฉัน ชาวบ้านต่างก็เพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุรูปนี้จึงได้ถือเอาเครื่องเซ่นไหว้ของพวกเราไปฉันเองเล่า ภิกษุรูปนี้แข็งแรง อ้วนล่ำ ชะรอยจะฉันเนี้อมนุษย์”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุจึงได้นำอาหารที่เขายังไม่ได้ถวายมาฉันเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่ พระผู้มีพระภาคเจ้า