สิกขาบทที่ ๕ เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร เล่ม ๒

อนาปัตติวาร

{๕๔๒} [๒๘๘] ภิกษุมีบุรุษผู้รู้เดียงสาคนใดคนหนึ่งอยู่เป็นเพื่อน ๑ ภิกษุยืนมิได้นั่ง ๑ ภิกษุมิได้มุ่งที่ลับ ๑ ภิกษุนั่งส่งใจไปในอารมณ์อื่น ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ รโหปฏิจฉันนสิกขาบทที่ ๔

๕. รโหนิสัชชสิกขาบท

ว่าด้วยการนั่งในที่ลับ

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๕๔๓} [๒๘๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอุปนันทศากยบุตรไปยังเรือนของสหายแล้วนั่งในที่ลับกับภรรยา ของเขาสองต่อสอง จึงบุรุษสหายนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าอุปนันทะจึงได้นั่งในที่ลับกับภรรยาของเราสองต่อสองเล่า”ภิกษุทั้งหลายได้ยินบุรุษนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุปนันทศากยบุตรจึงได้นั่งในที่ลับกับมาตุคามสองต่อสองเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “ดูก่อนอุปนันทะ ทราบมาว่าเธอนั่งในที่ลับกับมาตุคามสองต่อสอง จริงหรือ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้นั่งในที่ลับกับมาตุคามสองต่อสองเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของ ปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๒๙๐] อนึ่ง ภิกษุใดนั่งในที่ลับกับมาตุคามสองต่อสองเป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๕๔๔} [๒๙๑] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

ที่ชื่อว่า มาตุคาม ได้แก่ หญิงมนุษย์ ไม่ใช่นางยักษ์ ไม่ใช่หญิงเปรต ไม่ใช่สัตว์ดิรัจฉานเพศเมีย เป็นหญิงที่รู้เดียงสา สามารถทราบถ้อยคำที่เป็นสุภาษิตหรือทุพภาษิต ที่ชั่วหยาบหรือไม่ชั่วหยาบได้คำว่า กับ คือ ร่วมกัน

คำว่า สองต่อสอง คือ ภิกษุ ๑ มาตุคาม ๑

ที่ชื่อว่า ในที่ลับ ได้แก่ ที่ลับตา ๑ ที่ลับหู ๑

ที่ชื่อว่า ที่ลับตา ได้แก่ ที่ซึ่งไม่มีใครสามารถจะแลเห็นภิกษุหรือ มาตุคามขยิบตา ยักคิ้ว หรือผงกศีรษะได้

ที่ชื่อว่า ที่ลับหู ได้แก่ ที่ซึ่งไม่มีใครสามารถจะได้ยินถ้อยคำที่พูดกันตามปกติได้

คำว่า นั่ง ความว่า เมื่อมาตุคามนั่งแล้ว ภิกษุนั่งใกล้หรือนอนใกล้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

เมื่อภิกษุนั่งแล้ว มาตุคามนั่งใกล้หรือนอนใกล้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ นั่งทั้งสองคน หรือนอนทั้งสองคน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๕๔๕} [๒๙๒] มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่าเป็นมาตุคาม นั่งในที่ลับสองต่อสอง ต้องอาบัติปาจิตตีย์มาตุคาม ภิกษุสงสัย นั่งในที่ลับสองต่อสอง ต้องอาบัติปาจิตตีย์

มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่มาตุคาม นั่งในที่ลับสองต่อสอง ต้อง อาบัติปาจิตตีย์

ติกทุกกฏ

ภิกษุนั่งในที่ลับกับนางยักษ์ หญิงเปรต บัณเฑาะก์ หรือสัตว์ดิรัจฉาน เพศเมียที่มีกายเหมือนมนุษย์ สองต่อสอง ต้องอาบัติทุกกฏไม่ใช่มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่าเป็นมาตุคาม ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ใช่มาตุคาม ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ไม่ใช่มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่มาตุคาม . .. ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๕๔๖} [๒๙๓] ภิกษุมีบุรุษผู้รู้เดียงสาคนใดคนหนึ่งอยู่เป็นเพื่อน ๑ ภิกษุยืนมิได้นั่ง ๑ ภิกษุมิได้มุ่งที่ลับ ๑ ภิกษุนั่งส่งใจไปในอารมณ์อื่น ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ รโหนิสัชชสิกขาบทที่ ๕

๖. จาริตตสิกขาบท

ว่าด้วยรับนิมนต์แล้วเที่ยวไปที่อื่น

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๕๔๗} [๒๙๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นตระกูลอุปัฏฐากของท่านพระอุปนันทศากยบุตรนิมนต์ท่านฉันภัตตาหาร แม้ภิกษุเหล่าอื่นเขาก็นิมนต์ด้วย ตอนนั้นเป็นเวลาก่อนฉัน ท่านพระอุปนันทศากยบุตรยังเข้าไปยังตระกูลทั้งหลายอยู่ จึงภิกษุเหล่านั้นได้บอกชาวบ้านเหล่านั้นว่า “ท่านทั้งหลายจงถวายภัตตาหารเถิด” พวกชาวบ้านกล่าวว่า “ขอนิมนต์รอจนกว่าพระคุณเจ้าอุปนันทะจะมาเถิด ขอรับ”ภิกษุเหล่านั้นได้บอกชาวบ้านเหล่านั้นเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ท่านทั้งหลายจงถวายภัตตาหารเถิด” พวกชาวบ้านกล่าวว่า “ขอนิมนต์รอจนกว่าพระคุณเจ้าอุปนันทะจะมาเถิด ขอรับ”

คราวนั้น ท่านพระอุปนันทศากยบุตรได้เข้าไปยังตระกูลทั้งหลายตั้งแต่ก่อนเวลาฉันมาถึงเอาจนบ่าย ภิกษุทั้งหลายจึงไม่ได้ฉันตามใจประสงค์