สิกขาบทที่ ๖ เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร เล่ม ๒

อนาปัตติวาร

{๕๔๖} [๒๙๓] ภิกษุมีบุรุษผู้รู้เดียงสาคนใดคนหนึ่งอยู่เป็นเพื่อน ๑ ภิกษุยืนมิได้นั่ง ๑ ภิกษุมิได้มุ่งที่ลับ ๑ ภิกษุนั่งส่งใจไปในอารมณ์อื่น ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ รโหนิสัชชสิกขาบทที่ ๕

๖. จาริตตสิกขาบท

ว่าด้วยรับนิมนต์แล้วเที่ยวไปที่อื่น

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๕๔๗} [๒๙๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นตระกูลอุปัฏฐากของท่านพระอุปนันทศากยบุตรนิมนต์ท่านฉันภัตตาหาร แม้ภิกษุเหล่าอื่นเขาก็นิมนต์ด้วย ตอนนั้นเป็นเวลาก่อนฉัน ท่านพระอุปนันทศากยบุตรยังเข้าไปยังตระกูลทั้งหลายอยู่ จึงภิกษุเหล่านั้นได้บอกชาวบ้านเหล่านั้นว่า “ท่านทั้งหลายจงถวายภัตตาหารเถิด” พวกชาวบ้านกล่าวว่า “ขอนิมนต์รอจนกว่าพระคุณเจ้าอุปนันทะจะมาเถิด ขอรับ”ภิกษุเหล่านั้นได้บอกชาวบ้านเหล่านั้นเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ท่านทั้งหลายจงถวายภัตตาหารเถิด” พวกชาวบ้านกล่าวว่า “ขอนิมนต์รอจนกว่าพระคุณเจ้าอุปนันทะจะมาเถิด ขอรับ”

คราวนั้น ท่านพระอุปนันทศากยบุตรได้เข้าไปยังตระกูลทั้งหลายตั้งแต่ก่อนเวลาฉันมาถึงเอาจนบ่าย ภิกษุทั้งหลายจึงไม่ได้ฉันตามใจประสงค์

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ท่านพระอุปนันทศากยบุตรรับนิมนต์เขาแล้ว มีภัตตาหารอยู่แล้ว ไฉนจึงได้เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนฉันเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระอุปนันทะว่า “ดูก่อนอุปนันทะ ทราบมาว่าเธอรับนิมนต์เขาแล้ว มีภัตตาหารอยู่แล้ว ยังได้เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนฉัน จริงหรือ”ท่านพระอุปนันทะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอรับนิมนต์เขาแล้ว มีภัตตาหารอยู่แล้ว ไฉนจึงได้เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนฉันเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส หรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดรับนิมนต์แล้ว มีภัตตาหารอยู่แล้ว ยังเที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนฉัน เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

เรื่องเที่ยวไปในตระกูลหลังฉัน

{๕๔๘} [๒๙๕] ก็สมัยนั้นแล ตระกูลอุปัฏฐากของท่านพระอุปนันทศากยบุตร ได้ส่งของเคี้ยวไปถวายแก่สงฆ์โดยสั่งว่าต้องมอบให้พระคุณเจ้าอุปนันทะ

ถวายแก่สงฆ์ แต่เวลานั้นท่านพระอุปนันทศากยบุตรเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านอยู่ ครั้งนั้นชาวบ้านเหล่านั้นไปถึงอารามแล้วถามภิกษุทั้งหลายว่า “พระคุณเจ้าอุปนันทะไปไหน ขอรับ”ภิกษุทั้งหลายตอบว่า “ท่านพระอุปนันทศากยบุตรนั้นเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านแล้ว”

ชาวบ้านสั่งว่า “ท่านขอรับ ของเคี้ยวนี้ต้องมอบให้พระคุณเจ้า อุปนันทะถวายแก่สงฆ์”

ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงรับประเคนแล้วเก็บไว้จนกว่าอุปนันทะจะกลับมา”ส่วนท่านพระอุปนันทศากยบุตรคิดว่า “การเที่ยวไปในตระกูลทั้งหลาย ก่อนฉันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว” จึงเข้าไปยังตระกูลทั้งหลายหลังฉันแล้ว เวลาบ่ายจึงกลับ ของเคี้ยวได้ถูกส่งกลับคืนไปบรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุปนันทศากยบุตรจึงได้เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายหลังฉันเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระอุปนันทะว่า “ดูก่อนอุปนันทะ ทราบมาว่าเธอเที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายหลังฉัน จริงหรือ”

ท่านพระอุปนันทะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายหลังฉันเล่า การกระทำของเธอนั้นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๑

อนึ่ง ภิกษุใดรับนิมนต์แล้ว มีภัตตาหารอยู่แล้ว เที่ยวไปในตระกูล ทั้งหลายก่อนฉันก็ดี หลังฉันก็ดี เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้เข้าไปสู่ตระกูลในฤดูถวายจีวร

{๕๔๙} [๒๙๖] สมัยต่อมา ในคราวฤดูถวายจีวร ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่เข้าไปสู่ตระกูล จีวรจึงเกิดขึ้นเล็กน้อย ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวฤดูถวายจีวร เราอนุญาตให้เข้าไปสู่ตระกูลได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๒

อนึ่ง ภิกษุใดรับนิมนต์แล้วมีภัตตาหารอยู่แล้ว เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนฉันก็ดี หลังฉันก็ดี เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้เข้าไปสู่ตระกูลในฤดูทำจีวร

{๕๕๐} [๒๙๗] สมัยต่อมาอีก ภิกษุทั้งหลายทำจีวรกันอยู่ มีความต้องการเข็มบ้าง ด้ายบ้าง มีดบ้าง ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ ไม่เข้าไปสู่ตระกูล จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวที่ทำจีวรกัน เราอนุญาตให้เข้าไปสู่ตระกูลได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๓

อนึ่ง ภิกษุใดรับนิมนต์แล้ว มีภัตตาหารอยู่แล้ว เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนฉันก็ดี หลังฉันก็ดี เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คราวที่ทำจีวร นี้เป็นสมัย ในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้บอกลาก่อนเข้าสู่ตระกูล

{๕๕๑} [๒๙๘] สมัยต่อจากนั้นมา ภิกษุหลายรูปอาพาธ และมีความต้องการเภสัช ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ ไม่เข้าไปสู่ตระกูล จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บอกลาภิกษุซึ่งมีอยู่แล้วเข้าไปสู่ตระกูลได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๔

[๒๙๙] อนึ่ง ภิกษุใดรับนิมนต์แล้วมีภัตตาหารอยู่แล้ว ไม่บอกลาภิกษุซึ่งมีอยู่ เที่ยวในตระกูลทั้งหลายก่อนฉันก็ดี หลังฉันก็ดี เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คราวที่ทำจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

{๕๕๒} [๓๐๐] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

ที่ชื่อว่า รับนิมนต์แล้ว คือ รับนิมนต์ฉันโภชนะ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่งไว้แล้ว

ที่ชื่อว่า มีภัตตาหารอยู่แล้ว คือ มีอาหารที่รับนิมนต์เขาไว้แล้ว

ภิกษุที่ชื่อว่า มีอยู่ คือ ผู้ที่อาจจะบอกลาก่อนเข้าไป

ภิกษุที่ชื่อว่า ไม่มีอยู่ คือ ผู้ที่ไม่อาจจะบอกลาก่อนเข้าไป

ที่ชื่อว่า ก่อนฉัน คือ ยังไม่ได้ฉันอาหารที่รับนิมนต์เขาไว้

ที่ชื่อว่า หลังฉัน คือ ฉันอาหารที่รับนิมนต์เขาไว้แล้ว โดยที่สุดแม้ฉันด้วยปลายหญ้าคา

ที่ชื่อว่า ตระกูล ได้แก่ ตระกูล ๔ คือ ตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ ตระกูลแพศย์ ตระกูลศูทร

คำว่า เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลาย ความว่า ภิกษุก้าวเข้าสู่ชานโดย รอบเรือนของผู้อื่น ต้องอาบัติทุกกฏ ก้าวเท้าที่ ๑ ล่วงธรณีประตูไป ต้องอาบัติทุกกฎ ก้าวเท้าที่ ๒ ไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์คำว่า เว้นไว้แต่สมัย คือ ยกเว้นเป็นครั้งคราว

ที่ชื่อว่า คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คือ เมื่อไม่ได้กรานกฐิน เป็นเวลาหนึ่งเดือนสุดท้ายของฤดูฝน เมื่อได้กรานกฐินแล้ว เป็นเวลา ๕ เดือนหลังฤดูฝนที่ชื่อว่า คราวที่ทำจีวร คือ เมื่อภิกษุกำลังทำจีวรกันอยู่

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๕๕๓} [๓๐๑] รับนิมนต์แล้ว ภิกษุสำคัญว่ารับนิมนต์แล้ว ไม่บอกลาภิกษุซึ่งมีอยู่ เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลาย ก่อนฉันก็ดี หลังฉันก็ดี เว้นไว้แต่สมัย ต้องอาบัติปาจิตตีย์รับนิมนต์แล้ว ภิกษุสงสัย ไม่บอกลาภิกษุซึ่งมีอยู่ เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลาย ก่อนฉันก็ดี หลังฉันก็ดี เว้นไว้แต่สมัย ต้องอาบัติปาจิตตีย์รับนิมนต์แล้ว ภิกษุสำคัญว่ามิได้รับนิมนต์ ไม่บอกลาภิกษุซึ่งมีอยู่ เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลาย ก่อนฉันก็ดี หลังฉันก็ดี เว้นไว้แต่สมัย ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ทุกทุกกฏ

มิได้รับนิมนต์ ภิกษุสำคัญว่ารับนิมนต์แล้ว ... ต้องอาบัติทุกกฏ

มิได้รับนิมนต์ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

มิได้รับนิมนต์ ภิกษุสำคัญว่ามิได้รับนิมนต์ ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๕๕๔} [๓๐๒] ภิกษุเข้าไปในสมัย ๑ ภิกษุบอกลาภิกษุซึ่งมีอยู่แล้วจึงเข้าไป ๑ ไม่ได้บอกลาภิกษุซึ่งไม่มีอยู่แล้วเข้าไป ๑ . เดินทางผ่านเรือนผู้อื่น ๑ เดินทางผ่านชานโดยรอบเรือน ๑ ไปอารามอื่น ๑ ไปสู่ที่อยู่อาศัยภิกษุณี ๑ ไปสู่สำนักเดียรถีย์ ๑ ไปโรงฉัน ๑ ไปเรือนที่เขานิมนต์ฉัน ๑ ไปเพราะมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ จาริตตสิกขาบทที่ ๖

๗. จตุมาสปัจจยปวารณาสิกขาบท

ว่าด้วยการยินดีการปวารณาด้วยปัจจัย ๔ เดือน

เรื่องเจ้ามหานามศากยะ

{๕๕๕} [๓๐๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น เจ้ามหานามศากยะมีเภสัชมากมาย จึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าพระพุทธเจ้าประสงค์จะปวารณา ต่อสงฆ์ด้วยเภสัชตลอด ๔ เดือน พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีแล้ว มหานามะ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงปวารณาต่อสงฆ์ด้วยเภสัชตลอด ๔ เดือนเถิด”

ภิกษุทั้งหลายรังเกียจ ไม่รับปวารณา ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ยินดีการปวารณาด้วยปัจจัยตลอด ๔ เดือน”

[๓๐๔] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายขอเภสัชต่อเจ้ามหานามศากยะ เพียงเล็กน้อยเท่านั้น เภสัชของเจ้ามหานามศากยะจึงยังคงเหลือมากมายอยู่ตามเดิมนั่นแหละ

แม้ครั้งที่ ๒ เจ้ามหานามศากยะก็เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ