เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๒

๒. โอมสวาทสิกขาบท

ว่าด้วยการพูดดูถูก

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๑๘๒} [๑๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทะเลาะกับพวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก พูดดูถูกพวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก พูดด่า พูดข่มทางกำเนิดบ้างชื่อบ้าง วงศ์ตระกูลบ้าง การงาน บ้าง ศิลปวิทยาบ้าง โรคภัยบ้าง รูปพรรณบ้าง กิเลสบ้าง อาบัติบ้าง คำด่าที่ต่ำช้าบ้างบรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทะเลาะกับภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักอยู่ จึงได้พูดดูถูก พวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักพูดด่า พูดข่มทางกำเนิดบ้าง ชื่อบ้าง วงศ์ตระกูลบ้าง การงานบ้าง ศิลปวิทยาบ้าง โรคภัยบ้าง รูปพรรณบ้าง กิเลสบ้าง อาบัติบ้าง คำด่าที่ต่ำช้าบ้างเล่า” พากันตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์โดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถาม

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะ เหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอทะเลาะกับพวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก พูดดูถูกพวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก พูดด่า พูดข่มทาง กำเนิดบ้าง ชื่อบ้าง วงศ์ตระกูลบ้าง การงานบ้าง ศิลปวิทยาบ้าง โรคภัยบ้าง รูปพรรณบ้าง กิเลสบ้าง อาบัติบ้าง คำด่าที่ตํ่าช้าบ้าง จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้ทะเลาะกับพวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก พูดดูถูกพวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก พูดด่า พูดข่มทางกำเนิดบ้าง ชื่อบ้าง วงศ์ตระกูลบ้าง การงานบ้าง ศิลปวิทยาบ้าง โรคภัยบ้าง รูปพรรณบ้าง กิเลสบ้าง อาบัติบ้าง คำด่าที่ตํ่าช้าบ้างเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของ ปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว...” ครั้นแล้วทรงแสดงธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายดังต่อไปนี้

เรื่องโคนันทิวิสาล

{๑๘๓} [๑๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พราหมณ์คนหนึ่งในเมืองตักกสิลามีโคถึกตัวหนึ่งชื่อนันทิวิสาล ครั้งนั้น โคถึกชื่อนันทิวิสาลได้ กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า ‘ท่านพราหมณ์ ท่านจงไปทำการพนันกับเศรษฐี ด้วยทรัพย์ ๑,๐๐๐ กหาปณะว่า ‘โคถึกของข้าพเจ้าจักลากเกวียน ๑๐๐ เล่มที่ผูกติดกันไปได้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จึงพราหมณ์นั้นได้ทำการพนันกับเศรษฐีด้วย ทรัพย์ ๑,๐๐๐ กหาปณะว่า ‘โคถึกของข้าพเจ้าจักลากเกวียน ๑๐๐ เล่มที่ผูกติด กันไปได้’ ครันแล้วพราหมณ์ได้ผูกเกวียน ๑๐๐ เล่มให้ติดกัน เทียมโคถึกนันทิวิสาลเสร็จแล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘จงฉุดไป เจ้าโคโกง จงลากไป เจ้าโคโกง’

ทีนั้น โคถึกนันทิวิสาลได้ยืนอยู่ในที่เดิมนั่นเอง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พราหมณ์นั้นได้แพ้พนันเสียทรัพย์ ๑,๐๐๐ กหาปณะ ถึงกับเศร้าซึมไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อมา โคถึกนันทิวิสาลได้ถามพราหมณ์นั้นว่า ‘ท่านพราหมณ์ เหตุไรท่านจึงเศร้าซึมอยู่เล่า’

‘ก็เพราะเจ้าทำให้เราต้องแพ้เสียทรัพย์ไป ๑,๐๐๐ กหาปณะนั่นละซิ เจ้าตัวดี’

‘ท่านพราหมณ์ ก็ท่านมาเรียกข้าพเจ้าผู้ไม่โกงด้วยถ้อยคำว่าโกงทำไมเล่า ขอท่านจงไปอีกครั้งหนึ่ง จงทำการพนันกับเศรษฐีด้วยทรัพย์ ๒,๐๐๐ กหาปณะว่า ‘โคถึกของข้าพเจ้าจักลากเกวียน ๑๐๐ เล่มที่ผูกติดกันไปได้’ แต่อย่าเรียกข้าพเจ้าผู้ไม่โกงด้วยถ้อยคำว่าโกง’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พราหมณ์นั้นได้ทำการพนันกับเศรษฐี ด้วยทรัพย์ ๒,๐๐๐ กหาปณะว่า ‘โคถึกของข้าพเจ้าจักลากเกวียน ๑๐๐ เล่มที่ผูกติดกันไปได้’ ครั้นแล้วได้ผูกเกวียน ๑๐๐ เล่มให้ติดกัน เทียมโคถึกนันทิวิสาลแล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘เชิญฉุดไปเถิด พ่อมหาจำเริญ เชิญลาก ไปเถิด พ่อมหาจำเริญ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล โคถึกนันทิวิสาลได้ลากเกวียน ๑๐๐ เล่มซึ่งผูกติดกันไปได้แล้ว

{๑๘๔} บุคคลพึงกล่าวแต่คำที่ไพเราะเท่านั้น ไม่พึงกล่าวคำที่ไม่ไพเราะในกาลไหน ๆ เมื่อพราหมณ์กล่าวคำไพเราะ โคนันทิวิสาลก็ลากเอาเกวียนที่หนักไปได้ ทำให้พราหมณ์ผู้นั้นได้ทรัพย์ด้วย ทั้งตนเองก็ปลื้มใจเพราะการช่วยเหลือนั้นด้วย

ทรงบัญญัติสิกขาบท

{๑๘๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ครั้งนั้น คำด่าคำข่มก็มิได้เป็นที่จำเริญใจของ เรา ไฉนในบัดนี้ คำด่าคำข่มจักเป็นที่จำเริญใจเล่า การกระทำของพวก เธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๑๔] เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะพูดดูถูก

สิกขาบทวิภังค์

{๑๘๖} [๑๕] ที่ชื่อว่า พูดดูถูก ได้แก่ พูดดูถูกด้วยอาการ ๑๐ อย่าง คือ

๑. ชาติ ๒. ชื่อ

๓. โคตร ๔. การงาน

๕. ศิลปวิทยา ๖. โรค

๗. รูปพรรณ ๘. กิเลส

๙. อาบัติ ๑๐. คำด่า

บทภาชนีย์

{๑๘๗} ที่ชื่อว่า ชาติ ได้แก่ ชาติกำเนิด ๒ อย่าง คือ ชาติกำเนิดต่ำ ๑ ชาติกำเนิดสูง ๑ที่ชื่อว่า ชาติกำเนิดตํ่า ได้แก่ ชาติกำเนิดคนจัณฑาล ชาติกำเนิดคนจักสาน ชาติกำเนิดนายพราน ชาติกำเนิดคนช่างรถ ชาติกำเนิดคนเทขยะ นี้ชื่อว่าชาติกำเนิดต่ำที่ชื่อว่า ชาติกำเนิดสูง ได้แก่ ชาติกำเนิดกษัตริย์ ชาติกำเนิดพราหมณ์ นี้ชื่อว่าชาติกำเนิดสูง

{๑๘๘} ที่ชื่อว่า ชื่อ ได้แก่ชื่อ ๒ อย่าง คือ ชื่อไม่เพราะ ๑ ชื่อเพราะ ๑

ที่ชื่อว่า ชื่อไม่เพราะ ได้แก่ ชื่ออวกัณณกะ ชวกัณณกะ ธนิฏฐกะ สวิฏฐกะ กุลวัฑฒกะ ก็หรือชื่อที่เขาเย้ยหยันเหยียดหยาม เกลียดชัง ดูหมิ่น ไม่นับถือกันในถิ่นนั้น ๆ นี้ชื่อว่าชื่อไม่เพราะที่ชื่อว่า ชื่อเพราะ ได้แก่ชื่อที่เกี่ยวเนื่องด้วยพุทธะ ธัมมะ สังฆะ ก็ หรือชื่อที่เขาไม่เย้ยหยัน ไม่เหยียดหยาม ไม่เกลียดชัง ไม่ดูหมิ่น นับถือ กันในถิ่นนั้น ๆ นี้ชื่อว่าชื่อเพราะ

{๑๘๙} ที่ชื่อว่า โคตร ได้แก่ วงศ์ตระกูล ๒ อย่าง คือ วงศ์ตระกูลชั้นตํ่า ๑ วงศ์ตระกูลชั้นสูง ๑

ที่ชื่อว่า วงศ์ตระกูลชั้นตํ่า ได้แก่ วงศ์ตระกูลโกสิยะ วงศ์ตระกูล ภารทวาชะ ก็หรือวงศ์ตระกูลที่เขาเย้ยหยัน เหยียดหยาม เกลียดชัง ดูหมิ่น ไม่นับถือกันในถิ่นนั้น ๆ นี้ชื่อว่าวงศ์ตระกูลชั้นตํ่าที่ชื่อว่า วงศ์ตระกูลชั้นสูง ได้แก่ วงศ์ตระกูลโคตมะ วงศ์ตระกูล โมคคัลลานะ วงศ์ตระกูลกัจจายนะ วงศ์ตระกูลวาเสฏฐะ ก็หรือวงศ์ตระกูล ที่ เขาไม่เย้ยหยัน ไม่เหยียดหยาม ไม่เกลียดชัง ไม่ดูหมิ่น นับถือกันในถิ่น นั้น ๆ นี้ชื่อว่าวงศ์ตระกูลชั้นสูง{๑๙๐} ที่ชื่อว่า การงาน ได้แก่ งานที่ทำ ๒ อย่าง คือ งานชั้นต่ำ ๑ งานชั้นสูง ๑

ที่ชื่อว่า งานชั้นตํ่า ได้แก่ งานช่างไม้ งานเทขยะ ก็หรืองานที่เขา เย้ยหยัน เหยียดหยาม เกลียดชัง ดูหมิ่น ไม่นับถือกันในถิ่นนั้น ๆ นี้ชื่อว่า งานชั้นต่ำ

ที่ชื่อว่า งานชั้นสูง ได้แก่ งานทำนา งานค้าขาย งานเลี้ยงโค ก็หรืองานที่เขาไม่เย้ยหยัน ไม่เหยียดหยาม ไม่เกลียดชัง ไม่ดูหมิ่น นับถือกัน ในถิ่นนั้น ๆ นี้ชื่อว่างานชั้นสูง{๑๙๑} ที่ชื่อว่า ศิลปวิทยา ได้แก่ วิชาช่าง ๒ อย่าง คือ วิชาการชั้นต่ำ ๑ วิชาการชั้นสูง ๑

ที่ชื่อว่า วิชาการชั้นตํ่า ได้แก่ วิชาช่างจักสาน วิชาช่างหม้อ วิชาช่างหูก วิชาช่างหนัง วิชาช่างกัลบก ก็หรือวิชาช่างที่เขาเย้ยหยัน เหยียดหยาม เกลียดชัง ดูหมิ่น ไม่นับถือกันในถิ่นนั้น ๆ นี้ชื่อว่าวิชาการชั้นต่ำที่ชื่อว่า วิชาการชั้นสูง ได้แก่ วิชาการนับ วิชาการคำนวณ วิชาการเขียน ก็หรือวิชาการที่เขาไม่เย้ยหยัน ไม่เหยียดหยาม ไม่เกลียดชัง ไม่ดูหมิ่น นับถือกันในถิ่นนั้น ๆ นี้ชื่อว่าวิชาการชั้นสูง{๑๙๒} โรค แม้ทั้งปวง ชื่อว่าเป็นสิ่งที่เลวร้าย ส่วนโรคเบาหวาน ชื่อว่า โรคที่หนัก

{๑๙๓} ที่ชื่อว่า รูปพรรณ ได้แก่ รูปร่าง ๒ อย่าง คือ รูปร่างไม่ดี ๑ รูปร่างดี ๑

ที่ชื่อว่า รูปร่างไม่ดี คือ สูงเกินไป ต่ำเกินไป ดำเกินไป ขาวเกินไป นี้ชื่อว่ารูปร่างไม่ดี

ที่ชื่อว่า รูปร่างดี คือ ไม่สูงนัก ไม่ต่ำนัก ไม่ดำนัก ไม่ขาวนัก นี้ชื่อ ว่ารูปร่างดี

{๑๙๔} กิเลส แม้ทั้งปวง ชื่อว่าหยาบ

{๑๙๕} อาบัติ แม้ทั้งปวง ชื่อว่าทราม ส่วนโสดาบัติ สมาบัติ ชื่อว่าอุกฤษฏ์

{๑๙๖} ที่ชื่อว่า คำด่า ได้แก่ คำด่า ๒ อย่าง คือ ดำด่าที่หยาบ ๑ ดำด่าที่ ละเอียด ๑

ที่ชื่อว่า คำด่าที่หยาบ ได้แก่ คำด่าว่า ‘ท่านเป็นอูฐ ท่านเป็นแพะ ท่านเป็นโค ท่านเป็นลา ท่านเป็นสัตว์ดิรัจฉาน ท่านเป็นสัตว์นรก สุคติ

ของท่านไม่มี ท่านพึงหวังได้แต่ทุคติ คำด่าที่เกี่ยวด้วย ย อักษร ภ อักษร หรือที่เกี่ยวด้วยอวัยวะเพศของชายและหญิง นี้ชื่อว่าคำด่าที่หยาบ

ที่ชื่อว่า คำด่าที่ละเอียด ได้แก่ คำด่าว่า ‘ท่านเป็นบัณฑิต เป็นคนฉลาด เป็นนักปราชญ์ เป็นพหูสูต เป็นธรรมกถึก ทุคติของท่านไม่มี ท่านพึงหวังได้แต่สุคติ’ นี้ชื่อว่าคำด่าที่ละเอียด

อุปสัมบันด่าอุปสัมบัน

๑. พูดกดกระทบชาติ

{๑๙๗} [๑๖] อุปสัมบันมุ่งจะด่า มุ่งจะข่มอุปสัมบัน มุ่งจะทำให้เก้อเขิน พูดกะอุปสัมบันที่มีชาติกำเนิดต่ำ ด้วยกล่าวกระทบชาติกำเนิดต่ำ คือ พูดกะอุปสัมบันที่มีชาติคนจัณฑาล ชาติคนจักสาน ชาตินายพราน ชาติคนช่างรถ ชาติคนเทขยะว่า ‘ท่านเป็นชาติคนจัณฑาล ท่านเป็นชาติคนจักสาน ท่านเป็นชาตินายพราน ท่านเป็นชาติช่างรถ ท่านเป็นชาติคน เทขยะ’ ดังนี้เป็นต้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ คำพูด

พูดกดให้เลวกระทบชาติ

{๑๙๘} อุปสัมบันมุ่งจะด่า มุ่งจะข่มอุปสัมบัน มุ่งจะทำให้เก้อเขิน พูดกะอุปสัมบันที่มีชาติกำเนิดสูง ด้วยกล่าวกระทบชาติกำเนิดต่ำ คือ พูดกะอุปสัมบันชาติกษัตริย์ ชาติพราหมณ์ว่า ‘ท่านเป็นชาติคนจัณฑาล ท่านเป็นชาติคนจักสาน ท่านเป็นชาตินายพราน ท่านเป็นชาติช่างรถ ท่านเป็นชาติคนเทขยะ’ ดังนี้เป็นต้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ คำพูด