เรื่องทีฆาวุกุมาร เล่ม ๕

ธรรมจงทรงพระกรุณารอก่อน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงมีความขวนขวายน้อย ประกอบสุขวิหารธรรมในปัจจุบันอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏด้วยความบาดหมาง ด้วยการทะเลาะ ด้วยการแก่งแย่ง ด้วยการวิวาทกันนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสแก่ภิกษุเหล่านั้นเป็นคำรบ ๒ ว่า “อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอย่าบาดหมาง อย่าทะเลาะ อย่าแก่งแย่ง อย่าวิวาทกันเลย”

ภิกษุอธรรมวาทีรูปนั้นก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นคำรบ ๒ ว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรมจงทรงพระกรุณารอก่อน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงมีความขวนขวายน้อย ประกอบสุขวิหารธรรมในปัจจุบันอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏด้วยความบาดหมาง ด้วยการทะเลาะ ด้วยการแก่งแย่ง ด้วยการวิวาทกันนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

๒. เรื่องทีฆาวุกุมาร

{๒๔๓} [๔๕๘] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ากาสีพระนามว่าพรหมทัตในพระนครพาราณสี ทรงเป็นกษัตริย์มั่งคั่ง มีพระราชทรัพย์มาก มีพระราชสมบัติมาก มีรี้พลมาก มีพระราชพาหนะมาก มีพระราชอาณาจักรใหญ่ มีคลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์และคลังธัญญาหารบริบูรณ์ ส่วนพระเจ้าโกศลพระนามว่าทีฆีติ ทรงเป็นกษัตริย์ขัดสน มีพระราชทรัพย์น้อย มีพระราชสมบัติน้อย มีรี้พลน้อย มีพระราชพาหนะน้อย มีราชอาณาจักรเล็ก มีคลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์และคลังธัญญาหารไม่สู้จะบริบูรณ์ครั้งนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชเสด็จกรีธาจาตุรงคเสนาไปโจมตีพระเจ้าทีฆีติโกศลราช พระเจ้าทีฆีติโกศลราชได้ทรงสดับข่าวว่าพระเจ้า

พรหมทัตกาสิกราชเสด็จกรีธาจาตุรงคเสนามาโจมตีพระองค์ จึงทรงดำริว่า ‘พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชทรงเป็นกษัตริย์มั่งคั่ง มีพระราชทรัพย์มาก มีพระราชสมบัติมาก มีรี้พลมาก มีพระราชพาหนะมาก มีพระราชอาณาจักรใหญ่ มีคลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์และคลังธัญญาหารบริบูรณ์ ส่วนเราเป็นกษัตริย์ขัดสน มีทรัพย์น้อย มีสมบัติน้อย มีรี้พลน้อย มีพาหนะน้อย มีอาณาจักรเล็ก มีคลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์และคลังธัญญาหารไม่สู้จะบริบูรณ์ เราไม่สามารถจะต่อยุทธกับพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชได้แม้แต่เพียงศึกเดียว ถ้ากระไร เราพึงรีบหนีออกจากพระนครไปเสียก่อนดีกว่า’

ครั้นแล้วทรงพาพระมเหสีหนีออกจากพระนครไปเสียก่อน ฝ่ายพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชทรงยึดรี้พลพาหนะ ชนบท คลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์และคลังธัญญาหารของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชได้แล้วเสด็จเข้าครอบครองครั้งนั้น พระเจ้าทีฆีติโกศลราชพร้อมกับพระมเหสีได้เสด็จหนีไปทางพระนครพาราณสี เสด็จบทจรโดยลำดับได้ถึงพระนครพาราณสีแล้ว รู้กันว่าท้าวเธอพร้อมกับพระมเหสีทรงปลอมแปลงพระองค์มิให้ใครรู้จัก ทรงนุ่งห่มเยี่ยงปริพาชก เสด็จอาศัยอยู่ในบ้านของช่างหม้อซึ่งตั้งอยู่ชายแดนแห่งหนึ่งเขตพระนครพาราณสีนั้น ครั้นต่อมาไม่นานเท่าไรนัก พระมเหสีของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชทรงตั้งพระครรภ์ พระนางเธอนั้นทรงแพ้พระครรภ์เห็นปานนี้ คือ เมื่อยามรุ่งอรุณทรงปรารถนาจะทอดพระเนตรจาตุรงคเสนาผู้ผูกสอดสวมเกราะยืนอยู่ในสนามรบ และปรารถนาจะทรงเสวยนํ้าล้างพระแสงขรรค์ จึงกราบทูลพระราชสามีดังนี้ว่า ‘ขอเดชะ หม่อมฉันมีครรภ์ได้แพ้ครรภ์เห็นปานนี้ คือ เมื่อยามรุ่งอรุณ หม่อมฉันปรารถนาจะดูจาตุรงคเสนาผู้ผูกสอดสวมเกราะยืนอยู่ในสนามรบ และปรารถนาจะดื่มนํ้าล้างพระแสงขรรค์ พระพุทธเจ้าข้า’

พระราชารับสั่งว่า ‘แม่เทวี เราทั้งสองกำลังตกยาก จะได้จาตุรงคเสนาผู้ผูกสอดสวมเกราะยืนอยู่ในสนามรบและนํ้าล้างพระแสงขรรค์มาแต่ไหน’

พระราชเทวีกราบทูลว่า ‘ถ้าหม่อมฉันไม่ได้คงตายแน่ พระพุทธเจ้าข้า’

[๔๕๙] ก็สมัยนั้นแล พราหมณ์ปุโรหิตของพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชเป็นพระสหายของพระเจ้าทีฆีติโกศลราช จึงพระเจ้าทีฆีติโกศลราชเสด็จเข้าไปหาพราหมณ์ปุโรหิตของพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ตรัสกะท่านพราหมณ์นั้นดังนี้ว่า ‘เกลอเอ๋ย เพื่อนหญิงของเพื่อนมีครรภ์ นางแพ้ท้องมีอาการเห็นปานนี้ คือ เมื่อยามรุ่งอรุณ นางปรารถนาจะดูจาตุรงคเสนาผู้ผูกสอดสวมเกราะยืนอยู่ในสนามรบและปรารถนาจะดื่มน้ำล้างพระแสงขรรค์’

พราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ถ้ากระนั้น หม่อมฉันจะขอเฝ้าพระเทวีก่อน’

ลำดับนั้น พระมเหสีของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชได้เสด็จเข้าไปหาพราหมณ์ปุโรหิตของพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชถึงที่อยู่ พราหมณ์ปุโรหิตของพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชได้แลเห็นพระมเหสีของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชกำลังเสด็จมาแต่ไกลเทียว ครั้นแล้วลุกจากที่นั่งห่มผ้าเฉวียงบ่า ประนมมือไปทางพระมเหสีของพระเจ้าทีฆีติโกศลราช แล้วเปล่งอุทานขึ้นสามครั้งว่า ‘ท่านผู้เจริญ พระเจ้าโกศลประทับอยู่ในพระอุทรแน่แล้ว พระเจ้าโกศลประทับอยู่ในพระอุทรแน่แล้ว (พระเจ้าโกศลประทับอยู่ในพระอุทรแน่แล้ว) เพราะฉะนั้น พระเทวีอย่าได้เสียพระทัย เมื่อยามรุ่งอรุณจักได้ทอดพระเนตรจาตุรงคเสนาผู้ผูกสอดสวมเกราะยืนอยู่ในสนามรบและจักได้ทรงเสวยน้ำล้างพระแสงขรรค์แน่’จึงพราหมณ์ปุโรหิตของพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชเข้าไปเฝ้าพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชถึงพระราชสำนัก ครั้นแล้วได้กราบทูลพระเจ้าพรหมทัต

กาสิกราชดังนี้ว่า ‘ขอเดชะนิมิตทั้งหลายปรากฏตามกำหนดวิธีการ คือ ในเวลารุ่งอรุณพรุ่งนี้ จาตุรงคเสนาจงผูกสอดสวมเกราะยืนอยู่ในสนามรบ และเจ้าพนักงานจงเอานํ้าล้างพระแสงขรรค์ พระพุทธเจ้าข้า’

ลำดับนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชจึงมีพระราชกระแสรับสั่งเจ้าพนักงานทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนพนาย พราหมณ์ปุโรหิตสั่งการอย่างใด พวกเจ้าจงทำอย่างนั้น’

พระมเหสีของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชจึงได้ทอดพระเนตรจาตุรงคเสนาผู้ผูกสอดสวมเกราะยืนอยู่ในสนามรบและได้เสวยน้ำล้างพระแสงขรรค์ในเวลารุ่งอรุณสมความปรารถนา ครั้นต่อมาทรงอาศัยความแก่แห่งครรภ์นั้น ได้ประสูติพระราชโอรสแล้ว พระชนกชนนีได้ขนานพระนามพระราชโอรสนั้นว่า ‘ทีฆาวุ’ และต่อมาไม่ช้านานเท่าไร ทีฆาวุราชกุมารก็ถึงความเป็นผู้รู้เดียงสาครั้งนั้น พระเจ้าทีฆีติโกศลราชทรงดำริว่า ‘พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชนี้ก่อความพินาศให้แก่พวกเรามากมาย ได้ช่วงชิงเอารี้พล พาหนะ ชนบท คลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์และคลังธัญญาหารของพวกเราไป ถ้าท้าวเธอจักสืบทราบถึงพวกเรา คงสั่งให้ประหารชีวิตหมดทั้งสามคน ถ้ากระไร เราพึงให้พ่อทีฆาวุกุมารหลบอยู่นอกพระนคร’ ครั้นแล้วได้ให้ทีฆาวุราชกุมารอยู่นอกพระนคร ครั้นทีฆาวุราชกุมารหลบอยู่นอกพระนคร ไม่นานเท่าไรนักก็ได้ศึกษาศิลปะสำเร็จทุกสาขา

พระเจ้าโกศลและพระมเหสีถูกจับ

{๒๔๔} [๔๖๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมัยนั้น นายช่างกัลบกของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชได้สวามิภักดิ์อยู่ในพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราช เขาได้เห็นพระเจ้าทีฆีติโกศลราชพร้อมกับมเหสีทรงปลอมแปลงพระองค์มิให้ใครรู้จัก ทรงนุ่งเยี่ยงปริพาชก เสด็จอาศัยอยู่ในบ้านของช่างหม้อซึ่งอยู่ที่ชายแดน

แห่งหนึ่งเขตพระนครพาราณสี ครั้นแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราช แล้วได้กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าทีฆีติโกศลราชพร้อมกับมเหสีทรงปลอมแปลงพระองค์มิให้ใครรู้จัก ทรงนุ่งห่มเยี่ยงปริพาชกเสด็จอาศัยอยู่ในบ้านของช่างหม้อซึ่งอยู่ที่ชายแดนแห่งหนึ่ง เขตพระนครพาราณสี พระพุทธเจ้าข้า’ครั้งนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชได้มีพระราชกระแสรับสั่งเจ้าพนักงานทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนพนาย ถ้ากระนั้น พวกเจ้าจงไปจับพระเจ้าทีฆีติโกศลราชพร้อมกับมเหสีมา’

พวกเขาทูลรับพระราชกระแสว่า ‘เป็นดังพระราชกระแสรับสั่ง พระพุทธเจ้าข้า’ ดังนี้แล้วไปจับพระเจ้าทีฆีติโกศลราชพร้อมกับพระมเหสีมาถวาย

พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชจึงมีพระราชกระแสรับสั่งเจ้าพนักงานทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนพนาย ถ้ากระนั้น พวกเจ้าจงเอาเชือกที่เหนียว ๆ มัดไพล่หลังพระเจ้าทีฆีติโกศลราชพร้อมกับพระมเหสีให้แน่น กล้อนพระเศียร แล้วนำตระเวนไปตามถนนทุกถนน ตามตรอกทุกตรอกพร้อมด้วยบัณเฑาะว์ซึ่งมีเสียงแข็งกร้าว แล้วให้ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ บั่นตัวเป็น ๔ ท่อน โยนทิ้งไว้ในหลุม ๔ ทิศ ทางด้านทิศใต้พระนครพวกเขาทูลรับพระราชกระแสว่า ‘เป็นดังพระราชกระแสรับสั่ง พระพุทธเจ้าข้า’ ดังนี้แล้วเอาเชือกอย่างเหนียวมัดไพล่หลังพระเจ้าทีฆีติโกศลราชพร้อมกับมเหสีจนแน่น กล้อนพระเศียรแล้วนำตระเวนไปตามถนนตามตรอกทั่วทุกแห่งด้วยบัณเฑาะว์ซึ่งมีเสียงแข็งกร้าว

ครั้งนั้น ทีฆาวุราชกุมารได้ทรงดำริดังนี้ว่า ‘นานมาแล้วที่เราได้พบพระชนกชนนี ถ้ากระไร เราพึงไปพบพระชนกชนนี’ ครั้นแล้วเข้าไปยังพระนครพาราณสี ได้ทอดพระเนตรเห็นเจ้าพนักงานทั้งหลายเอาเชือกอย่างเหนียวมัดไพล่หลังพระชนกชนนีจนแน่น กล้อนพระเศียรแล้ว นำตระเวน

ตามถนนตามตรอกทั่วทุกแห่งด้วยบัณเฑาะว์ซึ่งมีเสียงแข็งกร้าว ครั้นแล้วเสด็จเข้าไปใกล้พระชนกชนนี

พระราโชวาทของพระเจ้าทีฆีติโกศลราช

พระเจ้าทีฆีติโกศลราชได้ทอดพระเนตรเห็นทีฆาวุราชกุมารเสด็จมาแต่ไกลเทียว ครั้นแล้วได้ตรัสพระบรมราโชวาทนี้แก่ทีฆาวุกุมารว่า

‘พ่อทีฆาวุ เจ้าอย่าเห็นแก่ยาว เจ้าอย่าเห็นแก่สั้น เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร’

เมื่อท้าวเธอตรัสอย่างนั้นแล้ว เจ้าพนักงานเหล่านั้นได้กราบทูลท้าวเธอดังนี้ว่า ‘พระเจ้าทีฆีติโกศลราชนี้เป็นผู้วิกลจริตจึงบ่นเพ้ออยู่ ทีฆาวุของพระองค์คือใคร พระองค์ตรัสอย่างนี้กะใครว่า ‘พ่อทีฆาวุ เจ้าอย่าเห็นแก่ยาว เจ้าอย่าเห็นแก่สั้น เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร’พระเจ้าทีฆีติโกศลราชตรัสว่า ‘พนาย เราไม่ได้เสียจริตบ่นเพ้ออยู่ แต่ผู้ใดรู้เรื่อง ผู้นั้นจักเข้าใจ’

พระเจ้าทีฆีติโกศลราชได้ตรัสพระบรมราโชวาทนี้แก่ทีฆาวุราชกุมาร เป็นคำรบ ๒ ... เป็นคำรบ ๓ ว่า

‘พ่อทีฆาวุ เจ้าอย่าเห็นแก่ยาว เจ้าอย่าเห็นแก่สั้น เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร’

เจ้าพนักงานเหล่านั้นได้กราบทูลพระเจ้าทีฆีติโกศลราชเป็นคำรบ ๒ ... เป็นคำรบ ๓ ดังนี้ว่า ‘พระเจ้าทีฆีติโกศลราชนี้เป็นผู้วิกลจริตจึงบ่นเพ้ออยู่ ทีฆาวุของพระองค์คือใคร พระองค์ตรัสอย่างนี้กะใครว่า ‘พ่อทีฆาวุ เจ้าอย่าเห็นแก่ยาว เจ้าอย่าเห็นแก่สั้น เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร’

พระเจ้าทีฆีติโกศลราชตรัสว่า ‘พนาย เราไม่ได้เสียจริตบ่นเพ้ออยู่ แต่ผู้ใดรู้เรื่อง ผู้นั้นจักเข้าใจ’

จึงพนักงานเหล่านั้นได้นำพระเจ้าทีฆีติโกศลราชพร้อมด้วยพระมเหสี ไปตามถนนตามตรอกทั่วทุกแห่ง แล้วให้ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ บั่นพระกายเป็น ๔ ท่อน โยนทิ้งไว้ในหลุม ๔ ทิศทางด้านทิศใต้แห่งพระนคร วางยามคอยระวังเหตุการณ์ไว้แล้วกลับไปครั้งนั้น ทีฆาวุราชกุมารเข้าไปยังพระนครพาราณสี แล้วนำสุรามาเลี้ยงพวกเจ้าหน้าที่อยู่ยาม เมื่อเวลาที่คนเหล่านั้นเมาฟุบลง ทีฆาวุราชกุมารจึงจัดหาฟืนมาทำเป็นจิตกาธานแล้วอัญเชิญพระบรมศพของพระชนกชนนีขึ้นสู่พระจิตกาธาน ถวายพระเพลิง แล้วประนมพระหัตถ์ ทำประทักษิณพระจิตกาธาน ๓ รอบ

รับราชการใกล้ชิดพระเจ้าพรหมทัต

[๔๖๑] ขณะนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชประทับอยู่ชั้นบนแห่งปราสาทอันประเสริฐ ได้ทอดพระเนตรเห็นทีฆาวุราชกุมารกำลังทรงประนมมือทำประทักษิณพระจิตกาธาน ๓ รอบอยู่ ครั้นแล้วได้ทรงพระดำริว่า ‘เจ้าคนนั้นคงเป็นญาติหรือสายโลหิตของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชแน่นอน น่ากลัวจะก่อความฉิบหายแก่เรา ช่างไม่มีใครบอกเลย’ครั้งนั้น ทีฆาวุราชกุมารเสด็จหลบเข้าป่าไป ทรงกันแสงร่ำไห้จนพอแก่เหตุ ทรงซับนํ้าพระเนตรแล้วเสด็จเข้าพระนครพาราณสี ไปถึงโรงช้างใกล้พระบรมมหาราชวัง แล้วได้ตรัสกะนายหัตถาจารย์ว่า ‘ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าปรารถนาจะศึกษาวิชา’

นายหัตถาจารย์ตอบว่า ‘ถ้ากระนั้น เชิญมาศึกษาเถิด พ่อหนุ่มน้อย’ อยู่มาวันหนึ่ง ทีฆาวุราชกุมารทรงตื่นบรรทมตอนใกล้รุ่งแห่งราตรีแล้วทรงขับร้องและดีดพิณด้วยเสียงอันไพเราะอยู่ที่โรงช้าง

พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชทรงตื่นบรรทมเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี ได้ทรงสดับเพลงขับและพิณที่ดีดด้วยเสียงอันไพเราะอยู่ที่โรงมงคลหัตถี จึงมีพระดำรัสถามพวกมหาดเล็กว่า ‘แน่ะพนาย ใครตื่นในเวลาเช้ามืดแห่งราตรีแล้วขับร้องและดีดพิณด้วยเสียงอันไพเราะอยู่ที่โรงช้าง’พวกมหาดเล็กกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ชายหนุ่มศิษย์ของนายหัตถาจารย์ชื่อโน้นตื่นในเวลาเช้ามืดแห่งราตรีแล้ว ขับร้องและดีดพิณด้วยเสียงอันไพเราะอยู่ที่โรงช้าง พระพุทธเจ้าข้า’

พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชตรัสว่า ‘พนาย ถ้ากระนั้น จงพาชายหนุ่มมาเฝ้า’ พวกเขาทูลรับพระราชกระแสแล้วพาทีฆาวุราชกุมารมาเฝ้า จึงพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชได้ตรัสถามทีฆาวุราชกุมารว่า ‘พ่อนายชายหนุ่ม เจ้าตื่นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี ขับร้องและดีดพิณด้วยเสียงอันไพเราะอยู่ที่โรงช้างใช่ไหม’ทีฆาวุราชกุมารทูลรับว่า ‘เป็นดังพระราชกระแสรับสั่ง พระพุทธเจ้าข้า’

พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชตรัสว่า ‘พ่อนายชายหนุ่ม ถ้าเช่นนั้น เจ้าจงขับร้องและดีดพิณไป’

ทีฆาวุราชกุมารทูลรับพระราชกระแสว่า ‘เป็นดังพระราชกระแสรับสั่ง พระพุทธเจ้าข้า’ ดังนี้แล้วประสงค์จะให้ทรงโปรดปราน จึงขับร้องและดีดพิณด้วยเสียงอันไพเราะ

ทีนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชตรัสว่า ‘พ่อนายชายหนุ่ม เจ้าจงอยู่รับใช้เราเถิด’

ทีฆาวุราชกุมารทูลรับพระราชกระแสว่า ‘เป็นดังพระราชกระแสรับสั่ง พระพุทธเจ้าข้า’ ดังนี้แล้วได้ทำตัวเป็นผู้ตื่นก่อนนอนทีหลัง คอย

เฝ้าฟังพระราชดำรัสใช้ ประพฤติให้ถูกพระราชอัธยาศัย กราบทูลด้วยถ้อยคำไพเราะต่อพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราช ครั้นต่อมาไม่นานนัก ท้าวเธอทรงแต่งตั้งทีฆาวุราชกุมารไว้ในตำแหน่งผู้ไว้วางพระราชหฤทัยใกล้ชิดสนิทภายใน

ไม่จองเวรพระเจ้าพรหมทัต

[๔๖๒] อยู่มาวันหนึ่ง ท้าวเธอได้ตรัสกะทีฆาวุราชกุมารว่า ‘พ่อนายชายหนุ่ม ถ้ากระนั้น เจ้าจงเทียมรถ พวกเราจักไปล่าสัตว์กัน’

ทีฆาวุราชกุมารทูลรับว่า ‘เป็นดังพระราชกระแสรับสั่ง พระพุทธเจ้าข้า’ แล้วจัดเทียมรถไว้เสด็จ ได้กราบทูลพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชว่า ‘ขอเดชะ รถพระที่นั่งเทียมเสร็จแล้ว พระพุทธเจ้าข้า บัดนี้ ขอทรงพระกรุณาโปรดทราบกาลอันควรเถิด พระพุทธเจ้าข้า’ลำดับนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชเสด็จขึ้นราชรถ ทีฆาวุราชกุมารขับราชรถไป แต่ขับราชรถไปโดยวิธีที่หมู่เสนาได้แยกไปทางหนึ่ง ราชรถได้แยกไปทางหนึ่ง ครั้งนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชเสด็จไปไกลแล้วได้ตรัสกะทีฆาวุราชกุมารว่า ‘พ่อนายชายหนุ่ม ถ้ากระนั้น เจ้าจงจอดรถ เราเหนื่อยอ่อนจักนอนพัก’ทีฆาวุราชกุมารทูลรับว่า ‘เป็นดังพระราชกระแสรับสั่ง พระพุทธเจ้าข้า’ ดังนี้แล้วจอดราชรถนั่งขัดสมาธิอยู่ที่พื้นดิน จึงพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชทรงพาดพระเศียรบรรทมอยู่บนตักของทีฆาวุราชกุมาร เมื่อท้าวเธอทรงเหน็ดเหนื่อยมา เพียงครู่เดียวก็บรรทมหลับขณะนั้น ทีฆาวุกุมารคิดถึงความหลังว่า ‘พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชนี้แลทรงก่อความฉิบหายแก่พวกเรามากมาย ท้าวเธอทรงช่วงชิงรี้พล ราชพาหนะ ชนบท คลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์และคลังธัญญาหารของ

พวกเราไป และยังได้ปลงพระชนมชีพของพระชนกพระชนนีของเราด้วย เวลานี้เป็นเวลาของเราแล้วที่พบคู่เวร’ จึงชักพระแสงขรรค์ออกจากฝัก แต่ทรงยั้งพระทัยไว้ได้ในทันทีว่า ‘พระชนกได้ทรงสั่งเราไว้เมื่อใกล้สวรรคตว่า ‘พ่อทีฆาวุ เจ้าอย่าเห็นแก่ยาว เจ้าอย่าเห็นแก่สั้น เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร’ การที่เราจะละเมิดพระดำรัสสั่งของพระชนกนั้นไม่สมควรเลย’ จึงสอดพระแสงขรรค์เข้าไว้ในฝัก

ทีฆาวุราชกุมารได้ทรงคิดถึงความหลังเป็นคำรบสองว่า ... เป็นคำรบสามว่า ‘พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชนี้แลทรงก่อความฉิบหายแก่พวกเรามากมาย ท้าวเธอทรงช่วงชิงรี้พล ราชพาหนะ ชนบท คลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์ และคลังธัญญาหารของพวกเราไป และยังได้ปลงพระชนมชีพของพระชนกชนนีของเราด้วย เวลานี้เป็นเวลาของเราแล้วที่พบคู่เวร’ จึงชักพระแสงขรรค์ออกจากฝัก แต่ทรงยั้งพระทัยไว้ได้ในทันทีเป็นคำรบ ๓ ว่า ‘พระชนกได้ทรงสั่งเราไว้เมื่อใกล้สวรรคตว่า ‘พ่อทีฆาวุ เจ้าอย่าเห็นแก่ยาว เจ้าอย่าเห็นแก่สั้น เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร’ การที่เราจะละเมิดพระดำรัสสั่งของพระชนกนั้นไม่สมควรเลย’ จึงสอดพระแสงขรรค์เข้าไว้ในฝักตามเดิมขณะนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชทรงกลัว หวั่นหวาด สะดุ้งพระทัย รีบเสด็จลุกขึ้น ทีฆาวุราชกุมารได้กราบทูลพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชในทันทีว่า ‘ขอเดชะ เพราะอะไรหรือ พระองค์จึงทรงกลัว หวั่นหวาด สะดุ้งพระทัยรีบเสด็จลุกขึ้น พระพุทธเจ้าข้า’

พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชตรัสตอบว่า ‘พ่อนายชายหนุ่ม ฉันฝันว่า ทีฆาวุราชกุมารโอรสของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชฟาดฟันฉันด้วยพระแสงขรรค์ ณ ที่นี้ เพราะเหตุนั้น ฉันจึงกลัว หวั่นหวาด ตกใจรีบลุกขึ้น’

ทันใดนั้น ทีฆาวุราชกุมารจับพระเศียรของพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชด้วยพระหัตถ์ซ้าย ชักพระแสงขรรค์ด้วยพระหัตถ์ขวา แล้วได้กราบทูลแก่พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าคือทีฆาวุราชกุมาร โอรสของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชคนนั้น พระองค์ทรงก่อความฉิบหายแก่พวกข้าพระพุทธเจ้ามากมาย คือ ทรงช่วงชิงรี้พล ราชพาหนะ ชนบท คลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์และคลังธัญญาหารของข้าพระพุทธเจ้าไป มิหนำซํ้า ยังปลงพระชนมชีพของพระชนกชนนีของข้าพระพุทธเจ้าเสียด้วย เวลานี้เป็นเวลาของข้าพระพุทธเจ้าแล้วที่ได้พบคู่เวร’จึงพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชซบพระเศียรลงแทบบาทของทีฆาวุราชกุมาร แล้วได้ตรัสวิงวอนดุจราชกุมารว่า ‘ให้ชีวิตแก่ฉันด้วยเถิด พ่อทีฆาวุ ให้ชีวิตแก่ฉันด้วยเถิด พ่อทีฆาวุ’

ทีฆาวุราชกุมารทูลว่า ‘ข้าพระพุทธเจ้าหรือจะเอื้อมอาจทูลถวายพระชนมชีพแก่พระองค์ได้ พระองค์ต่างหาก ควรพระราชทานชีวิตแก่ข้าพระพุทธเจ้า’

พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชตรัสว่า ‘พ่อทีฆาวุ ถ้ากระนั้น พ่อจงให้ชีวิตแก่ฉัน ฉันก็จะให้ชีวิตแก่พ่อ’

ครั้งนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชและทีฆาวุราชกุมารต่างได้ให้ชีวิตแก่กันและกัน ได้จับพระหัตถ์กัน และได้ทำการสาบานเพื่อไม่ทำร้ายกัน

จึงพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชได้ตรัสกะทีฆาวุราชกุมารว่า ‘พ่อทีฆาวุ ถ้ากระนั้น พ่อจงเทียมรถไปกันเถอะ’ ทีฆาวุราชกุมารทูลรับว่า ‘เป็นดังพระราชกระแสรับสั่ง พระพุทธเจ้าข้า’ ดังนี้แล้วเทียมรถ ได้กราบทูลพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชว่า ‘รถพระที่นั่งเทียมเสร็จแล้ว พระพุทธเจ้าข้า บัดนี้ ขอพระองค์โปรดทรงทราบกาลอันควรเถิด พระพุทธเจ้าข้า’

จึงพระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชเสด็จขึ้นรถทรงแล้ว ทีฆาวุราชกุมารขับรถไป ได้ขับไปโดยวิธีไม่นานนักก็มาพบหมู่เสนา ครั้นพระเจ้าพรหมทัต

กาสิกราชเสด็จเข้าสู่พระนครพาราณสีแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดให้เรียกประชุมหมู่อำมาตย์ราชบริษัท ได้ตรัสถามความเห็นว่า ‘พ่อนายทั้งหลาย ถ้าพวกท่านพบทีฆาวุราชกุมารของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชจะพึงทำอะไรแก่เขา’

อำมาตย์บางพวกกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พวกข้าพระพุทธเจ้าจะตัดมือ จะตัดเท้า จะตัดทั้งมือทั้งเท้า จะตัดหู จะตัดจมูก จะตัดทั้งหูทั้งจมูก จะตัดศีรษะเสีย พระพุทธเจ้าข้า’

พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชตรัสว่า ‘พ่อนายทั้งหลาย ชายหนุ่มผู้นี้แลคือทีฆาวุราชกุมารโอรสของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชคนนั้น ชายหนุ่มผู้นี้ใคร ๆ จะทำอะไรไม่ได้ เพราะชายหนุ่มผู้นี้ได้ให้ชีวิตแก่เรา และเราก็ได้ให้ชีวิตแก่ชายหนุ่มผู้นี้’

ความหมายของคำสั่งพระราชบิดา

[๔๖๓] ครั้งนั้นแล พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชได้ตรัสถามทีฆาวุราชกุมารว่า ‘พ่อทีฆาวุ พระชนกของเธอได้ตรัสคำใดไว้เมื่อใกล้จะสวรรคตว่า ‘พ่อทีฆาวุ เจ้าอย่าเห็นแก่ยาว เจ้าอย่าเห็นแก่สั้น เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร’ พระชนกของเธอได้ตรัสคำนั้น หมายความว่าอย่างไร’ทีฆาวุราชกุมารทูลว่า ‘ขอเดชะ พระบรมราโชวาทที่พระชนกของข้าพระพุทธเจ้าได้ตรัสไว้เมื่อใกล้จะสวรรคตว่า ‘เจ้าอย่าเห็นแก่ยาว’ ดังนี้ หมายความว่า ‘เจ้าอย่าได้จองเวรให้ยืดเยื้อ’ เพราะฉะนั้น พระชนกของข้าพระพุทธเจ้าจึงได้ตรัสพระบรมราโชวาทอันนี้ไว้เมื่อใกล้จะสวรรคตว่า ‘เจ้าอย่าเห็นแก่ยาว’พระบรมราโชวาทที่พระชนกของข้าพระพุทธเจ้าได้ตรัสไว้เมื่อใกล้จะสวรรคตว่า ‘เจ้าอย่าเห็นแก่สั้น’ หมายความว่า เจ้าอย่าแตกร้าวจากมิตร

เร็วนัก เพราะฉะนั้น พระชนกของข้าพระพุทธเจ้าจึงได้ตรัสพระบรมราโชวาทอันนี้ไว้เมื่อใกล้จะสวรรคตว่า ‘เจ้าอย่าเห็นแก่สั้น’

พระบรมราโชวาทที่พระชนกของข้าพระพุทธเจ้าได้ตรัสไว้เมื่อใกล้จะสวรรคตว่า ‘พ่อทีฆาวุ เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร’ หมายความว่า พระชนกชนนีของข้าพระพุทธเจ้าถูกพระองค์ปลงพระชนมชีพเสีย ถ้าข้าพระพุทธเจ้าจะพึงปลงพระชนมชีพของพระองค์เสีย พวกคนที่ต้องการความเจริญแก่พระองค์ ก็จะมาปลงชีวิตของข้าพระพุทธเจ้าเสีย พวกคนที่ต้องการความเจริญแก่ข้าพระพุทธเจ้าเล่าก็จะปลงชีวิตพวกคนที่ปลงชีวิตของข้าพระพุทธเจ้าเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ เวรนั้นก็จะไม่ระงับได้ด้วยการจองเวรเลย แต่มาบัดนี้

พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานชีวิตแก่ข้าพระพุทธเจ้า และข้าพระพุทธเจ้าก็ได้ทูลถวายพระชนมชีพแก่พระองค์ เป็นอันว่าเวรนั้นระงับแล้วด้วยการไม่จองเวร เพราะฉะนั้น พระชนกของข้าพระพุทธเจ้าจึงได้ตรัสพระบรมราโชวาทอันนี้ไว้เมื่อใกล้จะสวรรคตว่า ‘พ่อทีฆาวุ เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร’ พระพุทธเจ้าข้า’ลำดับนั้น พระเจ้าพรหมทัตกาสิกราชตรัสว่า ‘น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย น่าประหลาดใจนัก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ที่ทีฆาวุราชกุมารนี้เป็นบัณฑิต จึงได้เข้าใจความแห่งภาษิตที่พระชนกตรัสแล้วโดยย่อได้โดยพิสดารได้’ แล้วทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานคืนรี้พล ราชพาหนะ ชนบท คลังศัสตราวุธยุทธภัณฑ์และคลังธัญญาหารอันเป็นพระราชสมบัติของพระชนก และได้พระราชทานพระราชธิดาอภิเษกสมรสด้วย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขันติโสรัจจะเห็นปานนี้ยังได้มีแล้วแก่พระราชาเหล่านั้นผู้ถืออาชญาผู้ถือศัสตราวุธ ก็การที่พวกเธอบวชในธรรมวินัย

อันเรากล่าวดีแล้วนี้ จะอดทนและสงบเสงี่ยมได้นั้น ก็จะพึงงามในธรรมวินัยนี้แน่”

{๒๔๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระโอวาทแก่ภิกษุเหล่านั้นเป็นคำรบ ๓ ว่า “อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าบาดหมาง อย่าทะเลาะ อย่าแก่งแย่ง อย่าวิวาทกันเลย”

อธรรมวาทีภิกษุรูปนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นคำรบ ๓ ดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรมจงทรงพระกรุณารอก่อน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงมีความขวนขวายน้อยประกอบสุขวิหารธรรมในปัจจุบันอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏด้วยความบาดหมาง ด้วยการทะเลาะ ด้วยความแก่งแย่ง ด้วยการวิวาทกันนั้น พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า “โมฆบุรุษเหล่านี้หัวดื้อนักแล เราจะให้โมฆบุรุษเหล่านี้เข้าใจกันมิใช่ทำได้ง่ายเลย” จึงทรงลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จหลีกไป

จบ ทีฆาวุภาณวารที่ ๑

{๒๔๖} [๔๖๔] ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวร เสด็จเข้าพระนครโกสัมพีเพื่อบิณฑบาต เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในพระนครโกสัมพี เสด็จกลับจากบิณฑบาตในภายหลังภัต ทรงเก็บเสนาสนะ ถือบาตรจีวร ประทับยืนท่ามกลางสงฆ์ ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า

คาถาว่าด้วยการระงับเวร

{๒๔๗} ภิกษุผู้มีเสียงดัง เป็นคนระดับเดียวกัน ที่จะได้

สำคัญตัวว่าเป็นพาลไม่มีเลยสักรูปเดียว ยิ่งเมื่อสงฆ์

แตกกัน ก็ไม่ได้สำคัญถึงเหตุอื่น

พวกที่เป็นคนฉลาดก็หลงลืมตัว ช่างพูด เจ้า

คารม ยื่นปากพูดไปตามที่ตนปรารถนา ไม่รู้ว่าการ

ทะเลาะกันนั้นเป็นเหตุชักพาไปสู่ความไร้ยางอาย

ก็คนเหล่าใดจองเวรไว้ว่า ‘คนโน้นได้ด่าเรา คน

โน้นได้ตีเรา คนโน้นได้ชนะเรา คนโน้นได้ลักสิ่งของ

ของเราไป’ เวรของคนเหล่านั้นย่อมไม่ระงับได้

ส่วนคนเหล่าใดไม่จองเวรไว้ว่า ‘คนโน้นได้ด่าเรา

คนโน้นได้ตีเรา คนโน้นได้ชนะเรา คนโน้นได้ลักสิ่งของ

ของเราไป’ เวรของคนเหล่านั้นย่อมระงับได้

ไม่ว่าในกาลไหน ๆ เวรทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่

ระงับได้ด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการ

ไม่จองเวร ข้อนี้เป็นธรรมดาที่มีมาเก่าแก่

ก็คนอื่น ๆ ย่อมไม่รู้หรอกว่า ‘พวกเรากำลัง

ยับเยินอยู่ ณ ท่ามกลางสงฆ์นี้’ ส่วนคนเหล่าใด

ในท่ามกลางสงฆ์นั้นรู้สึก เพราะความรู้สึกของคน

เหล่านั้น การถกเถียงกันย่อมระงับ

คนที่เขาบั่นกระดูก ผลาญชีวิต ลักทรัพย์คือโค

และม้า ถึงช่วงชิงแว่นแคว้นกัน ก็ยังคบหาสมาคมกัน

ได้ เหตุไฉนพวกเธอจึงคบหาสมาคมกันไม่ได้เล่า

ถ้าบุคคลพึงได้ผู้มีปัญญา ไปกันได้ เป็น

นักปราชญ์ คอยช่วยเหลือกันมาเป็นสหาย ก็พึง

กำจัดอันตรายทั้งปวงเสีย มีสติพอใจเที่ยวไปกับ

สหายนั้นเถิด

ถ้าไม่ได้ผู้มีปัญญา ไปกันได้ เป็นนักปราชญ์

คอยช่วยเหลือกันมาเป็นสหาย ก็พึงเที่ยวไปคนเดียว

ดุจพระราชาทรงสละแว่นแคว้นคือราชอาณาจักรเที่ยว

ไปพระองค์เดียว และดุจช้างมาตังคะที่ละฝูงเที่ยวไป

ในป่าแต่ลำพังฉะนั้น

การเที่ยวไปคนเดียวดีกว่า เพราะความเป็น

สหายไม่มีในคนพาล พึงเที่ยวไปคนเดียว และไม่พึง

ทำบาป ดุจช้างมาตังคะมีความขวนขวายน้อย เที่ยว

ไปในป่าแต่ลำพังฉะนั้น

๓. ว่าด้วยการเสด็จพาลกโลณการกคาม

{๒๔๘} [๔๖๕] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนตรัสพระคาถาเหล่านี้ท่ามกลางสงฆ์แล้วเสด็จพระดำเนินไปทางบ้านพาลกโลณการกคาม ก็สมัยนั้น ท่านพระภคุพักอยู่ที่บ้านพาลกโลณการกคาม ได้แลเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้ากำลังเสด็จพระดำเนินมาแต่ไกลทีเดียว ครั้นแล้วได้จัดที่ประทับ ตั้งนํ้าล้างพระบาท ตั่งรองพระบาท กระเบื้องเช็ดพระบาท รับเสด็จแล้ว รับบาตรจีวร พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่จัดไว้ ครั้นแล้วให้ล้างพระบาทยุคล ฝ่ายท่านพระภคุถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระภคุผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอยังพอทนได้อยู่หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่หรือ เธอไม่ลำบากด้วยอาหารบิณฑบาตหรือ”