หัวข้อประจำขันธกะ เล่ม ๔

{๒๐๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงทำอุโบสถด้วยการให้ปาริสุทธิค้างวาระ เว้นแต่บริษัทยังไม่ลุกไป

{๒๐๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ไม่พึงทำอุโบสถในกาลที่มิใช่วันอุโบสถ เว้นแต่วันสังฆสามัคคี

จบ ภาณวารที่ ๓

หัวข้อประจำขันธกะ

{๒๐๔} เรื่องพวกเดียรถีย์ ๑ เรื่องพระเจ้าพิมพิสาร ๑ เรื่องประชุมกันนั่งนิ่ง ๑ เรื่องประชุมกล่าวธรรม ๑ เรื่องประทับในที่สงัด ๑ เรื่องสวดปาติโมกข์ทุกวัน ๑ เรื่องทรงอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ปักษ์ละครั้ง ๑

เรื่องสวดปาติโมกข์ในบริษัทเท่าที่มีอยู่ ๑ เรื่องสวดปาติโมกข์แก่ภิกษุผู้พร้อมเพรียงกัน ๑ เรื่องทรงอนุญาตสามัคคี ๑ เรื่องมัททกุจฉิมฤคทายวัน ๑ เรื่องสมมติสีมา ๑ เรื่องสมมติสีมาใหญ่เกินขนาด ๑ เรื่องสมมตินทีปารสีมา ๑ เรื่องสวดปาติโมกข์ที่อนุบริเวณ ๑ เรื่องสมมติโรงอุโบสถ ๒ โรง ๑ เรื่องสมมติโรงอุโบสถเล็กเกินขนาด ๑เรื่องพระนวกภิกษุ ๑ เรื่องพระนครราชคฤห์ ๑ เรื่องสมมติสีมาให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร ๑ เรื่องสมมติสมานสังวาสสีมาก่อน ๑ เรื่องถอนสมานสังวาสสีมาทีหลัง ๑

เรื่องคามสีมาที่ไม่ได้สมมติ ๑ เรื่องอุทกุกเขปในแม่นํ้า ๑ เรื่องอุทกุกเขปในสมุทร ๑ เรื่องอุทกุกเขปในชาตสระ ๑ เรื่องสีมาคาบเกี่ยว ๑ เรื่องสมมติสีมาทับสีมา ๑

เรื่องวันอุโบสถมีเท่าไร ๑ เรื่องอาการทำอุโบสถมีเท่าไร ๑ เรื่องปาติโมกขุทเทสมีเท่าไร ๑ เรื่องคนมาพลุกพล่าน ๑ เรื่องไม่มีอันตราย ๑ เรื่องแสดงธรรม ๑ เรื่องถามวินัย ๑ เรื่องกล่าวคุกคาม ๑ เรื่องวิสัชนาวินัย ๑ เรื่องกล่าวคุกคามอีกเรื่องหนึ่ง ๑เรื่องโจทด้วยอาบัติ ๑ เรื่องทำโอกาส ๑ เรื่องค้านกรรมที่ไม่เป็นธรรม ๑ เรื่องภิกษุ ๔-๕ รูปทำความเห็นแย้ง ๑ เรื่องแกล้งสวดปาติโมกข์ไม่ไห้ได้ยิน ๑ เรื่อง ทรงอนุญาตให้พยายามสวด ๑

เรื่องสวดปาติโมกข์ในบริษัทที่มีคฤหัสถ์ปนอยู่ด้วย ๑ เรื่องไม่ได้รับอาราธนาสวดปาติโมกข์ ๑ เรื่องภิกษุไม่รู้ในโจทนาวัตถุนคร ๑ เรื่องภิกษุมากรูปด้วยกันไม่รู้จักอุโบสถเป็นต้น ๑ เรื่องส่งไปพอจะกลับมาทันในวันนั้น ๑ เรื่องไม่ยอมไป ๑เรื่องดิถีที่เท่าไรแห่งปักษ์ ๑ เรื่องภิกษุมีเท่าไร ๑ เรื่องไปบิณฑบาตบ้านไกลทรงอนุญาตให้บอก ๑ เรื่องระลึกไม่ได้ ๑ เรื่องโรงอุโบสถรก ๑ เรื่องอาสนะและประทีป ๑ เรื่องภิกษุไปสู่ทิศ ๑ เรื่องภิกษุรูปอื่นเป็นพหูสูต ๑

เรื่องส่งภิกษุไปพอจะกลับมาทันในวันนั้น ๑ เรื่องจำพรรษา ๑ เรื่องทำอุโบสถ ๑ เรื่องให้ปาริสุทธิ ๑ เรื่องทำกรรม ๑ เรื่องหมู่ญาติ ๑ เรื่องภิกษุชื่อคัคคะ ๑ เรื่องภิกษุ ๔ รูป ๓ รูป ๒ รูปและรูปเดียว ๑ เรื่องต้องอาบัติ ๑ เรื่อง แสดงสภาคาบัติ ๑ เรื่องภิกษุรูปหนึ่งระลึกอาบัติได้ ๑เรื่องสงฆ์ทั้งหมดต้องสภาคาบัติและสงสัย ๑ เรื่องไม่รู้ชื่อและโคตรอาบัติ ๑ เรื่องภิกษุพหูสูต ๑ เรื่องภิกษุมามากกว่า มาเท่ากัน และมาน้อยกว่า ๑ เรื่องบริษัทยังไม่ทันลุกไปและบางพวกลุกไปแล้ว ๑

เรื่องบริษัทลุกไปหมดแล้ว ๑ เรื่องภิกษุรู้ ๑ เรื่องภิกษุสงสัย ๑ เรื่องภิกษุฝืนใจทำด้วยเข้าใจว่าควร ๑ เรื่อง ภิกษุรู้ เห็น และได้ยิน ๑

เรื่องภิกษุอาคันตุกะกับภิกษุเจ้าถิ่น ๑ เรื่องวันอุโบสถ ๑๔ คํ่ากับ ๑๕ คํ่า ๑ เรื่องวันอุโบสถ ๑ คํ่ากับ ๑๕ คํ่า ๑ เรื่องเห็นอาการ ๑ เรื่องสังวาสต่างกัน ๑

เรื่องให้ปาริสุทธิค้างวาระ ๑ เรื่องทำอุโบสถในกาลที่มิใช่วันอุโบสถนอกจากวันสังฆสามัคคี ๑ อุททาน (หัวข้อ) ที่จำแนกแล้วเหล่านี้เป็นหัวข้อบอกเรื่อง

รวมเรื่องในขันธกะนี้ ๘๖ เรื่อง

จบ อุโบสถขันธกะ

๓. วัสสูปนายิกขันธกะ

๑. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้จำพรรษา

{๒๐๕} [๑๘๔] โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ายังมิได้ทรงบัญญัติการจำพรรษาแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เหล่านั้นเที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน คนทั้งหลายต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้เที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำติณชาติ อันเขียวสด เบียดเบียน อินทรีย์อย่างหนึ่งซึ่งมีชีวะ ทำสัตว์เล็ก ๆ จำนวนมากให้ถึงความวอดวายเล่า ถึงพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้กล่าวธรรมอันตํ่าทรามเหล่านี้ก็ยังได้พักยังได้อาศัยอยู่ประจำตลอดฤดูฝน

อนึ่งเล่า ฝูงนกเหล่านี้ก็ยังได้ทำรังบนยอดไม้ แล้วพักอาศัยอยู่ประจำตลอดฤดูฝน ส่วนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตร เหล่านี้ยังเที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำ ติณชาติอันเขียวสด เบียดเบียนอินทรีย์อย่างหนึ่งซึ่งมีชีวะ ทำสัตว์เล็ก ๆ จำนวนมากให้ถึงความวอดวายกันอยู่” ภิกษุทั้งหลายได้ยินคนเหล่านั้น เพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้จำพรรษา”