เรื่องยสกุลบุตร เล่ม ๔

๗. ปัพพัชชากถา

ว่าด้วยการบรรพชาของยสกุลบุตรและสหาย

เรื่องยสกุลบุตรออกบวช

{๒๕} [๒๕] ก็โดยสมัยนั้นแล ในพระนครพาราณสี มีกุลบุตรคนหนึ่งชื่อ ยสะ เป็นบุตรเศรษฐีสุขุมาลชาติ ยสกุลบุตรนั้นมีปราสาท ๓ หลัง คือ หลังหนึ่งเป็นที่อยู่ในฤดูหนาว หลังหนึ่งเป็นที่อยู่ในฤดูร้อน หลังหนึ่งเป็นที่อยู่ในฤดูฝน ยสกุลบุตรนั้นถูกบำเรอด้วยพวกดนตรีไม่มีบุรุษเจือปน ในปราสาทฤดูฝน ไม่ลงมาปราสาทชั้นล่างตลอด ๔ เดือน ค่ำวันหนึ่ง เมื่อยสกุลบุตรถูกบำเรอให้อิ่มเอิบพร้อมพรั่งอยู่ด้วยกามคุณ ๕ ได้นอนหลับไปก่อน ส่วนพวกบริวารชนนอนหลับภายหลัง และประทีปน้ำมันก็สว่างอยู่ตลอดคืนคืนนั้น ยสกุลบุตรตื่นขึ้นก่อน ได้เห็นบริวารชนของตนกำลังนอนหลับอยู่ บางนางมีพิณตกอยู่ที่รักแร้

บางนางมีตะโพนวางอยู่ข้างคอ บางนางมีเปิงมางตกอยู่ที่อก บางนางมีผมสยาย บางนางมีน้ำลายไหล บางนางบ่นละเมอต่าง ๆ ปรากฏแก่ยสกุลบุตรเหมือนป่าช้าผีดิบ เพราะได้เห็น ยสกุลบุตรนั้นได้เกิดโทษขึ้นแล้ว คือจิตตั้งอยู่ในความเบื่อหน่าย ยสกุลบุตรถึงกับเปล่งอุทานว่า “เจ้าข้าเอ๋ย ที่นี่วุ่นวายหนอ ที่นี่ขัดข้องหนอ”ลำดับนั้น ยสกุลบุตรจึงได้สวมรองเท้าทองเดินตรงไปยังประตูบ้านพัก พวกอมนุษย์เปิดประตูให้ด้วยหวังว่า “ใคร ๆ อย่าได้ทำอันตรายแก่การออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตของยสกุลบุตรเลย” ต่อจากนั้น ยสกุลบุตรเดินตรงไปทางประตูพระนคร พวกอมนุษย์ก็เปิดประตูให้ด้วยหวังว่า “ใคร ๆ

อย่าได้ทำอันตรายแก่การออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตของยสกุลบุตรเลย” ทีนั้น ยสกุลบุตรได้เดินตรงไปทางป่าอิสิปตนมฤคทายวัน

อนุปุพพิกถา

{๒๖} [๒๖] ครั้นปัจจุสสมัยแห่งราตรี พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตื่นบรรทม แล้วเสด็จจงกรมอยู่ที่กลางแจ้ง ได้ทอดพระเนตรเห็นยสกุลบุตรเดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วเสด็จลงจากที่จงกรมประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้

ขณะนั้นยสกุลบุตรเปล่งอุทานในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เจ้าข้าเอ๋ย ที่นี่วุ่นวายหนอ ที่นี่ขัดข้องหนอ” ทันทีนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะยสกุลบุตรดังนี้ว่า “ดูก่อนยสะ ที่นี่ไม่วุ่นวาย ที่นี่ไม่ขัดข้อง มานั่งลงเถิด ยสะ เราจะแสดงธรรมแก่เธอ” ทีนั้น ยสกุลบุตรร่าเริงเบิกบานใจว่า “ได้ยินว่า ที่นี่ไม่วุ่นวาย ที่นี่ไม่ขัดข้อง” ดังนี้แล้วถอดรองเท้าทอง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งเมื่อยสกุลบุตรนั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงอนุปุพพิกถา คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความ

ต่ำทราม ความเศร้าหมองของกาม ทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบว่ายสกุลบุตรมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแก่ยสกุลบุตร ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

บิดาของยสกุลบุตรตามหา

{๒๗} [๒๗] ครั้นรุ่งเช้า มารดาของยสกุลบุตรขึ้นไปยังปราสาท ไม่เห็นยสกุลบุตร จึงเข้าไปหาเศรษฐีผู้คฤหบดีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามว่า “ท่าน

คฤหบดีเจ้าข้า พ่อยสะ บุตรของท่านหายไปไหน” จึงเศรษฐีผู้คฤหบดีได้ส่งตัวแทนขี่ม้าไปตามหาทั้งสี่ทิศ ส่วนตัวเองไปหาทางป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ได้พบรองเท้าทองวางทิ้งอยู่ จึงตามไปยังสถานที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ทอดพระเนตรเห็นเศรษฐีผู้คฤหบดีมาแต่ไกล ครั้นแล้วทรงดำริว่า “ถ้ากระไร เราพึงบันดาลอิทธาภิสังขาร ให้เศรษฐีผู้คฤหบดีนั่งอยู่ตรงนี้แต่ไม่เห็นยสกุลบุตรผู้นั่งอยู่ตรงนี้” จึงพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบันดาลอิทธาภิสังขารดังพระพุทธดำริแล้ว ครั้งนั้น เศรษฐีผู้คฤหบดีได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นยสกุลบุตรบ้างไหม พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนคฤหบดี ถ้าอย่างนั้น เชิญนั่ง บางทีท่านนั่งอยู่ที่นี่ จะพึงได้พบยสกุลบุตรนั่งอยู่ที่นี่”

ครั้งนั้น เศรษฐีผู้คฤหบดีร่าเริงเบิกบานใจว่า “ได้ยินว่า เรานั่งอยู่ที่นี่ แหละจักได้พบยสกุลบุตรนั่งอยู่ที่นี่” จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง เมื่อเศรษฐีผู้คฤหบดีนั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงอนุปุพพิกถา คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความตํ่าทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และ อานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบว่า เศรษฐีผู้คฤหบดี มีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแก่ เศรษฐีผู้คฤหบดี ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

ครั้นเศรษฐีผู้คฤหบดีได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรม แจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า “คนมีตาดีจักเห็นรูปได้” ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”ก็เศรษฐีผู้คฤหบดีนั้นได้เป็นอุบาสกผู้กล่าวอ้างพระรัตนตรัยเป็นสรณะ เป็นคนแรกในโลก

ยสกุลบุตรสำเร็จพระอรหัต

{๒๘} [๒๘] ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่บิดาของยสกุลบุตรอยู่ จิตของยสกุลบุตรผู้พิจารณาภูมิธรรมตามที่ตนได้เห็นแล้ว ได้รู้แจ้งแล้ว ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงดำริว่า “เมื่อเราแสดงธรรมแก่บิดาของยสกุลบุตรอยู่ จิตของยสกุลบุตรผู้พิจารณาเห็นภูมิธรรมตามที่ตนได้เห็นแล้วได้รู้แจ้งแล้ว ก็หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ยสกุลบุตรไม่ควรที่จะกลับไปเป็นคฤหัสถ์บริโภคกาม เหมือนเป็นคฤหัสถ์ครั้งก่อน ถ้ากระไร เราพึงคลายอิทธาภิสังขารนั้นได้แล้ว” จึงพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรง

คลายอิทธาภิสังขารนั้นแล้ว เศรษฐีผู้คฤหบดีจึงได้เห็นยสกุลบุตรนั่งอยู่ ครั้นแล้วได้พูดกะยสกุลบุตรว่า “พ่อยสะเอย มารดาของเจ้าโศกเศร้า คร่ำครวญถึง เจ้าจงให้ชีวิตแก่มารดาของเจ้าเถิด”

ครั้งนั้น ยสกุลบุตรได้เงยหน้าดูพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะเศรษฐีผู้คฤหบดีว่า “ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ ยสกุลบุตรได้เห็นได้รู้แจ้งธรรมด้วยญาณทัสสนะ อันเป็นเสขภูมิ เหมือนท่าน แต่เมื่อเธอพิจารณาภูมิธรรมตามที่ตนได้เห็นแล้วได้รู้แจ้งแล้ว จิตก็หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดูก่อนคฤหบดี ยสกุลบุตรควรหรือหนอที่จะกลับไปเป็นคฤหัสถ์บริโภคกาม เหมือนเป็นคฤหัสถ์ครั้งก่อน”เศรษฐีผู้คฤหบดีกราบทูลว่า “ไม่ควรเป็นดังนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรับรองว่า “ดูก่อนคฤหบดี ยสกุลบุตรได้เห็น ได้รู้แจ้งธรรมด้วยญาณทัสสนะอันเป็นเสขภูมิเหมือนท่าน แต่เมื่อเธอพิจารณาภูมิธรรมตามที่ตนได้เห็นแล้วได้รู้แจ้งแล้ว จิตก็หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดูก่อนคฤหบดี ยสกุลบุตรไม่ควรที่จะกลับ ไปเป็นคฤหัสถ์บริโภคกามเหมือนเป็นคฤหัสถ์ครั้งก่อนเลย”

เศรษฐีผู้คฤหบดีกราบทูลว่า “การที่จิตของยสกุลบุตรหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเป็นลาภของยสกุลบุตร ยสกุลบุตรได้ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมียสกุลบุตรเป็นปัจฉาสมณะ

จงทรงรับภัตตาหารของข้าพระองค์เพื่อเสวยในวันนี้ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้นเศรษฐีผู้คฤหบดี ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์แล้วได้ลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำประทักษิณแล้วกลับไป

กาลเมื่อเศรษฐีผู้คฤหบดีกลับไปแล้วไม่นาน ยสกุลบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เธอจงเป็นภิกษุมาเถิด” แล้วได้ตรัสต่อไปว่า “ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว เธอจงประพฤติพรหมจรรย์เถิด”

พระวาจานั้นแลได้เป็นอุปสมบทของท่านผู้มีอายุนั้น

สมัยนั้น มีพระอรหันต์เกิดขึ้นในโลกรวม ๗ องค์

จบ เรื่องการบรรพชาของพระยสะ

มารดาและอดีตภรรยาของพระยสะได้ธรรมจักษุ

{๒๙} [๒๙] ครั้นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวร มีท่านพระยสะเป็นปัจฉาสมณะ เสด็จไปทางนิเวศน์ของเศรษฐีผู้คฤหบดี ครั้นแล้วได้ประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาปูลาดถวาย ลำดับนั้น มารดาและอดีตภรรยาของท่านพระยสะพากันเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุปุพพิกถาแก่นางทั้งสอง คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลายและอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงทราบว่า นางทั้งสองมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดแก่นางทั้งสอง ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

มารดาและอดีตภรรยาของท่านพระยสะได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันทั้งสองนี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำหม่อมฉันทั้งสองว่าเป็นอุบาสิกาผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”ก็มารดาและอดีตภรรยาของท่านพระยสะก็ได้เป็นอุบาสิกาผู้กล่าวอ้าง พระรัตนตรัยเป็นสรณะเป็นคู่แรกในโลก

ครั้งนั้น มารดาบิดาและอดีตภรรยาของท่านพระยสะได้อังคาส พระผู้มีพระภาคเจ้าและท่านพระยสะด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตด้วย

มือของตน ๆ จนให้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จ ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรห้ามภัตแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงมารดา บิดา และอดีตภรรยาของท่านพระยสะให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากอาสนะ เสด็จกลับ

สหายคฤหัสถ์ ๔ คนของพระยสะออกบวช

{๓๐} [๓๐] สหายคฤหัสถ์ ๔ คนของท่านพระยสะ คือ วิมละ ๑ สุพาหุ ๑ ปุณณชิ ๑ ควัมปติ ๑ ผู้เป็นบุตรของตระกูลเศรษฐีสืบ ๆ มาในพระนครพาราณสี ได้ทราบข่าวว่ายสกุลบุตรปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว ครั้นทราบดังนั้นแล้วได้ดำริว่า “ธรรมวินัยและบรรพชาซึ่งเป็นที่ให้ยสกุลบุตรปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้ากาสายะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตนั้นคงไม่ตํ่าต้อยแน่นอน” จึงสหายเหล่านั้นได้พากันเข้าไปหาท่านพระยสะถึงที่พั กครั้นแล้วได้อภิวาทท่านพระยสะแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งลำดับนั้น ท่านพระยสะพาสหายคฤหัสถ์ทั้ง ๔ คนนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เสร็จแล้วได้กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า สหายคฤหัสถ์ของข้าพระองค์ ๔ คนนี้ คือ วิมละ ๑ สุพาหุ ๑ ปุณณชิ ๑ ควัมปติ ๑ เป็นบุตรของตระกูลเศรษฐีสืบ ๆ มาในพระนครพาราณสี ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดประทานโอวาทสั่งสอนพวกเขาด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่พวกเขาแล้ว คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมอง ของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่าพวกเขามีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้ เกิดขึ้นแก่พวกเขา ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้นพวกเขาได้เห็นธรรมแล้ว

ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอพวกข้าพระองค์พึงได้บรรพชาพึงได้อุปสมบทในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “พวกเธอจงเป็นภิกษุมาเถิด” ดังนี้แล้วได้ตรัสต่อไปว่า “ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว พวกเธอจงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อทำที่สุดทุกข์โดยชอบเถิด”พระวาจานั้นแลได้เป็นอุปสมบทของท่านผู้มีอายุเหล่านั้น

ต่อมา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานโอวาทสั่งสอนภิกษุเหล่านั้น ด้วยธรรมีกถา เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานโอวาทสั่งสอนภิกษุเหล่านั้นด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของภิกษุเหล่านั้นได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น

สมัยนั้น มีพระอรหันต์เกิดขึ้นในโลกรวม ๑๑ องค์

จบ เรื่องการบรรพชาของสหายคฤหัสถ์ ๔ คนของพระยสะ

สหายคฤหัสถ์ ๕๐ คนของพระยสะออกบวช

{๓๑} [๓๑] สหายคฤหัสถ์ชาวชนบทของท่านพระยสะจำนวน ๕๐ คน ผู้เป็นบุตรของตระกูลเก่าสืบ ๆ กันมา ได้ทราบข่าวว่า “ยสกุลบุตรปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว” ครั้นทราบดังนั้นแล้วได้ดำริว่า “ธรรมวินัยและบรรพชาซึ่งเป็นที่ให้ยสกุลบุตรปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้ากาสายะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้วนั้น คงไม่ตํ่าต้อยแน่นอน” จึงสหายเหล่านั้นพากันเข้าไปหาท่านพระยสะถึงที่พัก ครั้นแล้วได้อภิวาทท่านพระยสะแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง จึงท่านพระยสะได้พาสหายคฤหัสถ์จำนวน ๕๐ คนนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า สหายคฤหัสถ์ของข้าพระองค์เหล่านี้เป็นชาวชนบท เป็นบุตรของตระกูลเก่าสืบ ๆ กันมา ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าประทานโอวาทสั่งสอนพวกเขาด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่พวกเขา คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงทราบว่าพวกเขามีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแก่พวกเขา ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้นพวกเขาได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดง

ความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอพวกข้าพระองค์พึงได้บรรพชาพึงได้อุปสมบทในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “พวกเธอจงเป็นภิกษุมาเถิด” ดังนี้แล้วได้ตรัสต่อไปว่า “ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว พวกเธอจงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อทำที่สุดทุกข์โดยชอบเถิด”พระวาจานั้นแลได้เป็นอุปสมบทของท่านผู้มีอายุเหล่านั้น

ต่อมาพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานโอวาทสั่งสอนภิกษุเหล่านั้นด้วยธรรมีกถา เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานโอวาทสั่งสอนภิกษุเหล่านั้นด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของภิกษุเหล่านั้นได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น

สมัยนั้น มีพระอรหันต์เกิดขึ้นในโลกรวม ๖๑ องค์

จบ เรื่องการบรรพชาของสหายคฤหัสถ์ ๕๐ คนของพระยสะ

(จบ ปัพพัชชากถา)

๘. มารกถา

ว่าด้วยเรื่องมาร

{๓๒} [๓๒] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราพ้นแล้วจากบ่วง ทั้งปวงทั้งที่เป็นของทิพย์ ทั้งที่เป็นของมนุษย์ แม้พวกเธอก็พ้นแล้วจากบ่วงทั้งปวงทั้งที่เป็นของทิพย์ ทั้งที่เป็นของมนุษย์ พวกเธอจงเที่ยวจาริกไปเพื่อเกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อ

ความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและ ความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย พวกเธออย่าได้ไปทางเดียวกันสองรูป จงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน สัตว์ทั้งหลายพวกที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มีอยู่ เพราะไม่ได้ฟังธรรม สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็จักไปยังตำบลอุรุเวลาเสนานิคมเพื่อแสดงธรรม”{๓๓} [๓๓] ครั้งนั้นแล มาร ผู้มีใจบาปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

ท่านเป็นผู้อันบ่วงทั้งปวงทั้งที่เป็นของทิพย์ทั้งที่เป็นของมนุษย์ผูกรัดไว้แล้ว ท่านเป็นผู้อันเครื่องผูกใหญ่ รัดรึงแล้ว แน่ะสมณะ ท่านจักไม่พ้นเราไปได้

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

เราเป็นผู้พ้นแล้วจากบ่วงทั้งปวง ทั้งที่เป็นของทิพย์ทั้งที่เป็นของมนุษย์ เราเป็นผู้พ้นแล้วจากเครื่องผูกใหญ่ ดูก่อนมาร ท่านถูกเรากำจัดเสียแล้ว

มารทูลว่า

บ่วงนี้เที่ยวไปได้ในอากาศ เป็นของมีในจิต สัญจรอยู่ เราจักผูกรัดท่านด้วยบ่วงนั้น แน่ะสมณะ ท่านจักไม่พ้นเราไปได้

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

เราปราศจาภความพอใจในอารมณ์เหล่านี้ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะอันเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจแล้ว ดูก่อนมาร ท่านถูกเรากำจัดเสียแล้ว

ครั้งนั้น มารผู้มีใจบาปรู้ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้จักเรา พระสุคตทรงรู้จักเรา” จึงเป็นทุกข์ เสียใจ ได้หายไปในที่นั้นเอง

จบ มารกถา

๙. ปัพพัชชูปสัมปทากถา

ว่าด้วยเรื่องทรงอนุญาตการบรรพชาและอุปสมบท

ทรงอนุญาตการบรรพชาและอุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์

{๓๔} [๓๔] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายพากุลบุตรผู้มุ่งบรรพชาและผู้มุ่งอุปสมบทมาจากทิศต่าง ๆ จากชนบทต่าง ๆ ด้วยตั้งใจว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า จักให้พวกเขาบรรพชาอุปสมบท ในเรื่องนั้น ทั้งพวกภิกษุทั้งกุลบุตรผู้มุ่งบรรพชาและกุลบุตรผู้มุ่งอุปสมบทจึงลำบากกันครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับในที่สงัดหลีกเร้นอยู่ มีพระทัยปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “บัดนี้ ภิกษุทั้งหลายพากุลบุตรผู้มุ่งบรรพชาและผู้มุ่งอุปสมบทมาจากทิศต่าง ๆ จากชนบทต่าง ๆ ด้วยตั้งใจว่าพระผู้มีพระ