ทรงประทานโอวาทแก่ภิกษุสงฆ์ เล่ม ๔

ตติยมฺปิ ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ

แม้ครั้งที่ ๓ ข้าพเจ้าขอถึงพระธรรมเป็นที่พึ่งที่ระลึก

ตติยมฺปิ สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ

แม้ครั้งที่ ๓ ข้าพเจ้าขอถึงพระสงฆ์เป็นที่พึ่งที่ระลึก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบรรพชาอุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์แบบนี้ ”

จบ ปัพพัชชูปสัมปทากถา

๑๐. ทุติยมารกถา

ว่าด้วยเรื่องมาร เรื่องที่ ๒

ทรงประทานโอวาทแก่ภิกษุสงฆ์

{๓๕} [๓๕] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำพรรษาแล้ว รับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิมุตติ อันยอดเยี่ยมเราได้บรรลุแล้ว วิมุตติอันยอดเยี่ยมเราก็ทำให้แจ่มแจ้งได้แล้วเพราะใส่ใจโดยแยบคาย เพราะตั้งความเพียรไว้ชอบโดยแยบคาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เธอทั้งหลายก็จงบรรลุซึ่งวิมุตติอันยอดเยี่ยม จงทำให้แจ่มแจ้งซึ่งวิมุตติอันยอดเยี่ยมเพราะใส่ใจโดยแยบคาย เพราะตั้งความเพียรไว้ชอบโดยแยบคายเถิด”ครั้งนั้นแล มารผู้มีใจบาปได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

ท่านเป็นผู้อันบ่วงแห่งมารทั้งที่เป็นของทิพย์ ทั้งที่เป็นของมนุษย์ผูกรัดไว้แล้ว ท่านเป็นผู้อันเครื่องผูกแห่งมารรัดรึงแล้ว แน่ะสมณะ ท่านจักไม่พ้นเราไปได้

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า “นี่คือมารผู้มีใจบาป” จึงได้ตรัสกะมารผู้มีใจบาปนั้นด้วยพระคาถาว่า

เราเป็นผู้พ้นแล้วจากบ่วงแห่งมาร ทั้งที่เป็นของทิพย์ ทั้งที่เป็นของมนุษย์ เราเป็นผู้พ้นแล้วจากเครื่องผูกแห่งมาร ดูก่อนมาร ท่านถูกเรากำจัดเสียแล้ว

ครั้งนั้นแล มารผู้มีใจบาปรู้ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้จักเรา พระสุคตทรงรู้จักเรา” จึงเป็นทุกข์ เสียใจ ได้หายไปในที่นั้นนั่นเอง

จบ ทุติยมารกถา

๑๑. ภัททวัคคิยสหายกวัตถุ

ว่าด้วยเรื่องสหายภัททวัคคีย์

{๓๖} [๓๖] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระนครพาราณสีตามพระพุทธาภิรมย์ แล้วเสด็จจาริกไปโดยมรรคาอันจะไปยัง ตำบลอุรุเวลา และทรงแวะจากทางแล้วเสด็จเข้าไปยังไพรสณฑ์แห่งหนึ่ง ครั้นแล้วเสด็จเข้าไปยังไพรสณฑ์นั้น ประทับนั่ง ณ โคนไม้ต้นหนึ่งก็สมัยนั้นแล สหายภัททวัคคีย์มีจำนวน ๓๐ คน พร้อมด้วยภรรยา ปรนเปรอกันอยู่ที่ไพรสณฑ์แห่งนั้น สหายคนหนึ่งไม่มีภรรยา สหาย

ทั้งหลายจึงได้นำหญิงแพศยา มาเพื่อเขา ต่อมาเมื่อพวกสหายเหล่านั้นเผลอตัวมัวปรนเปรอกันอยู่ หญิงแพศยานั้นจึงได้หยิบเครื่องประดับแล้ว หนีไป

พวกสหายเหล่านั้นเมื่อจะช่วยเหลือสหาย จึงเที่ยวตามหาหญิงแพศยานั้นทั่วไพรสณฑ์แห่งนั้น ได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ ณ โคนไม้ต้นหนึ่ง ครั้นแล้วได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แล้วทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเห็นผู้หญิงบ้างไหม พระเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงย้อนถามว่า “ดูก่อนกุมารทั้งหลาย พวกเธอจะต้องการอะไรด้วยผู้หญิงเล่า”

“พระเจ้าข้า พวกข้าพระองค์เป็นสหายภัททวัคคีย์มีจำนวน ๓๐ คน ในตำบลนี้ พร้อมด้วยภรรยาปรนเปรอกันอยู่ในไพรสณฑ์แห่งนี้ สหายคนหนึ่งไม่มีภรรยา พวกข้าพระองค์จึงได้นำหญิงแพศยามาเพื่อเขา ต่อมา เมื่อพวกข้าพระองค์เผลอตัวมัวปรนเปรอกันอยู่ หญิงแพศยานั้นได้หยิบเครื่องประดับหนีไป เพราะเหตุนั้น พวกข้าพระองค์ผู้เป็นสหายกัน เมื่อจะช่วยเหลือสหาย จึงเที่ยวตามหาผู้หญิงคนนั้นทั่วไพรสณฑ์แห่งนี้ พระเจ้าข้า”“ดูก่อนกุมารทั้งหลาย พวกเธอสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ การที่พวกเธอแสวงหาหญิงกับการแสวงหาตน อย่างไหนจะดีกว่าสำหรับพวกเธอเล่า”

“การที่พวกข้าพระองค์แสวงหาตนนั่นแล ย่อมดีกว่าสำหรับพวกข้าพระองค์ พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนกุมารทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอนั่งลงเถิด เราจักแสดงธรรมแก่พวกเธอ”

พวกสหายภัททวัคคีย์เหล่านั้นทูลรับว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระเจ้าข้า” ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่พวกเขา คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความตํ่าทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระองค์ได้ทรงทราบว่าพวกเขามีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา

สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแก่พวกเขา ณ ที่นั่งนั่นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้นพวกเขาได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า พวกข้าพระองค์พึงได้บรรพชาพึงได้อุปสมบทในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “พวกเธอจงเป็นภิกษุมาเถิด” ดังนี้แล้วได้ ตรัสต่อไปว่า “ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว พวกเธอจงประพฤติพรหมจรรย์ เพื่อทำที่สุดทุกข์โดยชอบเถิด”

พระวาจานั้นแลได้เป็นอุปสมบทของท่านผู้มีอายุเหล่านั้น

จบ เรื่องสหายภัททวัคคีย์

จบ ภาณวารที่ ๒

๑๒. อุรุเวลปาฏิหาริยกถา

ว่าด้วยทรงแสดงปาฏิหาริย์โปรดชฎิลอุรุเวลกัสสปะ

เรื่องชฎิล สามพี่น้อง

{๓๗} [๓๗] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปโดยลำดับถึงตำบลอุรุเวลาแล้ว ก็สมัยนั้นแล ชฎิล ๓ คน คือ อุรุเวลกัสสปะ ๑ นทีกัสสปะ ๑ คยากัสสปะ ๑ อาศัยอยู่ในตำบลอุรุเวลา บรรดาชฎิล ๓ คนนั้น ชฎิลชื่อ อุรุเวลกัสสปะเป็นผู้นำ เป็นผู้ฝึกสอน เป็นผู้เลิศ เป็นหัวหน้า เป็นประธาน ของชฎิล ๕๐๐ คน ชฎิลชื่อนทีกัสสปะเป็นผู้นำ เป็นผู้ฝึกสอน เป็นผู้เลิศ เป็นหัวหน้า เป็นประธานของชฎิล ๓๐๐ คน ชฎิลชื่อคยากัสสปะเป็นผู้นำ เป็นผู้ฝึกสอน เป็นผู้เลิศ เป็นหัวหน้า เป็นประธานของชฎิล ๒๐๐ คนครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เสด็จเข้าไปยังอาศรมของชฎิลอุรุเวลกัสสปะ แล้วได้ตรัสกะชฎิลอุรุเวลกัสสปะว่า “ดูก่อนกัสสปะ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราขออาศัยอยู่ในโรงบูชาไฟสักคืนหนึ่ง”

อุรุเวลกัสสปะทูลว่า “ข้าแต่มหาสมณะ ข้าพเจ้าไม่หนักใจเลย แต่ในโรงบูชาไฟนั้นมีพญานาคที่มีฤทธิ์เป็นอสรพิษร้าย มันจะได้ไม่ทำอันตรายพระองค์”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะชฎิลอุรุเวลกัสสปะเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อนกัสสปะ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราขออาศัยอยู่ในโรงบูชาไฟสักคืนหนึ่ง”

อุรุเวลกัสสปะก็ทูลว่า “ข้าแต่มหาสมณะ ข้าพเจ้าไม่หนักใจเลย แต่ในโรงบูชาไฟนั้นมีพญานาคที่มีฤทธิ์เป็นอสรพิษร้าย มันจะได้ไม่ทำอันตรายพระองค์”