เรื่องให้ภิกษุกำลังฉันค้างอยู่ลุกขึ้น เล่ม ๗

อาสนปปฏิพาหนาทิ

ว่าด้วยพระพุทธบัญญัตห้ามกีดกันอาสนะเป็นต้น

เรื่องไล่ภิกษุที่กำลังฉันค้างอยู่ลุกขึ้น

{๒๗๒} [๓๑๖] ก็โดยสมัยนั้นแล มหาอำมาตย์ผู้เป็นสาวกของอาชีวกคนหนึ่ง ได้เลี้ยงอาหารพระสงฆ์ ท่านพระอุปนันทศากยบุตรมาภายหลัง ได้ไล่ภิกษุ ผู้นั่งในลำดับให้ลุกขึ้นทั้งที่กำลังฉันค้างอยู่ โรงอาหารได้เกิดโกลาหลขึ้น จึงมหาอำมาตย์ผู้นั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อ สายพระศากยบุตรมาทีหลังจึงได้ไล่ภิกษุผู้นั่งในลำดับให้ลุกขึ้นทั้งที่ยังฉันค้าง อยู่เล่า โรงอาหารจึงได้เกิดโกลาหลขึ้น ภิกษุผู้นั่งแมัในที่อื่นจะพึงฉันจนอิ่ม ได้อย่างไรเล่า”ภิกษุทั้งหลายได้ยินมหาอำมาตย์ผู้นั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉน ท่านพระอุปนันทศากยบุตรมาทีหลังจึงได้ไล่ภิกษุผู้นั่งในลำดับให้ลุกขึ้นทั้งที่ ยังฉันค้างอยู่เล่า โรงอาหารจึงได้เกิดโกลาหลขึ้น” แล้วกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามว่า “ดูก่อน อุปนันทะ ทราบมาว่าเธอมาทีหลังได้ไล่ภิกษุผู้นั่งในลำดับให้ลุกขึ้นทั้งที่ยัง ฉันค้างอยู่ โรงอาหารจึงได้เกิดโกลาหลขึ้น จริงหรือ”ท่านพระอุปนันทศากยบุตรกราบทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอมาทีหลัง ไฉนจึงได้ไล่ภิกษุผู้นั่งในลำดับให้ลุกขึ้นทั้งที่ยังฉันค้างอยู่ โรงอาหารจึงได้ เกิดโกลาหลขึ้นเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของ ปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงให้ภิกษุผู้นั่งในลำดับลุกขึ้นทั้งที่ยัง ฉันค้างอยู่ รูปใดให้ลุกขึ้น ต้องอาบัติทุกกฏ ถ้าให้ลุกขึ้นย่อมเป็นอันห้าม

ภัตด้วย พึงกล่าวว่า ‘ท่านจงไปหาน้ำมา’ ถ้าได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้า ไม่ได้ พึงกลืนเมล็ดข้าวให้เรียบร้อยแล้วจึงให้อาสนะแก่ภิกษุผู้แก่กว่า อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวมิได้หมายความว่าภิกษุพึงกันอาสนะไว้สำหรับภิกษุ ผู้แก่กว่าโดยปริยายไร ๆ รูปใดกันไว้ ต้องอาบัติทุกกฏ”

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์ไล่ภิกษุอาพาธให้ลุกขึ้น

{๒๗๓} สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ไล่ภิกษุอาพาธให้ลุกขึ้น ภิกษุอาพาธ ตอบอย่างนี้ว่า “ท่านทั้งหลาย พวกผมไม่อาจจะลุกขึ้นได้ พวกผม อาพาธ” พวกภิกษุฉัพพัคคีย์กล่าวว่า “พวกผมจะพยุงพวกท่านให้ลุกขึ้น” แล้วประคองให้ลุกขึ้น พอยืนแล้วก็ปล่อยเสีย ภิกษุอาพาธล้มสลบไป … ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงไล่ภิกษุอาพาธให้ลุกขึ้น รูปใดไล่ให้ ลุกขึ้น ต้องอาบัติทุกกฏ”

{๒๗๔} สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์พูดว่า “พวกผมอาพาธ ลุกไม่ขึ้น” แล้วยืดเอาที่นอนดี ๆ ไว้ ... ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มี พระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ให้ที่นอนที่เหมาะสมแก่ภิกษุ อาพาธ”

{๒๗๕} สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์อาพาธเล็กน้อย ก็กันเสนาสนะไว้ ... ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาพาธเล็กน้อยไม่พึงกันเสนาสนะไว้ รูปใดกันไว้ ต้องอาบัติทุกกฏ”

เรื่องภิกษุสัตตรสวัคคีย์ปฏิสังขรณ์วิหารใหญ่

{๒๗๖} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์ปฏิสังขรณ์วิหารใหญ่แห่ง หนึ่งซึ่งตั้งอยู่สุดเขตวัดด้วยหมายใจว่า “พวกเราจักอยู่จำพรรษา ณ ที่นี้” พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้เห็นพวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์กำลังปฏิสังขรณ์วิหารกัน อยู่ ครั้นแล้วจึงพูดกันอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุสัตตรสวัคคีย์เหล่า นี้กำลังปฏิสังขรณ์วิหารกัน อย่ากระนั้นเลย พวกเราจักไล่พวกเธอไปเสีย” ภิกษุบางรูปพูดอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย ขอให้รอไปก่อนจนกว่าพวกเธอ จะปฏิสังขรณ์เสร็จ เมื่อพวกเธอปฏิสังขรณ์เสร็จแล้ว พวกเราจึงค่อยไล่ไป”ครั้นพวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์ปฏิสังขรณ์เสร็จแล้ว พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ ได้กล่าวกะพวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์ดังนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านจง ย้ายออกไป วิหารตกถึงพวกเรา”

พวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์ตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านควรจะ บอกล่วงหน้ามิใช่หรือ พวกผมจะได้ปฏิสังขรณ์วิหารหลังอื่น”

“อาวุโสทั้งหลาย วิหารเป็นของสงฆ์มิใช่หรือ”

“ขอรับ วิหารเป็นของสงฆ์”

“พวกท่านจงย้ายออกไป วิหารตกถึงพวกเรา”

“วิหารหลังใหญ่ แม้พวกท่านก็อยู่ได้ แม้พวกผมก็จักอยู่”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์กล่าวว่า “พวกท่านจงย้ายออกไป วิหารตกถึงพวก เรา” ดังนี้แล้วทำเป็นโกรธ ไม่พอใจ จับคอฉุดคร่าออกไป

พวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์ถูกพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ฉุดลากออกไปก็ร้องไห้

ภิกษุทั้งหลายพากันถามอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านร้องไห้ ทำไม”

พวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์ตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุฉัพพัคคีย์เหล่านี้ โกรธ ไม่พอใจ ฉุดคร่าพวกกระผมออกไปจากวิหารอันเป็นของสงฆ์”

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้โกรธ ไม่พอใจ ฉุดคร่าภิกษุทั้งหลายออกจาก วิหารอันเป็นของสงฆ์เล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอโกรธ ไม่พอใจ ฉุดคร่าภิกษุทั้งหลายออกจาก วิหารอันเป็นของสงฆ์ จริงหรือ”พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิ ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะ ภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงโกรธ ไม่พอใจ ฉุดคร่าภิกษุทั้งหลาย ออกจากวิหารอันเป็นของสงฆ์ รูปใดฉุดคร่า พึงปรับตามธรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุถือเสนาสนะ”

เสนาสนคาหาปกสัมมติ

ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้สมมติภิกษุเป็นผู้ให้ถือเสนาสนะ

{๒๗๗} [๓๑๗] ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายมีความสงสัยว่าใครพึงให้ถือเสนาสนะ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติภิกษุผู้ประกอบด้วย คุณสมบัติ ๕ ประการเป็นผู้ให้ถือเสนาสนะ คือ

๑. ไม่ลำเอียงเพราะชอบ

๒. ไม่ลำเอียงเพราะชัง

๓. ไม่ลำเอียงเพราะหลง

๔. ไม่ลำเอียงเพราะกลัว

๕. รู้เสนาสนะที่ให้ถือแล้วและยังไม่ให้ถือ

วิธีสมมติ

{๒๗๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติอย่างนี้ คือ พึงขอร้องภิกษุก่อน ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาสมมติ

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่ แล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้ให้ถือเสนาสนะ นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์สมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้ให้ถือ เสนาสนะ การสมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้ให้คือเสนาสนะชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงภิกษุชื่อนี้สงฆ์สมมติเป็นผู้ให้ถือเสนาสนะแล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้น จึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”