พระวินัยปิฎก จุลวรรค · เสนาสนะขันธกะ
สมมติภิกษุเป็นผู้แต่งตั้งเสนาสนะเป็นต้น เล่ม ๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๒๙–๓๓๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๘/๑๙ ในเสนาสนะขันธกะมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระวินัยปิฎก จุลวรรค เสนาสนะขันธกะ สมมติภิกษุเป็นผู้แต่งตั้งเสนาสนะเป็นต้น (ฉบับหลวง เล่ม ๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๗ หน้า ๑๗๔–๑๗๙
ภิกษุชื่อนี้สงฆ์สมมติเป็นภัตตุเทสก์แล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”
วิธีแจกภัต
{๓๒๘} ครั้งนั้น พระภัตตุเทสก์มีความสงสัยว่าจะพึงแจกภัตอย่างไรหนอ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เขียนชื่อลงในสลากหรือแผ่นผ้า รวมเข้าไว้แล้วจึงแจกภัต”
เสนาสนปัญญาปกาทิสัมมติ
ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้สมมติภิกษุเป็นผู้จัดแจงแสนาสนะเป็นต้น
{๓๒๙} [๓๒๗] ก็โดยสมัยนั้นแล สงฆ์ไม่มีภิกษุจัดแจงเสนาสนะ เสนาสนะ ที่ยังมิได้แจกเสียหาย ...
ไม่มีภิกษุผู้รักษาเรือนคลัง ...
ไม่มีภิกษุผู้รับจีวร ...
ไม่มีภิกษุผู้แจกจีวร ...
ไม่มีภิกษุผู้แจกข้าวยาคู ...
ไม่มีภิกษุผู้แจกผลไม้ ...
ไม่มีภิกษุผู้แจกของเคี้ยว ของเคี้ยวที่ยังมิได้แจกเสียหาย ภิกษุ ทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติภิกษุผู้ประกอบด้วย คุณสมบติ ๕ ประการเป็นผู้แจกของเคี้ยว คือ
๑. ไม่ลำเอียงเพราะชอบ
๒. ไม่ลำเอียงเพราะชัง
๓. ไม่ลำเอียงเพราะหลง
๔. ไม่ลำเอียงเพราะกลัว
๕. รู้จักของเคี้ยวที่แจกแล้วและยังมิได้แจก
วิธีสมมติ
{๓๓๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติอย่างนี้ คือ พึงขอร้องภิกษุก่อน ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ว่าดังนี้
กรรมวาจาสมมติ
‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่ แล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้แจกของเคี้ยว นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์สมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้แจก ของเคี้ยว การสมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้แจกของเคี้ยวชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่าน ผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงภิกษุชื่อนี้สงฆ์สมมติเป็นผู้แจกของเคี้ยวแล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้น จึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”
อัปปมัตตกวิสสัชชกสัมมติ
ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้สมมติภิกษุเป็นผู้แจกของเล็กน้อย
{๓๓๑} [๓๒๘] ก็โดยสมัยนั้นแล มีบริขารเล็กน้อยเกิดขึ้นในเรือนคลังของ สงฆ์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติภิกษุผู้ประกอบด้วย คุณสมบัติ ๕ ประการเป็นผู้แจกของเล็กน้อย คือ
๑. ไม่ลำเอียงเพราะชอบพอ
๒. ไม่ลำเอียงเพราะชัง
๓. ไม่ลำเอียงเพราะหลง
๔. ไม่ลำเอียงเพราะกลัว
๕. รู้จักของที่แจกแล้วและยังมิได้แจก
วิธีสมมติ
{๓๓๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติอย่างนี้ คือ พึงขอร้องภิกษุก่อน ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ว่าดังนี้
กรรมวาจาสมมติ
‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่ แล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้แจกของเล็กน้อย นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์สมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้แจกของ เล็กน้อย การสมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้แจกของเล็กน้อยชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง
ภิกษุชื่อนี้สงฆ์สมมติเป็นผู้แจกของเล็กน้อยแล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุ นั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’
ของเล็กน้อยที่ควรแจก
{๓๓๓} ภิกษุผู้แจกของเล็กน้อยนั้น เข็มเล่มหนึ่งก็ควรให้ มีดก็ควรให้ รองเท้า ก็ควรให้ ประคดเอวก็ควรให้ สายโยกบาตรก็ควรให้ ผ้ากรองนํ้าก็ควรให้ ธมกรกก็ควรให้ ผ้ากุสิก็ควรให้ ผ้าอัฑฒกุสิก็ควรให้ ผ้ามณฑลก็ควรให้ ผ้าอัฑฒมณฑลก็ควรให้ ผ้าอนุวาตก็ควรให้ ผ้าด้านสกัดก็ควรให้ ถ้ามี เนยใส นํ้ามัน นํ้าผึ้ง หรือน้ำอ้อยของสงฆ์อยู่ ควรให้ลิ้มได้คราวเดียว ถ้าต้องการอีก ก็ควรให้อีก ถ้าต้องการแม้อีก ก็ควรให้อีก”
สาฏิยัคคาหาปกาทิสัมมติ
ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้สมมติภิกษุเป็นผู้แจกผ้าเป็นต้น
{๓๓๔} [๓๒๙] ก็โดยสมัยนั้นแล สงฆ์ไม่มีภิกษุผู้แจกผ้า ...
ไม่มีภิกษุผู้แจกบาตร ...
ไม่มีภิกษุผู้ใช้คนงานวัด ...
ไม่มีภิกษุผู้ใช้สามเณร สามเณรทั้งหลายเมื่อไม่มีใครใช้ ก็ไม่ยอม ทำงาน ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติภิกษุผู้ประกอบด้วย คุณสมบัติ ๕ ประการเป็นผู้ใช้สามเณร คือ
๑. ไม่ลำเอียงเพราะชอบ
๒. ไม่ลำเอียงเพราะชัง
๓. ไม่ลำเอียงเพราะหลง
๔. ไม่ลำเอียงเพราะกลัว
๕. รู้จักสามเณรที่ใช้แล้วและยังมิได้ใช้
วิธีสมมติ
{๓๓๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติอย่างนี้ คือ พึงขอร้องภิกษุก่อน ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ว่าดังนี้
กรรมวาจาสมมติ
‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่ แล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้ใช้สามเณร นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์สมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้ใช้ สามเณร การสมมติภิกษุชื่อนี้เป็นผู้ใช้สามเณรชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้น พึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงภิกษุชื่อนี้สงฆ์สมมติเป็นผู้ใช้สามเณรแล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึง นิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”
จบ ตติยภาณวาร
จบ เสนาสนขันธกะที่ ๖
หัวข้อประจำขันธกะ
{๓๓๖} เรื่องพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐยังมิได้ทรงบัญญัติ วิหาร ในครั้งนั้น สาวกของพระชินเจ้าเหล่านั้นอยู่ใน ที่นั้น ๆ ย่อมออกมาจากที่อยู่ ๑
เรื่อง เศรษฐีคฤหบดีเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้วได้กล่าว แก่ภิกษุทั้งหลายดังนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าจะให้สร้างวิหาร ท่าน ทั้งหลายพึงอยู่’ ภิกษุจึงทูลถามพระโลกนายก ๑เรื่อง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตที่เร้น ๕ อย่าง คือ วิหาร เรือนมุงแถบเดียว เรือนยอด ทิมแถว ถ้ำ ๑ เรื่องเศรษฐีสร้างวิหาร ๖๐ หลัง ๑
เรื่องมหาชนสร้างวิหารไม่มีบานประตู ๑ เรื่องภิกษุ ไม่ระวัง ๑ เรื่องทรงอนุญาตประตู ๑ เรื่องกรอบเช็ดหน้า ครกรองรับเดือยบานประตู ห่วงข้างบน ๑
เรื่องทรงอนุญาตช่องสำหรับเชือก และเชือกสำหรับ ชัก ๑ เรื่องสายยู สลักเพชร ลิ่ม กลอน ๑ เรื่องช่อง ลูกดาลทำด้วยโลหะ ไม้ และเขา ๑
เรื่องทรงอนุญาตลิ่มยนต์ ๑ เรื่องหลังคาฉาบด้วยดิน ทั้งข้างนอกข้างใน ๑ เรื่องหน้าต่างชุกชี หน้าต่างมีตาข่าย หน้าต่างมีซี่กรง ๑ เรื่องผ้าผืนเล็กสำหรับหน้าต่าง ๑ เรื่องมูลหน้าต่าง ๑ เรื่องเครื่องปูลาด ๑เรื่องแผ่นกระดานคล้ายตั่ง ๑ เรื่องเตียงถักหรือ สาน ๑ เรื่องเตียงมีแม่แคร่สอดเข้าในเท้า ๑ เรื่องตั่งมี แม่แคร่สอดเข้าในเท้า ๑ เรื่องเตียงมีแม่แคร่ติดกับเท้า ๑
จบ สมมติภิกษุเป็นผู้แต่งตั้งเสนาสนะเป็นต้น