เรื่องอชาตสัตตุกุมาร เล่ม ๗

อชาตสัตตุกุมารวัตถุ

ว่าด้วยเรื่องอชาตศัตรูราชกุมารถูกพระเทวทัตยุยง

{๓๖๖} [๓๓๙] ครั้งนั้นแล พระเทวทัตเข้าไปหาอชาตศัตรูราชกุมารถึงที่ ประทับ ครั้นแล้วได้กล่าวว่า “พระกุมาร เมื่อก่อนคนทั้งหลายมีอายุยืน เดี๋ยวนี้มีอายุสั้น ก็การที่พระองค์จะพึงสิ้นพระชนม์เสียเมื่อยังเป็นเด็ก นั่น เป็นฐานะจะมีได้ พระกุมาร อย่ากระนั้นเลย ท่านจงปลงพระชนม์พระ ชนกเสียแล้วเป็นพระเจ้าแผ่นดิน อาตมาก็จักปลงพระชนม์พระผู้มีพระ ภาคเจ้าแล้วเป็นพระพุทธเจ้า"

ครั้งนั้น อชาตศัตรูราชกุมารคิดว่า “พระผู้เป็นเจ้าเทวทัตมีฤทธิ์มากมี อานุภาพมาก พระผู้เป็นเจ้าเทวทัตพึงรู้จริง” แล้วเหน็บกฤชแนบพระเพลา ทรงกลัว หวั่นหวาด สะดุ้งพระทัยมนิมนาการ (รีบเสด็จ) เข้าไปภายใน พระราชวังแต่เวลากลางวัน พวกมหาอำมาตย์ผู้รักษาภายในพระราชวังได้ แลเห็นอชาตศัตรูราชกุมารทรงกลัว หวั่นหวาด สะดุ้งพระทัยมนิมนาการ เข้ามาภายในพระราชวังแต่เวลากลางวัน ครั้นแล้วรีบจับไว้ มหาอำมาตย์ เหล่านั้นตรวจค้นพบกฤชเหน็บอยู่ที่พระเพลา จึงได้ทูลถามอชาตศัตรูราช กุมารว่า “พระองค์ประสงค์จะทำการอันใด พระเจ้าข้า”“เราประสงค์ปลงพระชนม์พระชนก”

“ใครยุพระองค์”

“พระผู้เป็นเจ้าเทวทัต”

มหาอำมาตย์บางพวกได้ลงมติอย่างนี้ว่า “ควรปลงพระชนม์พระราช กุมารเสีย ควรฆ่าพระเทวทัตและภิกษุทั้งหมด”

มหาอำมาตย์บางพวกได้ลงมติอย่างนี้ว่า “ไม่ควรฆ่าพวกภิกษุ เพราะพวกภิกษุไม่ผิดอะไร แต่ควรปลงพระชนม์พระราชกุมารและฆ่าพระ เทวทัต”

มหาอำมาตย์บางพวกได้ลงมติอย่างนี้ว่า “ไม่ควรปลงพระชนม์ พระราชกุมาร ไม่ควรฆ่าพระเทวทัต ไม่ควรฆ่าพวกภิกษุ ควรกราบทูล พระราชา พระราชารับสั่งอย่างใด พวกเราจักทำอย่างนั้น”

{๓๖๗} ครั้งนั้น มหาอำมาตย์เหล่านั้นคุมอชาตศัตรูราชกุมารเข้าไปเฝ้า พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราช กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระเจ้าพิมพิสาร จอมเสนามาคธราช

พระเจ้าพิมพิสารตรัสถามว่า “ดูก่อนพนาย มหาอำมาตย์ทั้งหลาย ลงมติอย่างไร”

“ขอเดชะ มหาอำมาตย์บางพวกได้ลงมติอย่างนี้ว่า ‘ควรปลงพระชนม์ พระราชกุมาร ควรฆ่าพระเทวทัตและภิกษุทั้งหมด’ มหาอำมาตย์บางพวก ได้ลงมติอย่างนี้ว่า ‘ไม่ควรฆ่าพวกภิกษุ เพราะพวกภิกษุไม่ผิดอะไร แต่ ควรปลงพระชนม์พระราชกุมารและฆ่าพระเทวทัต’ มหาอำมาตย์บางพวก ได้ลงมติอย่างนี้ว่า ไม่ควรปลงพระชนม์พระราชกุมาร ไม่ควรฆ่าพระ เทวทัต ไม่ควรฆ่าพวกภิกษุ ควรกราบทูลพระราชา พระราชารับสั่งอย่างใด พวกเราจักทำอย่างนั้น’ พุทธเจ้าข้า”“ดูก่อนพนาย พระพุทธ พระธรรม หรือพระสงฆ์จักทำอะไรได้ ชั้น แรกทีเดียว พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประกาศพระเทวทัตในพระนคร ราชคฤห์มิใช่หรือว่า ‘ปกติของพระเทวทัตเมื่อก่อนเป็นอย่างหนึ่ง เดี๋ยวนี้ เป็นอีกอย่างหนึ่ง พระเทวทัตทำอย่างใดด้วยกายวาจา ไม่พึงเห็นว่าพระพุทธ พระธรรม หรือพระสงฆ์เป็นอย่างนั้น พึงเห็นเฉพาะตัวพระเทวทัตเอง”บรรดามหาอำมาตย์เหล่านั้น พวกที่ลงมติอย่างนี้ว่า “ควรปลง พระชนม์พระราชกุมาร ควรฆ่าพระเทวทัต และภิกษุทั้งหมด” พระราชาได้ ทรงถอดยศพวกเธอเสีย

พวกที่ลงมติอย่างนี้ว่า “ไม่ควรฆ่าพวกภิกษุ เพราะพวกภิกษุไม่ผิด อะไร ควรปลงพระชนม์พระราชกุมารและฆ่าพระเทวทัต” พระราชาได้ทรง ลดตำแหน่งพวกเธอ

พวกที่ลงมติอย่างนี้ว่า “ไม่ควรปลงพระชนม์พระราชกุมาร ไม่ควรฆ่า พระเทวทัต ไม่ควรฆ่าพวกภิกษุ ควรกราบทูลพระราชา พระราชารับสั่ง อย่างใด พวกเราจักทำอย่างนั้น” พระราชาได้ทรงเลื่อนตำแหน่งพวกเธอ

ลำดับนั้น พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชได้ตรัสถามอชาตศัตรู ราชกุมารว่า “ลูก เจ้าต้องการฆ่าพ่อเพื่ออะไร”

อชาตศัตรูราชกุมารกราบทูลว่า “หม่อมฉันต้องการราชสมบัติ พระ พุทธเจ้าข้า”

พระราชาตรัสว่า “ลูก ถ้าเจ้าต้องการราชสมบัติ ราชสมบัตินั้นเป็น ของเจ้า” แล้วทรงมอบราชสมบัติแก่อชาตศัตรูราชกุมาร

อภิมารเปสนะ

ว่าด้วยเรื่องพระเทวทัตส่งคนไปปลงพระชนม์พระพุทธเจ้า

{๓๖๘} [๓๔๐] ครั้งนั้นแล พระเทวทัตเข้าไปหาอชาตศัตรูราชกุมารแล้ว ถวายพระพรว่า “ขอถวายพระพร ขอมหาบพิตรจงสั่งราชบุรุษผู้จักปลง พระชนม์พระสมณโคดมได้” ลำดับนั้น อชาตศัตรูกุมารสั่งคนทั้งหลาย ว่า “พนาย พระผู้เป็นเจ้าเทวทัตสั่งอย่างใด ท่านทั้งหลายจงทำอย่างนั้น”ลำดับต่อมา พระเทวทัตจึงสั่งชายคนหนึ่งว่า “เจ้าจงไป พระสมณ โคดมประทับอยู่ในโอกาสโน้น จงปลงพระชนม์พระองค์เสียแล้วจงมา ทางนี้“ ดังนี้แล้วซุ่มคนไว้อีก ๒ คนริมทางนั้นด้วยสั่งว่า ชายคนใดมาทางนี้ ลำพังผู้เดียว เจ้าทั้งสองจงฆ่าชายคนนั้นเสียแล้วมาทางนี้” แล้วซุ่มคนไว้ ๔ คนริมทางนั้นด้วยสั่งว่า ชายใดมาทางนี้ ๒ คน เจ้าทั้ง ๔ คนจงฆ่าชาย

๒ คนนั้นเสีย แล้วมาทางนี้” แล้วซุ่มคนไว้ ๘ คนริมทางนั้นด้วยสั่งว่า “ชายใดมาทางนี้ ๔ คน เจ้าทั้ง ๘ คนจงฆ่าชาย ๔ คนนั้นเสียแล้วมา ทางนี้” แล้วซุ่มคนไว้ ๑๖ คนริมทางนั้นด้วยสั่งว่า “ชายใดมาทางนี้ ๘ คน เจ้าทั้ง ๑๖ คนจงฆ่าชาย ๘ คนนั้นเสียแล้วจึงมา”

ทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่คนที่ถูกส่งมาปลงพระชนม์

{๓๖๙} ครั้งนั้น ชายผู้เดียวนั้นถือดาบและโล่ผูกสอดแล่งธนูแล้วเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กลัว หวั่นหวาด สะทกสะท้าน ยืนตัวแข็งอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอด พระเนตรเห็นชายผู้นั้นกลัว หวั่นหวาด สะทกสะท้าน ยืนตัวแข็งอยู่ ครั้นแล้วได้ตรัสกะชายผู้นั้นว่า “มาเถิด เจ้าอย่ากลัวเลย” จึงชายผู้นั้น วางดาบและโล่ปลดแล่งธนูวางไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า ซบศีรษะลงแทบพระบาทยุคลของพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วได้กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า โทษผิดมาถึงข้าพระองค์ตามความโง่ ตามความหลง ตามอกุศล ที่ข้าพระองค์มีจิตคิดประทุษร้าย

มีจิตคิดจะฆ่า จึงเข้ามาถึงที่นี้ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดรับโทษของข้าพระองค์นั้นโดย ความเป็นโทษ เพื่อความสำรวมต่อไปด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เอาเถอะ เจ้า โทษผิดมาถึงเจ้าตาม ความโง่ ตามความหลง ตามอกุศล ที่เจ้ามีจิตคิดประทุษร้าย มีจิตคิดจะ ฆ่า เข้ามาถึงที่นี้ เมื่อเจ้าเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วทำคืนตามธรรม เราก็ขอรับโทษนั้นของเจ้า เพราะผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วทำคืน ตามธรรม ถึงความสำรวมต่อไป ข้อนั้นเป็นความเจริญในอริยวินัย”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่ชายผู้นั้น คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความ เศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระ

ผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบว่าชายผู้นั้นมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอด จากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงแสดงพระธรรมเทศนาที่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า “สิ่งใด สิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็น ธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแก่ชายผู้นั้น ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจาก ด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

ครั้งนั้น ชายผู้นั้นได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรม แจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจาก ถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นใน คำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของ พระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดย อเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดี จักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มี พระภาคเจ้าพร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มี พระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้รับสั่งกะชายนั้นว่า “เจ้าอย่าไปทางนี้ จงไปทางนี้” แล้วทรงส่งไปทางอื่น

{๓๗๐} ครั้งนั้น ชาย ๒ คนนั้นคิดว่า “ทำไมหนอชายคนหนึ่งนั้นจึงมาช้านัก จึงเดินสวนทางไป ได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่ชาย ๒ คนนั้น ...

พวกเขา ... ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ... ขอ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ทั้งสองว่าเป็นอุบาสกผู้มอบ ชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้รับสั่งกะชายทั้งสองนั้นว่า “เจ้าทั้ง สองอย่าไปทางนี้ จงไปทางนี้” แล้วทรงส่งไปทางอื่น

{๓๗๑} ครั้งนั้น ชาย ๔ คนนั้น ...

ครั้งนั้น ชาย ๘ คนนั้น ...

ครั้งนั้น ชาย ๑๖ คนนั้นคิดว่า “ทำไมหนอชาย ๘ คนนั้นจึงมาช้า นัก จึงเดินสวนทางไป ได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่ง หนึ่ง แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วน ข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่ชาย ๑๖ คน นั้น คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา ...

พวกเขา ... ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระ ผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่ม แจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ... ขอ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ทั้ง ๑๖ คนว่าเป็นอุบาสกผู้ มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”ครั้งนั้น ชายคนเดียวนั้นได้เข้าไปพบพระเทวทัตถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ กล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า กระผมไม่อาจจะปลงพระชนม์พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นได้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงมีฤทธิ์มาก ทรงมี อานุภาพมาก”

พระเทวทัตจึงกล่าวว่า “อย่าเลย เจ้า อย่าปลงพระชนม์พระสมณ โคดมเลย เรานี้แหละจักปลงพระชนม์พระสมณโคดมเอง”

โลหิตุปปาทกกัมมะ

ว่าด้วยเรื่องพระเทวทัตทำโลหิตุปบาท

{๓๗๒} [๓๔๑] ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจงกรมอยู่ ณ เชิงเขาคิชฌกูฏ ครั้งนั้น พระเทวทัตขึ้นเขาคิชฌกูฏแล้วกลิ้งศิลาก้อนใหญ่ ลงมาด้วยหมายใจว่าจักปลงพระชนม์พระสมณโคดมด้วยศิลานี้ ยอดเขา ๒ ยอดน้อมลงมารับศิลานั้นไว้ สะเก็ดกระเด็นจากศิลานั้นต้องพระบาท ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำพระโลหิตให้ห้อขึ้นแล้วขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแหงนขึ้นไปตรัสกะพระเทวทัตว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอสั่งสมบาปมิใช่บุญไว้มากนัก ที่พอมีจิตคิดประทุษร้าย มีจิตคิดจะฆ่า ยังโลหิตของตถาคตให้ห้อขึ้น”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า รับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย นี้จัดเป็นอนันตริยกรรมข้อที่ ๑ ที่เทวทัตสั่งสมแล้ว ที่เธอมีจิต คิดประทุษร้าย มีจิตคิดจะฆ่า ทำโลหิตของตถาคตให้ห้อขึ้น”

ภิกษุทั้งหลายได้สดับข่าวว่าพระเทวทัตได้ประกอบการปลงพระชนม์ พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็ภิกษุเหล่านั้นจงกรมอยู่รอบ ๆ วิหารของพระผู้มีพระ ภาคเจ้า พลางทำการสาธยายมีเสียงดังเซ็งแซ่เพื่อรักษาคุ้มครองป้องกัน พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับเสียงสาธยายมีเสียงดัง เซ็งแซ่ จึงตรัสกะท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ นั้นเสียงสาธยายมี เสียงดังเซ็งแซ่อะไรกัน”ท่านอานนท์ทูลตอบว่า “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุทั้งหลายได้สดับข่าว ว่าพระเทวทัตได้ประกอบการปลงพระชนม์พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็ภิกษุ เหล่านั้นจงกรมอยู่รอบ ๆ วิหารของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงทำการสาธยาย มีเสียงดังเซ็งแซ่เพื่อรักษาคุ้มครองป้องกันพระผู้มีพระภาคเจ้า เสียงนั้นนั่น เป็นเสียงสาธยายมีเสียงดังเซ็งแซ่ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้ากระนั้น เธอจงเรียก ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นมาตามคำของเราว่าพระศาสดารับสั่งหาท่านทั้งหลาย”

ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระพุทธบัญชาแล้วเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น แจ้งให้ทราบว่า “พระศาสดารับสั่งหาท่านทั้งหลาย”

ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระอานนท์แล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ ภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้า อยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เมื่อภิกษุเหล่านั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระ ภาคเจ้ารับสั่งว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่บุคคลจะปลงชีวิตตถาคตด้วยความพยายาม ของผู้อื่นนั่นมิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส เพราะพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ ปรินิพพานด้วยความพยายามของผู้อื่น

ศาสดา ๕ ประเภท

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ศาสดา ๕ ประเภทเหล่านี้มีปรากฏอยู่ในโลก ๕ ประเภท คืออะไรบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีลไม่บริสุทธิ์ แต่ ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์’ และว่า ‘ศีลของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ศาสดานั้นนั่นสาวกทั้งหลายย่อมรู้กันอย่างนี้ว่า ‘ท่าน ศาสดานี้แลเป็นผู้มีศีลไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์’ และว่า ‘ศีลของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ก็ถ้าพวกเราจะพึง บอกแก่พวกคฤหัสถ์ ก็จะไม่เป็นที่พึงพอใจของท่าน พวกเราจะกล่าวถึง ท่านโดยที่ท่านไม่มีความพึงพอใจนั้นได้อย่างไร อนึ่ง ประชาชนก็ยังนับถือ บูชาเราด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารอยู่ ตัวท่านเองกระทำกรรมใดไว้ ตัวท่านเองก็จักปรากฏด้วยกรรมนั้นเอง’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมรักษาศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดยศีล และศาสดาเห็นปานนั้นก็หวังการรักษาโดยศีลจากสาวกทั้งหลาย (๑)

{๓๗๓} อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์’ และว่า ‘อาชีวะของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมรักษา ศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดยอาชีวะ และศาสดาเห็นปานนั้นก็หวังการรักษา โดยอาชีวะจากสาวกทั้งหลาย (๒)

{๓๗๔} อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีธรรมเทศนา ไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีธรรมเทศนาบริสุทธิ์’ และว่า ‘ธรรม เทศนาของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมรักษาศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดยธรรมเทศนา และศาสดา เห็นปานนั้นก็หวังการรักษาโดยธรรมเทศนาจากสาวกทั้งหลาย (๓){๓๗๕} อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีไวยากรณ์ไม่ บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีไวยากรณ์บริสุทธิ์’ และว่า ‘ไวยากรณ์ ของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาวก ทั้งหลายย่อมรักษาศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดยไวยากรณ์ และศาสดาเห็น ปานนั้นก็หวังการรักษาโดยไวยากรณ์จากสาวกทั้งหลาย (๔)

{๓๗๖} อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีญาณทัสสนะ ไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีญาณทัสสนะบริสุทธิ์’ และว่า ‘ญาณทัสสนะของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ศาสดานั้นนั่น สาวกทั้งหลายย่อมรู้กันอย่างนี้ว่า ‘ท่านศาสดานี้แลเป็นผู้มีญาณทัสสนะ ไม่บริสุทธิ์ แต่ปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มีญาณทัสสนะบริสุทธิ์’ และว่า ‘ญาณทัสสนะของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ ก็ถ้าพวกเราจะพึง บอกแก่พวกคฤหัสถ์ ก็จะไม่เป็นที่พึงพอใจของท่าน พวกเราจะกล่าวถึง

ท่านโดยที่ท่านไม่มีความพึงพอใจนั้นได้อย่างไร อนึ่ง ประชาชนก็ยังนับถือ บูชาเราด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารอยู่ ตัวท่านเองกระทำกรรมใดไว้ ตัวท่านเองก็จักปรากฏด้วยกรรมนั้นเอง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมรักษาศาสดาเห็นปานนั้นไว้โดย ญาณทัสสนะ และศาสดาเห็นปานนั้นก็หวังการรักษาโดยญาณทัสสนะจาก สาวกทั้งหลาย (๕)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ศาสดา ๕ ประเภทเหล่านี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เราแลเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ จึงปฏิญาณว่า ‘เรา เป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์’ และว่า ‘ศีลของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่เศร้าหมอง’ และสาวกทั้งหลายก็ไม่รักษาเราโดยศีล และเราก็ไม่หวังการรักษาโดยศีล จากสาวกทั้งหลาย

อนึ่ง เราเป็นผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ ...

อนึ่ง เราเป็นผู้มีธรรมเทศนาบริสุทธิ์ ...

อนึ่ง เราเป็นผู้มีไวยากรณ์บริสุทธิ์ ...

อนึ่ง เราเป็นผู้มีญาณทัสสนะบริสุทธิ์ จึงปฏิญาณว่า ‘เราเป็นผู้มี ญาณทัสสนะบริสุทธิ์’ และว่า ‘ญาณทัสสนะของเราบริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่ เศร้าหมอง’ และสาวกทั้งหลายก็ไม่รักษาเราโดยญาณทัสสนะ และเราก็ ไม่หวังการรักษาโดยญาณทัสสนะจากสาวกทั้งหลาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่บุคคลจะปลงชีวิตตถาคตด้วยความ พยายามของผู้อื่นนั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส เพราะพระตถาคตทั้งหลาย ย่อมไม่ปรินิพพานด้วยความพยายามของผู้อื่น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปที่อยู่ตามเดิม พระตถาคตทั้งหลาย อันพวกเธอไม่ต้องรักษา”

นาฬาคิริเปสนะ

ว่าด้วยพระเทวทัตปล่อยช้างนาฬาคิรี

{๓๗๗} [๓๔๒] ก็โดยสมัยนั้นแล ในพระนครราชคฤห์ มีช้างชื่อนาฬาคิรี เป็นสัตว์ดุร้าย ฆ่าคนได้ ครั้งนั้น พระเทวทัตเข้าไปยังพระนครราชคฤห์ แล้วไปยังโรงช้าง ได้กล่าวกะพวกควาญช้างว่า “พนาย เราเป็นพระญาติ ของพระเจ้าอยู่หัว สามารถจะแต่งตั้งผู้ที่อยู่ในตำแหน่งต่ำไว้ในตำแหน่งสูง ได้ สามารถจะเพิ่มได้ทั้งเบี้ยเลี้ยงและเงินเดือน พนาย ถ้ากระนั้น เวลาใด พระสมณโคดมเสด็จพระดำเนินมาตรอกนี้ เวลานั้นพวกท่านจงปล่อยช้าง นาฬาคิรีนี้เข้าไปยังตรอกนี้” ควาญช้างเหล่านั้นรับคำพระเทวทัตแล้วครั้นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือ บาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังพระนครราชคฤห์พร้อมกับภิกษุมากรูป เสด็จพระ ดำเนินถึงตรอกนั้น ควาญช้างเหล่านั้นได้แลเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จ พระดำเนินมาถึงตรอกนั้น ครั้นแล้วได้ปล่อยช้างนาฬาคิรีไปยังตรอกนั้น

ช้างนาฬาคิรีได้แลเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกลเทียว จึงได้ ชูงวง หูชัน หางชี้ วิ่งรี่ไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้า ภิกษุเหล่านั้นได้แลเห็น ช้างนาฬาคิรีวิ่งมาแต่ไกลเทียว ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ช้างนาฬาคิรีนี้ดุร้ายหยาบช้า ฆ่าคนได้ เดินเข้า มายังตรอกนี้แล้ว ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดเสด็จถอยกลับเถิด ขอ พระสุคตเจ้าได้โปรดเสด็จถอยกลับเถิด พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธออย่ากลัวเลย การที่บุคคลจะปลงชีวิตตถาคตด้วยความพยายามของผู้อื่นนั้นมิใช่ฐานะ มิใช่ โอกาส เพราะพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ปรินิพพานด้วยความพยายาม ของผู้อื่น”