มูลเหตุอันเตวาสิกวัตร เล่ม ๗

ถ้าอาจารย์อาพาธ พึงพยาบาลจนตลอดชีวิต พึงรอจนกว่าจะหาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นอาจริยวัตรของอันเตวาสิกทั้งหลาย ซึ่ง อันเตวาสิกทั้งหลายพึงประพฤติโดยชอบในอาจารย์”

๑๔. อันเตวาสิกวัตตกถา

ว่าด้วยอันเตวาสิกวัตร

{๔๔๔} [๓๘๑] ก็โดยสมัยนั้นแล อาจารย์ทั้งหลายไม่ประพฤติโดยชอบใน อันเตวาสิก บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนา ว่า “ไฉนอาจารย์ทั้งหลายจึงได้ไม่ประพฤติโดยชอบในอันเตวาสิกเล่า” แล้ว กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุ เป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าอาจารย์ทั้งหลายไม่ประพฤติโดยชอบใน อันเตวาสิก จริงหรือ”ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิ ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่ง กะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติอันเตวาสิกวัตร แก่อาจารย์ทั้งหลาย โดยประการที่อาจารย์ทั้งหลายจะพึงประพฤติโดยชอบ ในอันเตวาสิก

ธรรมเนียมปฏิบัติในอันเตวาสิก

{๔๔๕} [๓๘๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาจารย์พึงประพฤติโดยชอบใน อันเตวาสิก วิธีประพฤติโดยชอบในอันเตวาสิกนั้น มีดังต่อไปนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาจารย์พึงสงเคราะห์อนุเคราะห์อันเตวาสิก ด้วยสอนบาลี ด้วยสอนอรรถกถา ด้วยตักเตือน ด้วยพร่ำสอน

ถ้าอาจารย์มีบาตร อันเตวาสิกไม่มีบาตร อาจารย์พึงให้บาตรแก่ อันเตวาสิก หรือพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ บาตร จึงจะเกิดขึ้นแก่อันเตวาสิก’

ถ้าอาจารย์มีจีวร อันเตวาสิกไม่มีจีวร อาจารย์พึงให้จีวรแก่อันเตวาสิก หรือพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ จีวรจึงจะเกิดขึ้นแก่ อันเตวาสิก’

ถ้าอาจารย์มีบริขาร อันเตวาสิกไม่มีบริขาร อาจารย์พึงให้บริขารแก่ อันเตวาสิก หรือพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ บริขาร จึงจะเกิดขึ้นแก่อันเตวาสิก

ถ้าอันเตวาสิกอาพาธ อาจารย์พึงลุกแต่เช้าตรู่แล้วให้ไม้ชำระฟัน ให้ นํ้าล้างหน้า ปูอาสนะไว้ ถ้าข้าวยาคูมี พึงล้างภาชนะ แล้วนำข้าวยาคู เข้าไปให้ เมื่ออันเตวาสิกดื่มข้าวยาคูแล้ว พึงให้นํ้า รับภาชนะมา ถือต่ำ ๆ อย่าให้กระทบ ล้างให้สะอาดแล้วเก็บไว้ เมื่ออันเตวาสิกหายแล้ว พึงเก็บ อาสนะ ถ้าที่ตรงนั้นเปรอะเบื้อน พึงเก็บกวาดที่นั้นเสียถ้าอันเตวาสิกประสงค์จะเข้าบ้าน พึงให้ผ้านุ่ง พึงรับผ้านุ่งผลัดมา พึงให้ประคดเอว พึงพับผ้าสังฆาฏิเป็นชั้นให้ พึงล้างบาตรแล้วให้พร้อม ทั้งนํ้าด้วย พึงปูอาสนะที่นั่งฉันไว้ด้วยกำหนดในใจว่า ‘เพียงเวลาเท่านี้ อันเตวาสิกจักกลับมา’ พึงเตรียมตั่ง นํ้าล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้อง เช็ดเท้าไว้ พึงลุกขึ้นรับบาตรและจีวร พึงให้ผ้านุ่งผลัด พึงรับผ้านุ่งมาถ้าจีวรชุ่มเหงื่อ พึงผึ่งแดดไว้สักครู่หนึ่ง แต่ไม่พึงผึ่งทิ้งไว้ที่แดด

พึงพับจีวร เมื่อพับจีวร พึงพับให้เหลื่อมมุมกัน ๔ นิ้ว ด้วยตั้งใจว่า จะได้ไม่มีรอยหักตรงกลาง พึงสอดประคดเอวไว้ในขนดอันตรวาสก

ถ้าบิณฑบาตมี และอันเตวาสิกประสงค์จะฉัน พึงให้นํ้าแล้วนำ บิณฑบาตเข้าไปให้ พึงถามอันเตวาสิกด้วยน้ำฉัน เมื่ออันเตวาสิกฉันแล้ว พึงให้น้ำ รับบาตรมา ถือต่ำ ๆ อย่าให้กระทบ ล้างให้สะอาด เช็ดให้แห้ง แล้วผึ่งไว้ที่แดดสักครู่หนึ่ง แต่ไม่พึงผึ่งทิ้งไว้ที่แดดพึงเก็บบาตรจีวร เมื่อเก็บบาตร พึงใช้มือข้างหนึ่งจับบาตร ใช้มือ ข้างหนึ่งคลำใต้เตียงหรือใต้ตั่งแล้วจึงเก็บบาตร แต่ไม่พึงเก็บบาตรไว้บนพื้นที่ ไม่มีสิ่งใดรอง

เมื่อเก็บจีวร พึงใช้มือข้างหนึ่งจับจีวรไว้ ใช้มือข้างหนึ่งลูบราวจีวร หรือสายระเดียงแล้วจึงเก็บจีวรเอาชายไว้ด้านนอก ขนดไว้ด้านใน

เมื่ออันเตวาสิกลุกแล้ว พึงเก็บอาสนะ เก็บน้ำล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้า ถ้าที่ตรงนั้นเปรอะเปื้อน พึงเก็บกวาดที่นั้นเสีย

ถ้าอันเตวาสิกประสงค์จะสรงน้ำ พึงจัดน้ำสรงให้ ถ้าต้องการน้ำเย็น พึงจัดน้ำเย็นให้ ถ้าต้องการน้ำร้อน พึงจัดน้ำร้อนให้

ถ้าอันเตวาสิกประสงค์จะเข้าเรือนไฟ พึงบดจุรณแช่ดินไว้ ถือตั่ง สำหรับเรือนไฟไป ให้ตั่งสำหรับเรือนไฟแล้วรับจีวรมาวางไว้ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง พึงให้จุรณ ให้ดิน

ถ้าอุตสาหะอยู่ พึงเข้าเรือนไฟ เมื่อเข้าเรือนไฟ พึงเอาดินทาหน้าปิด ทั้งข้างหน้าทั้งข้างหลังแล้วเข้าเรือนไฟ และไม่พึงนั่งเบียดภิกษุผู้เถระ ไม่ พึงห้ามกันอาสนะภิกษุใหม่ พึงทำบริกรรมแก่อันเตวาสิกในเรือนไฟเมื่อออกจากเรือนไฟ พึงถือตั่งสำหรับเรือนไฟ แล้วปิดทั้งข้างหน้า ทั้งข้างหลัง ออกจากเรือนไฟ

พึงทำบริกรรมแก่อันเตวาสิกแม้ในน้ำ อาบเสร็จแล้วพึงขึ้นมาก่อน ทำตัวของตนให้แห้ง นุ่งผ้าแล้วพึงเช็ดน้ำจากตัวของอันเตวาสิก พึงให้ ผ้านุ่ง พึงให้ผ้าสังฆาฏิ พึงถือตั่งสำหรับเรือนไฟมาก่อนแล้วปูอาสนะไว้

เตรียมน้ำล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้าไว้ พึงถามอันเตวาสิกด้วย น้ำฉัน

อันเตวาสิกอยู่ในวิหารแห่งใด ถ้าวิหารแห่งนั้นรก ถ้าอุตสาหะอยู่ พึงปัดกวาดเสีย เมื่อปัดกวาดวิหาร พึงขนบาตรจีวรออกก่อนแล้ววางไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พึงขนผ้าปูนั่งและผ้าปูนอน ขนฟูก หมอนออกวางไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

เตียงตั่ง อาจารย์พึงยกต่ำ ๆ ขนออกให้เรียบร้อย อย่าให้ครูดสี อย่าให้กระทบกระแทกบานและกรอบประตู แล้วตั้งไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เขียงรองเท้าเตียง กระโถน พนักอิงพึงขนออกวางไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เครื่องปูพื้นพึงสังเกตตามที่ปูไว้เดิม แล้วขนออกวางไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งถ้าในวิหารมีหยากไย่ พึงกวาดจากเพดานลงมาก่อน กรอบหน้าต่าง และมุมห้องพึงเช็ดเสีย ถ้าฝาที่เขาทำบริกรรมไว้ด้วยยางไม้หรือพื้นที่เขา ทาสีดำไว้ขึ้นรา พึงเอาผ้าชุบน้ำบิดแล้วเช็ดเสีย ถ้าพื้นเขามิได้แต่งไว้ พึง เอานํ้าประพรมแล้วเช็ดเสียด้วยตั้งใจว่า ‘วิหารอย่าได้ฟุ้งไปด้วยฝุ่นละออง’ พึงเก็บกวาดหยากเยื่อทิ้งเสีย ณ ที่สมควรข้างหนึ่งเครื่องลาดพื้นพึงผึ่งแดด ชำระ สลัดเสีย แล้วขนกลับปูไว้ตามเดิม เขียงรองเท้าเตียงพึงผึ่งแดด ขัดเช็ดเสีย แล้วขนกลับไปตั้งไว้ที่เดิม เตียง ตั่งพึงผึ่งแดด ขัดถู เคาะเสีย ยกต่ำ ๆ ขนกลับไปให้ดี ๆ อย่าให้ครูดสี อย่าให้กระทบกระแทกบานและกรอบประตูแล้วตั้งไว้ตามเดิมฟูก หมอน ผ้าปูนั่ง และผ้าปูนอนพึงผึ่งแดด ทำให้สะอาด ตบเสีย แล้วนำกลับวางปูไว้ตามเดิม กระโถน พนักอิงพึงผึ่งแดด เช็ดถูเสียแล้ว ขนกลับตั้งไว้ตามเดิม

พึงเก็บบาตรจีวร เมื่อเก็บบาตร พึงใช้มือข้างหนึ่งถือบาตร ใช้มือ ข้างหนึ่งคลำใต้เตียงหรือใต้ตั่งแล้วจึงเก็บบาตร แต่ไม่พึงวางบาตรบนพื้นที่ ไม่มีสิ่งใดรอง

เมื่อเก็บจีวร พึงใช้มือข้างหนึ่งจับจีวร ใช้มือข้างหนึ่งลูบราวจีวร หรือสายระเดียงแล้วจึงเก็บจีวรเอาชายไว้ด้านนอก ขนดไว้ด้านใน

ถ้ามีลมที่มีฝุ่นผงพัดมาแต่ทิศตะวันออก พึงปิดหน้าต่างด้านตะวัน ออก ถ้าพัดมาแต่ทิศตะวันตก พึงปิดหน้าต่างด้านตะวันตก ถ้าพัดมาแต่ทิศ เหนือ พึงปิดหน้าต่างด้านเหนือ ถ้าพัดมาแต่ทิศใต้ พึงปิดหน้าต่างด้าน ใต้ ถ้าเป็นฤดูหนาว พึงเปิดหน้าต่างกลางวัน พึงปิดกลางคืน ถ้าเป็น ฤดูร้อน พึงปิดหน้าต่างกลางวัน พึงเปิดกลางคืน

ถ้าบริเวณ ซุ้มนํ้า โรงฉัน โรงไฟ วัจกุฎี รกรุงรัง พึงปิดกวาดเสีย ถ้านํ้าฉันนํ้าใช้ไม่มี พึงจัดตั้งไว้ ถ้านํ้าในหม้อชำระไม่มี พึงตักนํ้าใส่ไว้ใน หม้อชำระ

ถ้าความกระสันเกิดขึ้นแก่อันเตวาสิก อาจารย์พึงช่วยระงับ หรือพึง วานภิกษุอื่นให้ช่วยระงับ หรือพึงแสดงธรรมกถาแก่อันเตวาสิกนั้น ถ้า ความรำคาญเกิดขึ้นแก่อันเตวาสิก อาจารย์พึงช่วยบรรเทา หรือพึงวาน ภิกษุอื่นให้ช่วยบรรเทา หรือพึงแสดงธรรมกถาแก่อันเตวาสิกนั้น ถ้าความ เห็นผิดเกิดขึ้นแก่อันเตวาสิก อาจารย์พึงให้สละเสีย หรือพึงวานภิกษุอื่น ให้ช่วยบอกให้สละเสีย หรือพึงแสดงธรรมกถาแก่อันเตวาสิกนั้นถ้าอันเตวาสิกต้องอาบัติหนัก ควรอยู่ปริวาส อาจารย์พึงทำความ ขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ สงฆ์พึงให้ปริวาสแก่อันเตวาสิก’ ถ้าอันเตวาสิกควรชักเข้าหาอาบัติเดิม อาจารย์พึงทำความขวนขวาย ว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ สงฆ์พึงชักอันเตวาสิกเข้าหาอาบัติเดิม’ ถ้า อันเตวาสิกควรประพฤติมานัต อาจารย์พึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วย อุบายอย่างไรหนอ สงฆ์พึงให้มานัตแก่อันเตวาสิก’ ถ้าอันเตวาสิกควร อัพภาน อาจารย์พึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ สงฆ์ พึงอัพภานอันเตวาสิก’

ถ้าสงฆ์ปรารถนาจะทำกรรมแก่อันเตวาสิก คือ ตัชชนียกรรม นิยส กรรม ปัพพาชนียกรรม ปฏิสารณียกรรม หรืออุกเขปนียกรรม อาจารย์ พึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ สงฆ์จึงจะไม่ทำกรรมแก่ อันเตวาสิก หรือสงฆ์พึงน้อมไปเพื่อกรรมสถานเบา’ หรืออันเตวาสิกนั้น ถูกสงฆ์ลงตัชชนียกรรม นิยสกรรม ปัพพาชนียกรรม ปฏิสารณียกรรม หรืออุกเขปนียกรรมแล้ว อาจารย์พึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบาย อย่างไรหนอ อันเตวาสิกจึงจะประพฤติชอบ พึงหายเย่อหยิ่ง พึงประพฤติ แก้ตัวได้ สงฆ์พึงระงับกรรมนั้นเสีย’

ถ้าอันเตวาสิกมีจีวรที่จะต้องซัก อาจารย์พึงบอกว่า ‘เธอพึงซัก อย่างนี้’ หรือพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ ใคร ๆ พึง ซักจีวรของอันเตวาสิก ถ้าอันเตวาสิกมีจีวรที่จะต้องทำ อาจารย์พึงบอก ว่า ‘เธอพึงทำอย่างนี้’ หรือพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไร หนอ ใคร ๆ พึงทำจีวรของอันเตวาสิก’ ถ้าอันเตวาสิกมีนํ้าย้อมที่จะต้องต้ม อาจารย์พึงบอกว่า ‘เธอพึงต้มอย่างนี้’ หรือพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วย อุบายอย่างไรหนอ ใคร ๆ พึงต้มน้ำย้อมของอันเตวาสิก’ ถ้าอันเตวาสิก มีจีวรที่จะต้องย้อม อาจารย์พึงบอกว่า ‘เธอพึงย้อมอย่างนี้’ หรือพึง ทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ ใคร ๆ พึงย้อมจีวรของ อันเตวาสิก’ เมื่อย้อมจีวร พึงย้อมพลิกกลับไปกลับมาให้ดี ๆ เมื่อหยดน้ำ ย้อมยังไม่สะเด็ด ไม่พึงหลีกไปเสียถ้าอันเตวาสิกอาพาธ พึงพยาบาลจนตลอดชีวิต พึงรอจนกว่าจะหาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นอันเตวาสิกวัตรของอาจารย์ทั้งหลาย ซึ่ง อาจารย์ทั้งหลายพึงประพฤติโดยชอบในอันเตวาสิก”

จบ วัตตขันธกะที่ ๘

ในขันธกะนี้มี ๑๙ เรื่อง ๑๔ วัต

หัวข้อประจำขันธกะ

{๔๔๖} เรื่องพระอาคันตุกะสวมรองเท้า กั้นร่ม คลุมศีรษะ พาดจีวรบนศีรษะเข้าไปสู่อาราม ล้างเท้า ด้วยน้ำฉัน ไม่ไหว้ภิกษุเจ้าถิ่นผู้แก่กว่า ไม่ถามถึงเสนาสนะ งูตกลง มา ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักพากันโพนทะนาพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติว่าภิกษุอาคันตุกะ เข้าอารามพึงถอดรองเท้า ลดร่ม ห่มลดไหล่ เข้าอาราม ไม่ต้องรีบร้อน พึงสังเกตว่าเจ้าถิ่นประชุมกันที่ไหน พึง วางบาตรจีวรไว้ที่แห่งหนึ่ง ถืออาสนะที่สมควร ถามถึง น้ำกินน้ำใช้พึงล้างเท้า พึงเช็ดรองเท้าด้วยผ้าแห้งก่อน ด้วยผ้า เปียกทีหลัง พึงไหว้ภิกษุเจ้าถิ่นผู้แก่กว่า พึงให้ภิกษุ เจ้าถิ่นผู้อ่อนกว่าไหว้ พึงถามเสนาสนะ ทั้งที่มีภิกษุอยู่ หรือไม่มีภิกษุอยู่ พึงถามถึงโคจรคามและอโคจรคามตระกูลที่ได้รับสมมติว่าเป็นเสกขะ ที่ถ่ายอุจจาระ ที่ ถ่ายปัสสาวะ น้ำกิน น้ำใช้ ไม้เท้า กติกาสงฆ์ที่ตั้งไว้ ว่าควรเข้าเวลาไหน พึงรอสักครู่หนึ่ง วิหารรกต้องชำระ ปัดกวาด ก่อนชำระ ต้องขนเครื่องลาดพื้นออกขนเขียงรองเท้าเตียง ฟูก หมอน เตียง ตั่ง กระโถน พนักอิง พึงกวาดหยากไย่แต่เพดานลงมาก่อน พึงเช็ด กรอบหน้าต่าง ประตู และมุมห้อง ฝาทายางไม้ขึ้นรา พื้นทาสีดำ พึงเอาผ้าชุบน้ำเช็ด พื้นมิได้ทำ พึงเอาน้ำ พรมแล้วกวาดเสีย