เรื่องการอ้วกและการเก็บอาหาร เล่ม ๗

{๑๔๓} ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาให้ทัณฑสิกกาสมมติ

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้อาพาธ ไม่ใช้ไม้เท้า ไม่อาจจะไปไหนได้ และไม่ใช้สาแหรกก็ไม่อาจจะนำบาตรไปได้ เธอขอ ทัณฑสิกกาสมมติกะสงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึง ให้ทัณฑสิกกาสมมติแก่ภิกษุชื่อนี้ นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้อาพาธ ไม่ใช้ไม้เท้า ไม่อาจจะไปไหนได้ และไม่ใช้สาแหรกก็ไม่อาจจะนำบาตรไปได้ เธอขอ ทัณฑสิกกาสมมติกะสงฆ์ สงฆ์ให้ทัณฑสิกกาสมมติแก่ภิกษุชื่อนี้ การให้ ทัณฑสิกกาสมมติแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงทัณฑสิกกาสมมติอันสงฆ์ให้แล้วแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้น จึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

พระพุทธบัญญัติห้ามกลืนอาหารที่อ้วก

{๑๔๔} [๒๗๓] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งมักอ้วก เธอเรออ้วกแล้วกลืน กลับเข้าไป ภิกษุทั้งหลายพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ภิกษุรูปนี้ ฉันอาหารในเวลาวิกาล” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปนี้จุติมาจากกำเนิดโคได้ไม่นาน เรา อนุญาตอาหารที่อ้วกแก่ภิกษุผู้มักอ้วก แต่ออกมานอกปากแล้วไม่พึงกลืน กลับเข้าไป รูปใดกลืนกลับเข้าไป พึงปรับอาบัติตามธรรม”

พระพุทธานุญาตให้เก็บสิ่งที่ทายกถวายซึ่งตกหล่น

{๑๔๕} สมัยนั้น มีการถวายภัตตาหารแด่สงฆ์ของชาวบ้านกลุ่มหนึ่ง ใน โรงอาหารมีเมล็ดข้าวตกเกลื่อนกลาด ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “เมื่อเขาถวายข้าวสุก ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตร จึงได้ไม่รับโดยเคารพ ข้าวแต่ละเมล็ดจะสำเร็จได้ด้วยกรรมวิธีนับ ร้อยครั้ง”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนา อยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ทายกถวายตกหล่น เราอนุญาตให้เก็บ สิ่งนั้นฉันเองได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะของนั้นทายกบริจาคแล้ว”

พระพุทธบัญญัติห้ามไว้เล็บยาว

{๑๔๖} [๒๗๔] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งไว้เล็บยาวเที่ยวไปบิณฑบาต สตรีคนหนึ่งเห็นเข้าจึงได้กล่าวชวนภิกษุรูปนั้นว่า “ท่านเจ้าข้า นิมนต์มา เสพเมถุนธรรมกัน”

ภิกษุนั้นตอบว่า “อย่าเลย น้องหญิง เรื่องเช่นนี้ไม่สมควร”

“ถ้าท่านไม่เสพ ดิฉันจักหยิกข่วนเนื้อตัวด้วยเล็บของดิฉัน” แล้ว ร้องโวยวายขึ้นในบัดนี้ว่า “ภิกษุนี้ข่มขืนดิฉัน”

“จงรู้เองเถิด น้องหญิง”

สตรีผู้นั้นหยิกข่วนเนื้อตัวด้วยเล็บของตน แล้วร้องโวยวายขึ้นว่า “ภิกษุนี้ข่มขืนข้าพเจ้า” ชาวบ้านได้วิ่งเข้าไปจับกุมภิกษุนั้น พวกเขาได้เห็น ผิวหนังและเลือดที่เล็บมือของสตรีผู้นั้น จึงได้ลงความเห็นว่า “นี้เป็นการ กระทำของสตรีผู้นี้ต่างหาก ภิกษุไม่ใช่เป็นผู้กระทำ” แล้วปล่อยภิกษุนั้นไป ครั้นภิกษุนั้นไปถึงวัดแล้วได้เล่าเรื่องนั้นให้ภิกษุทั้งหลายฟังภิกษุทั้งหลายถามว่า “ก็คุณไว้เล็บยาวหรือ”

ภิกษุรูปนั้นรับว่า “เป็นอย่างนั้น ขอรับ,,

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุจึงได้ไว้เล็บยาวเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงไว้เล็บยาว รูปใดไว้ ต้องอาบัติ ทุกกฏ”

พระพุทธานุญาตมีดตัดเล็บ

{๑๔๗} สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายตัดเล็บด้วยเล็บบ้าง ตัดเล็บด้วยปากบ้าง ครูด เล็บที่ฝาผนังบ้าง นิ้วมือเจ็บ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระ ผู้มีพระภาคเจ้า ... ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตมีดตัดเล็บ”

ภิกษุทั้งหลายตัดเล็บจนเลือดออก นิ้วมือเจ็บ ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ตัดเล็บเสมอเนื้อ”

พระพุทธบัญญัติห้ามขัดเล็บ

{๑๔๘} สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์วานกันให้ขัดเล็บทั้ง ๒๐ นิ้ว ชาวบ้าน พากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า ... เหมือนพวกคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม”

ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงวานกันให้ขัดเล็บทั้ง ๒๐ นิ้ว รูปใด ให้ขัด ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แคะขี้เล็บได้”

พระพุทธานุญาตมีดโกนพร้อมอุปกรณ์

{๑๔๙} [๒๗๕] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายมีผมยาว ได้กราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ภิกษุสามารถจะปลงผมให้แก่กันได้ไหม” ภิกษุทั้งหลายกราบทูล ว่า “สามารถ พระพุทธเจ้าข้า”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุ เป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตมีดโกน หินลับมีดโกน ฝักมีดโกน ผ้าพันมีดโกน อุปกรณ์มีดโกนทุกอย่าง”

พระพุทธบัญญัติห้ามแต่งหนวดและไว้หนวดเป็นต้น

{๑๕๐} สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์วานกันให้ดัดหนวด ปล่อยหนวดไว้ให้ ยาว ไว้เครา แต่งหนวดเป็นสี่เหลี่ยม ขมวดกลุ่มขนหน้าอก ไว้กลุ่มขน ที่ท้อง ไว้หนวดเป็นเขี้ยวโง้ง ให้โกนขนในที่แคบ ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่าเหมือนพวกคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม ภิกษุทั้งหลายจึง กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงดัดหนวด ไม่พึงปล่อยหนวดไว้ให้ ยาว ไม่พึงไว้เครา ไม่พึงแต่งหนวดเป็นสี่เหลี่ยม ไม่พึงขมวดกลุ่มขน หน้าอก ไม่พึงไว้กลุ่มขนที่ท้อง ไม่พึงไว้หนวดเป็นเขี้ยวโง้ง ไม่พึงโกน ขนในที่แคบ รูปใดโกน ต้องอาบัติทุกกฏ”

พระพุทธานุญาตให้โกนขนในที่แคบเมื่ออาพาธ

{๑๕๑} สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเป็นแผลในที่แคบ ทายาไม่ติด ... ภิกษุทั้งหลาย จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้โกนขนในที่แคบได้ เพราะเหตุ อาพาธ”

พระพุทธบัญญัติห้ามตัดผมด้วยกรรไกร

{๑๕๒} สมัยนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์วานกันให้ตัดผมด้วยกรรไกร ชาวบ้าน พากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า ... เหมือนพวกคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงให้ตัดผมด้วยกรรไกร รูปใดให้ตัด ต้องอาบัติทุกกฏ”

พระพุทธานุญาตให้ตัดผมด้วยกรรไกรเมื่ออาพาธ

{๑๕๓} สมัยต่อมา ภิกษุรูปหนึ่งเป็นแผลที่ศีรษะ ไม่อาจปลงผมด้วยมีดได้ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ตัดผมด้วยกรรไกรได้ เพราะเหตุ อาพาธ”

พระพุทธบัญญัติห้ามไว้ขนจมูกยาว

{๑๕๔} สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายปล่อยขนจมูกไว้ยาว ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า ... เหมือนพวกปีศาจ” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่อง นั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงไว้ขนจมูกยาว รูปใดไว้ ต้องอาบัติ ทุกกฏ”

พระพุทธานุญาตแหนบ

{๑๕๕} สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายให้ถอนขนจมูกด้วยกรวดบ้าง ด้วยขี้ผึ้งบ้าง จมูกเจ็บ ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตแหนบ”

พระพุทธบัญญัติห้ามถอนผมหงอก

{๑๕๖} สมัยนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์วานกันให้ถอนผมหงอก ชาวบ้านพากัน เพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า ... เหมือนพวกคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม” ภิกษุ ทั้งหลาย จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงให้ถอนผมหงอก รูปใดให้ถอน ต้อง อาบัติทุกกฏ”

พระพุทธานุญาตไม้แคะหู

{๑๕๗} [๒๗๖] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งมีขี้หูจุกช่องหู ... ภิกษุทั้งหลาย จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตไม้แคะหู”

พระพุทธบัญญัติห้ามใช้ให้แคะหูต่างชนิด

{๑๕๘} สมัยนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้ไม้แคะหูชนิดต่าง ๆ คือ ทำด้วยทอง ทำด้วยเงิน ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า ... เหมือนพวก คฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงใช้ไม้แคะหูชนิดต่าง ๆ รูปใดใช้ ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตไม้แคะหูที่ทำด้วยกระดูก งา เขา ไม้อ้อ ไม้ไผ่ ไม้จริง ยางไม้ เมล็ดผลไม้ โลหะ เปลือกสังข์”

พระพุทธบัญญัติห้ามสะสมเครื่องโลหะเป็นต้น

{๑๕๙} [๒๗๗] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์สะสมเครื่องโลหะ เครื่องทองสำริดไว้เป็นอันมาก ชาวบ้านไปเที่ยวชมตามวิหารพบเข้า จึงพา กันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตร จึงได้สะสมเครื่องโลหะเครื่องทองสำริดไว้มากมายเหมือนพ่อค้าขายเครื่อง ทองสำริด” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสะสมเครื่องโลหะเครื่องทองสำริด รูปใดสะสม ต้องอาบัติทุกกฏ”

พระพุทธานุญาตกล่องยาตาเป็นต้น

{๑๖๐} สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายรังเกียจกล่องยาตาบ้าง ไม้ป้ายยาตาบ้าง ไม้ แคะหูบ้าง แม้กระทั่งห่อรวมของ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า