๔. นันทนสูตร เล่ม ๑๕

๔. นันทนสูตร

[๒๕๘] นันทนเทวบุตร ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

ข้าแต่พระโคดม ผู้มีพระปัญญา

กว้างขวาง ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์

ถึงญาณทัสสนะ อันไม่มีอะไรขวางกั้น

ของพระผู้มีพระภาคเจ้า บัณฑิตทั้งหลาย

เรียกบุคคลชนิดไรว่า เป็นผู้มีศีล เรียก

บุคคลชนิดไรว่า เป็นผู้มีปัญญา บุคคล

ชนิดไรล่วงทุกข์อยู่ได้ เทวดาทั้งหลาย

บูชาบุคคลชนิดไร.

[๒๕๙] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

บุคคลใด มีศีล มีปัญญา อบรม

ตนแล้ว มีจิตตั้งมั่น ยินดีในฌาน มีสติ

ปราศจากความโศกทั้งหมด ละได้ขาดสิ้น

อาสวะแล้ว ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย

บัณฑิตทั้งหลายเรียกบุคคลชนิดนั้นว่า

เป็นผู้มีศีล เรียกบุคคลชนิดนั้นว่า เป็นผู้

มีปัญญา บุคคลชนิดนั้นล่วงทุกข์อยู่ได้

เทวดาทั้งหลายบูชาบุคคลชนิดนั้น.

อรรถกถานันทนสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในนันทนสูตรที่ ๔ ต่อไป :-

นันทนเทพบุตร เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระโคตรว่า โคตม.

บทว่า อนาวฏํ ความว่า เมื่อพรํะตถาคตทรงส่งพระสัพพัญญุคญาณ ต้นไม้หรือภูเขา ไม่สามารถจะขวางกั้นได้เลย เพราะฉะนั้น นันทนเทพบุตรจึงกล่าวว่า อนาวฏํ. ครั้นชมพระตถาคตดังนั้นแล้ว เมื่อจะถามปัญหาซึ่งแต่งไว้ในเทวโลก จึงทูลถามว่า กถํวิธํ เป็นต้น. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่าทุกฺขมติจฺจ อิริยติ แปลว่า ล่วงทุกข์อยู่. บทว่า สีลวา ได้แก่ พระ-ขีณาสพ ผู้ประกอบด้วยศีล ที่เป็นโลกิยะและโลกุตระ. ปัญญา เป็นต้น ก็พึงทราบว่า ระคนกันเหมือนกัน. บทว่า ปูชยนฺติ ความว่า บูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น.

จบอรรถกถานันทสูตรที่ ๔

๕. จันทนสูตร

[๒๖๐] จันทนเทวบุตร ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

บุคคลผู้ไม่เกียจคร้านทั้งกลางคืน

และกลางวัน จะข้ามโอฆะได้อย่างไร

ใครไม่จมในห่วงน้ำลึก อันไม่มีที่พึ่ง ไม่

มีที่ยึดเหนี่ยว.

[๒๖๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ทุกเมื่อ มี

ปัญญา มีใจตั้งมั่นดีแล้ว ปรารภความ

เพียร มีตนส่งไปแล้ว ย่อมข้ามโอฆะที่ข้าม

ได้ยาก เขาเว้นขาดแล้วจากกามสัญญา

ล่วงรูปสัญโญชน์ได้ สิ้นภพเป็นที่เพลิด

เพลินแล้ว ย่อมไม่จมในห้วงน้ำลึก.

อรรถกถาจันทนสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในจันทนสูตรที่ ๕ ต่อไป :-

บทว่า อปฺปติฏฺเฐ อนาลมเพ ได้แก่ ไม่มีที่พึ่งในเบื้องต่ำ ไม่มีที่ยึดในเบื้องบน. บทว่า สุสมาหิโต ได้แก่ ตั้งมั่นด้วยดี ด้วยอัปปนาสมาธิบ้าง ด้วยอุปจารสมาธิบ้าง. บทว่า ปหิตตฺโต แปลว่า มีตนส่งไปแล้ว