๖. ปาฏิหาริยกถา เล่ม ๓๑

๖. ปาฏิหาริยกถา

ว่าด้วยปาฏิหาริย์ ๓

{๗๑๘} [๗๑๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปาฏิหาริย์ ๓ ประการนี้ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อิทธิปาฏิหาริย์ (ปาฏิหาริย์คือการแสดงฤทธิ์)

(๒) อาเทสนาปาฏิหาริย์ (ปาฏิหาริย์คือการทายใจ)

(๓) อนุสาสนีปาฏิหาริย์ (ปาฏิหาริย์คือการพร่ำสอน)

{๗๑๙} [๗๑๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อิทธิปาฏิหาริย์เป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฏก็ได้ ทำให้หายตัวไปก็ได้ ... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอิทธิปาฏิหาริย์

{๗๒๐} [๗๒๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาเทสนาปาฏิหาริย์เป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมทายใจได้ตามเหตุที่กำหนดว่า “ใจของท่านเป็นอย่างนี้ ใจของท่านเป็นประการนี้ จิตของท่านเป็นดังนี้” ถึงแม้ภิกษุนั้นจะทายใจเป็นอันมาก การทายใจนั้นก็คงเป็นอย่างนั้นไม่เป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ไม่ทายใจตามเหตุที่กำหนดเลย แต่เมื่อได้ยินเสียงของมนุษย์ก็ดี ของอมนุษย์ก็ดี หรือของเทวดาก็ดี ก็ทายใจได้ว่า “ใจของท่านเป็นอย่างนี้ ใจของท่านเป็นประการนี้ จิตของท่านเป็นดังนี้” ถึงแม้ภิกษุนั้นจะทายใจเป็นอันมาก การทายใจนั้นก็คงเป็นอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ไม่ทายใจตามเหตุที่กำหนดเลยและหาได้ยินเสียงของมนุษย์ ของอมนุษย์ หรือของเทวดาแล้วทายใจไม่

แต่เมื่อได้ยินเสียงตรึกตรองของผู้กำลังตรึกตรองอยู่ก็ทายใจได้ว่า “ใจของท่านเป็นอย่างนี้ ใจของท่านเป็นประการนี้ จิตของท่านเป็นดังนี้” ถึงแม้ภิกษุนั้นจะทายใจได้เป็นอันมาก การทายใจนั้นก็คงเป็นอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ไม่ทายใจตามเหตุที่กำหนดเลย หาได้ยินเสียงของมนุษย์ ของอมนุษย์ หรือของเทวดาแล้วทายใจไม่ และหาได้ยินเสียงตรึกตรองของผู้กำลังตรึกตรองแล้วทายใจไม่ แต่เมื่อกำหนดใจของผู้เข้าสมาธิอันไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร ด้วยใจของตนแล้วก็รู้ได้ว่า “ท่านผู้นี้ตั้งมโนสังขารไว้อย่างใด ก็จักตรึกถึงวิตกชื่อโน้นในระหว่างจิตนี้อย่างนั้น” ถึงแม้ภิกษุนั้นจะทายใจเป็นอันมาก การทายใจนั้นก็คงเป็นอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอาเทสนาปาฏิหาริย์{๗๒๑} [๗๒๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนุสาสนีปาฏิหาริย์เป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมพร่ำสอนอย่างนี้ว่า “จงตรึกอย่างนี้ อย่าตรึกอย่างนั้น จงมนสิการอย่างนี้ อย่ามนสิการอย่างนั้น จงละธรรมนี้ จงเข้าถึงธรรมนี้อยู่เถิด” ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอนุศาสนีปาฏิหาริย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปาฏิหาริย์ ๓ ประการนี้แล

{๗๒๒} [๗๒๒] เนกขัมมะ จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าย่อมสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดกามฉันทะได้ จัดเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่าชนเหล่าใดประกอบด้วยเนกขัมมะนั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจด มีความดำริไม่ขุ่นมัว และเนกขัมมะนั้นท่านทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่เนกขัมมะนั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น เนกขัมมะจึงจัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์

ความไม่พยาบาท จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดพยาบาทได้ จัดเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่าชนเหล่าใดประกอบด้วยความไม่พยาบาทนั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจด มีความดำริไม่ขุ่นมัว และความไม่พยาบาทนั้นท่านทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่ความไม่พยาบาทนั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ความไม่พยาบาทจึงจัดเป็นอนุศาสนีปาฏิหาริย์อาโลกสัญญา จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดถีนมิทธะได้ จัดเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่าชนเหล่าใดประกอบด้วยอาโลกสัญญานั้น

ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจด มีความดำริไม่ขุ่นมัว และอาโลกสัญญานั้นท่านทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่อาโลกสัญญานั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น อาโลกสัญญาจึงจัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์ความไม่ฟุ้งซ่าน จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดอุทธัจจะได้ จัดเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่าชนเหล่าใดประกอบด้วยความไม่ฟุ้งซ่านนั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจดมีความดำริไม่ขุ่นมัว และความไม่ฟุ้งซ่านนั้น ท่านทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่ความไม่ฟุ้งซ่านนั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ความไม่ฟุ้งซ่านจึงจัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์การกำหนดธรรม จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดวิจิกิจฉาได้ จัดเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่าชนเหล่าใดประกอบด้วยการกำหนดธรรมนั้นชนเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจด มีความดำริไม่ขุ่นมัว และการกำหนดธรรมนั้นท่าน

ทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่การกำหนดธรรมนั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น การกำหนดธรรมจึงจัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์

ญาณ จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดอวิชชาได้ จัดเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่า ชนเหล่าใดประกอบด้วยญาณนั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจด มีความดำริไม่ขุ่นมัว และญาณนั้นท่านทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่ญาณนั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ญาณจึงจัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์ปราโมทย์ จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดความไม่ยินดีได้ จัดเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่า ชนเหล่าใดประกอบด้วยความปราโมทย์นั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจดมีความดำริไม่ขุ่นมัว

และปราโมทย์นั้นท่านทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่ความปราโมทย์นั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ปราโมทย์จึงจัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์ปฐมฌาน จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดนิวรณ์ทั้งหลาย จัดเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่า ชนเหล่าใดประกอบด้วยปฐมฌานนั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจด มีความดำริไม่ขุ่นมัว และปฐมฌานนั้นท่านทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่ ฐมฌานนั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ปฐมฌานจึงจัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์อรหัตตมรรค จัดเป็นอิทธิเพราะอรรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดกิเลสได้หมด จัดเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์เพราะอรรถ

ว่าชนเหล่าใดประกอบด้วยอรหัตตมรรคนั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจด มีความดำริไม่ขุ่นมัว และอรหัตตมรรคนั้นท่านทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่อรหัตตมรรคนั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น อรหัตตมรรคจึงจัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์

เนกขัมมะ จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดกามฉันทะได้ อิทธิและปาฏิหาริย์นี้เรียกว่าอิทธิปาฏิหาริย์ ความไม่พยาบาทจัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดพยาบาทได้ อิทธิและปาฏิหาริย์ นี้เรียกว่าอิทธิปาฏิหาริย์ อาโลกสัญญาจัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดถีนมิทธะได้ ... อรหัตตมรรคจัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จจัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดกิเลสได้หมด อิทธิและปาฏิหาริย์นี้เรียกว่าอิทธิปาฏิหาริย์ ฉะนี้แล

จบ ปาฏิหาริยกถา

๗. สมสีสกถา

ว่าด้วยธรรมสงบ

{๗๒๓} [๗๒๓] ปัญญาในความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวง ในสัมมาสมุจเฉทและในนิโรธ ชื่อว่าญาณในอรรถว่าสมธรรมและสีสธรรม

คำว่า ธรรมทั้งปวง คือ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม กามาวจรธรรม รูปาวจรธรรม อรูปาวจรธรรม โลกุตตรธรรม