๗. สมสีสกถา เล่ม ๓๑

ว่าชนเหล่าใดประกอบด้วยอรหัตตมรรคนั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจด มีความดำริไม่ขุ่นมัว และอรหัตตมรรคนั้นท่านทั้งหลายพึงซ่องเสพอย่างนี้ พึงเจริญอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ พึงตั้งสติอันเป็นธรรมสมควรแก่อรหัตตมรรคนั้นไว้ให้มั่นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น อรหัตตมรรคจึงจัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์

เนกขัมมะ จัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดกามฉันทะได้ อิทธิและปาฏิหาริย์นี้เรียกว่าอิทธิปาฏิหาริย์ ความไม่พยาบาทจัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดพยาบาทได้ อิทธิและปาฏิหาริย์ นี้เรียกว่าอิทธิปาฏิหาริย์ อาโลกสัญญาจัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จ จัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดถีนมิทธะได้ ... อรหัตตมรรคจัดเป็นอิทธิเพราะอรรถว่าสำเร็จจัดเป็นปาฏิหาริย์เพราะอรรถว่ากำจัดกิเลสได้หมด อิทธิและปาฏิหาริย์นี้เรียกว่าอิทธิปาฏิหาริย์ ฉะนี้แล

จบ ปาฏิหาริยกถา

๗. สมสีสกถา

ว่าด้วยธรรมสงบ

{๗๒๓} [๗๒๓] ปัญญาในความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวง ในสัมมาสมุจเฉทและในนิโรธ ชื่อว่าญาณในอรรถว่าสมธรรมและสีสธรรม

คำว่า ธรรมทั้งปวง คือ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม กามาวจรธรรม รูปาวจรธรรม อรูปาวจรธรรม โลกุตตรธรรม

คำว่า สัมมาสมุจเฉท ความว่า เนกขัมมะเป็นเครื่องตัดกามฉันทะได้ขาดดี อัพยาบาทเป็นเครื่องตัดพยาบาทได้ขาดดี อาโลกสัญญาเป็นเครื่องตัดถีนมิทธะได้ขาดดี อวิกเขปะเป็นเครื่องตัดอุทธัจจะได้ขาดดี ธัมมววัตถานเป็นเครื่องตัดวิจิกิจฉาได้ขาดดี ญาณเป็นเครื่องตัดอวิชชาได้ขาดดี ความปราโมทย์เป็นเครื่องตัดอรติได้ขาดดี ปฐมฌานเป็นเครื่องตัดนิวรณ์ได้ขาดดี ... อรหัตตมรรคเป็นเครื่องตัดกิเลสทั้งปวงได้ขาดดี

{๗๒๔} [๗๒๔] คำว่า นิโรธ ความว่า เนกขัมมะเป็นเครื่องดับกามฉันทะ อัพยาบาทเป็นเครื่องดับพยาบาท ... ความปราโมทย์เป็นเครื่องดับอรติ ปฐมฌานเป็นเครื่องดับนิวรณ์ ... อรหัตตมรรคเป็นเครื่องดับกิเลสทั้งปวง

คำว่า ความไม่ปรากฏ ความว่า เมื่อพระโยคาวจรได้เนกขัมมะ กามฉันทะย่อมไม่ปรากฏ เมื่อได้อัพยาบาท พยาบาทย่อมไม่ปรากฏ เมื่อได้อาโลกสัญญา ถีนมิทธะย่อมไม่ปรากฏ เมื่อได้อวิกเขปะ อุทธัจจะย่อมไม่ปรากฏ เมื่อได้ธัมมววัตถาน วิจิกิจฉาย่อมไม่ปรากฏ เมื่อได้ญาณอวิชชาย่อมไม่ปรากฏ เมื่อได้ความปราโมทย์ อรติย่อมไม่ปรากฏ เมื่อได้ปฐมฌาน นิวรณ์ย่อมไม่ปรากฏ ... เมื่อได้อรหัตตมรรค กิเลสทั้งปวงย่อมไม่ปรากฏ{๗๒๕} [๗๒๕] คำว่า สมธรรม ความว่า เพราะท่านละกามฉันทะได้แล้ว เนกขัมมะจึงเป็นสมธรรม เพราะท่านละพยาบาทได้แล้ว อัพยาบาทจึงเป็นสมธรรม เพราะท่านละถีนมิทธะได้แล้ว อาโลกสัญญาจึงเป็นสมธรรม เพราะท่านละอุทธัจจะได้แล้ว อวิกเขปะจึงเป็นสมธรรม เพราะท่านละวิจิกิจฉาได้แล้ว ธัมมววัตถานจึงเป็นสมธรรม เพราะท่านละอวิชชาได้แล้ว ญาณจึงเป็นสมธรรม เพราะท่านละอรติได้แล้ว ความปราโมทย์จึงเป็นสมธรรม เพราะท่านละนิวรณ์ได้แล้ว ปฐมฌานจึงเป็นสมธรรม ... เพราะท่านละกิเลสทั้งปวงได้แล้ว อรหัตตมรรคจึงเป็นสมธรรม

คำว่า สีสธรรม ได้แก่ สีสธรรม ๑๓ คือ

(๑) ตัณหามีความกังวลเป็นประธาน

(๒) มานะมีความพัวพันเป็นประธาน

(๓) ทิฏฐิมีความถือผิดเป็นประธาน

(๔) อุทธัจจะมีความฟุ้งซ่านเป็นประธาน

(๕) อวิชชามีกิเลสเป็นประธาน

(๖) ศรัทธามีความน้อมใจเชื่อเป็นประธาน

(๗) วิริยะมีความประคองไว้เป็นประธาน

(๘) สติมีความตั้งมั่นเป็นประธาน

(๙) สมาธิมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นประธาน

(๑๐) ปัญญามีความเห็นเป็นประธาน

(๑๑) ชีวิตินทรีย์มีความเป็นไปเป็นประธาน

(๑๒) วิโมกข์มีโคจรเป็นประธาน

(๑๓) นิโรธมีสังขารเป็นประธาน

จบ สมสีสกถา

๘. สติปัฏฐานกถา

ว่าด้วยสติปัฏฐาน ๔

[๗๒๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสารัตถี

{๗๒๖} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ ประการนี้ ๔ คืออะไรบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ เป็นผู้