๓. อภิสมยกถา เล่ม ๓๑

อภิสมโยติ เกน อภิสเมติ ฯ จิตฺเตน อภิสเมติ ฯ หญฺจิ จิตฺเตน อภิสเมติ เตนหิ อญฺญาณี อภิสเมติ ฯ น อญฺญาณี อภิสเมติ ญาเณน อภิสเมติ ฯ หญฺจิ ญาเณน อภิสเมติ เตนหิ [๑] อจิตฺตโก อภิสเมติ ฯ น อจิตฺตโก อภิสเมติ จิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ หญฺจิ จิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ เตนหิ กามาวจรจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ น กามาวจรจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ เตนหิ รูปาวจรจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ น รูปาวจรจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ เตนหิ อรูปาวจรจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ น อรูปาวจรจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ เตนหิ กมฺมสฺสกตาจิตฺเตน ๒ จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ น กมฺมสฺสกตาจิตฺเตน ๒ จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ เตนหิ สจฺจานุโลมิกจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ

น สจฺจานุโลมิกจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ เตนหิ อตีตจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ น อตีตจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ เตนหิ อนาคตจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ น อนาคตจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ เตนหิ ปจฺจุปฺปนฺนโลกิยจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ น ปจฺจุปฺปนฺนโลกิยจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ

๑ สี. ปริทเมตฺวา ฯ ม. ปริชปฺเปตฺวา ฯ

คำว่า ความตรัสรู้ ความว่า ย่อมตรัสรู้ด้วยอะไร ย่อมตรัสรู้ด้วยจิต ย่อมตรัสรู้ด้วยจิตหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้ไม่มีญาณก็ตรัสรู้ได้ซิ บุคคลผู้ไม่มีญาณตรัสรู้ไม่ได้ ย่อมตรัสรู้ได้ด้วยญาณ ย่อมตรัสรู้ด้วยญาณหรือถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้ไม่มีจิตก็ตรัสรู้ได้ซิ บุคคลผู้ไม่มีจิตก็ตรัสรู้ไม่ได้ ย่อมตรัสรู้ได้ด้วยจิตและญาณ ย่อมตรัสรู้ได้ด้วยจิตและญาณหรือ ถ้าอย่างนั้น

ก็ตรัสรู้ได้ด้วยกามาวจรจิตและญาณซิ ย่อมตรัสรู้ด้วยกามาวจรจิตและญาณไม่ได้ ถ้าอย่างนั้นก็ตรัสรู้ได้ด้วยรูปาวจรจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยรูปาวจรจิตและญาณไม่ได้ ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยอรูปาวจรจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยอรูปาวจรจิตและญาณไม่ได้ ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยกัมมัสสกตาจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยกัมมัสสกตาจิตและญาณไม่ได้ ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยสัจจานุโลมิกจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยสัจจานุโลมิกจิตและญาณไม่ได้ ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยจิตที่เป็นอดีตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยจิตที่เป็นอดีตและญาณไม่ได้ ถ้าอย่างนั้นก็ตรัสรู้ได้ด้วยจิตที่เป็นอนาคตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยจิตที่เป็นอนาคตและญาณไม่ได้ ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันและญาณไม่ได้ (แต่) ตรัสรู้ได้ด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันและญาณในขณะโลกุตรมรรค ฯ

กถํ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปาทาธิปเตยฺยํ จิตฺตํ ญาณสฺส เหตุ ปจฺจโย จ ตํสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ นิโรธโคจรํ ทสฺสนาธิปเตยฺยํ ญาณํ จิตฺตสฺส เหตุ ปจฺจโย จ ตํสมฺปยุตฺตํ ญาณํ นิโรธโคจรํ เอวํ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺเตน จ ญาเณน จ อภิสเมติ ฯ

๑ ม. อจิตฺเตน จ ญาเณน จ ฯ ๒ ม. กมฺมสฺสกตจิตฺเตน ฯ ยุ. กมฺมสฺสกจิตฺเตน ฯ

ย่อมตรัสรู้ด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันและญาณในขณะแห่งโลกุตรมรรคอย่างไร ฯ

ในขณะโลกุตรมรรค จิตเป็นใหญ่ในการให้เกิดขึ้น และเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งญาณจิตอันสัมปยุตด้วยญาณนั้น มีนิโรธเป็นโคจร ญาณเป็นใหญ่ในการเห็น และเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งจิต ญาณอันสัมปยุตด้วยจิตนั้น มีนิโรธเป็นโคจร ย่อมตรัสรู้ด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันและด้วยญาณ

ในขณะแห่งโลกุตรมรรคอย่างนี้ ฯ

กินฺนุ เอตฺตโกเยว อภิสมโยติ ฯ น หิ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ ทสฺสนาภิสมโย สมฺมาทิฏฺฐิ อภินิโรปนาภิสมโย สมฺมาสงฺกปฺโป ปริคฺคหาภิสมโย สมฺมาวาจา สมุฏฺฐานาภิสมโย สมฺมากมฺมนฺโต โวทานาภิสมโย สมฺมาอาชีโว ปริคฺคหาภิสมโย สมฺมาวายาโม อุปฏฺฐานาภิสมโย สมฺมาสติ อวิกฺเขปาภิสมโย สมฺมาสมาธิ อุปฏฺฐานาภิสมโย สติสมฺโพชฺฌงฺโค ฯเปฯ ปฏิสงฺขานาภิสมโย อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค อสฺสทฺธิเย อกมฺปิยาภิสมโย สทฺธาพลํ โกสชฺเช อกมฺปิยาภิสมโย วิริยพลํ ปมาเท อกมฺปิยาภิสมโย สติพลํ อุทฺธจฺเจ อกมฺปิยาภิสมโย สมาธิพลํ อวิชฺชาย อกมฺปิยาภิสมโย ปญฺญาพลํ อธิโมกฺขาภิสมโย สทฺธินฺทฺริยํ ปคฺคหาภิสมโย วิริยินฺทฺริยํ

อุปฏฺฐานาภิสมโย สตินฺทฺริยํ อวิกฺเขปาภิสมโย สมาธินฺทฺริยํ ทสฺสนาภิสมโย ปญฺญินฺทฺริยํ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยาภิสมโย อกมฺปิยฏฺเฐน พลาภิสมโย นิยฺยานฏฺเฐน โพชฺฌงฺคาภิสมโย เหตฏฺเฐน มคฺคาภิสมโย อุปฏฺฐานฏฺเฐน สติปฏฺฐานาภิสมโย ปทหนฏฺเฐน ๑ สมฺมปฺปธานาภิสมโย อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิปาทาภิสมโย ตถฏฺเฐน สจฺจาภิสมโย อวิกฺเขปฏฺเฐน สมถาภิสมโย อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนาภิสมโย เอกรสฏฺเฐน สมถวิปสฺสนาภิสมโย อนติวตฺตนฏฺเฐน ยุคนทฺธาภิสมโย ๑ สํวรฏฺเฐน สีลวิสุทฺธิ อภิสมโย อวิกฺเขปฏฺเฐน จิตฺตวิสุทฺธิ ๒ อภิสมโย ทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ อภิสมโย มุตฺตฏฺเฐน อธิโมกฺขาภิสมโย ปฏิเวธฏฺเฐน วิชฺชาภิสมโย ปริจฺจาคฏฺเฐน วิมุตฺติ อภิสมโย สมุจฺเฉทฏฺเฐน ขเย ญาณํ อภิสมโย ฉนฺโท มูลฏฺเฐน อภิสมโย มนสิกาโร สมุฏฺฐานฏฺเฐน อภิสมโย ผสฺโส สโมธานฏฺเฐน อภิสมโย เวทนา สโมสรณฏฺเฐน อภิสมโย สมาธิ ปมุขฏฺเฐน อภิสมโย สติ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อภิสมโย ปญฺญา ตทุตฺตรฏฺเฐน อภิสมโย วิมุตฺติ สารฏฺเฐน อภิสมโย อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน อภิสมโย ฯ

๑ ม. ปทหฏฺเฐน ฯ

ถามว่า ความตรัสรู้มีเท่านี้หรือ ฯ

ตอบว่า ไม่ใช่มีเท่านี้ ในขณะโลกุตรมรรค ความตรัสรู้ด้วยความเห็นเป็นสัมมาทิฐิความตรัสรู้ด้วยความดำริ เป็นสัมมาสังกัปปะ ความตรัสรู้ด้วยความกำหนด เป็นสัมมาวาจา ความตรัสรู้ด้วยความเป็นสมุฏฐาน เป็นสัมมากัมมันตะความตรัสรู้ด้วยความขาวผ่อง เป็นสัมมาอาชีวะ

ความตรัสรู้ด้วยความตั้งสติมั่นเป็นสัมมาสติ ความตรัสรู้ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน เป็นสัมมาสมาธิความตรัสรู้ด้วยความตั้งสติมั่น เป็นสติสัมโพชฌงค์ ฯลฯ ความตรัสรู้ด้วยการพิจารณาหาทาง เป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวไปในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธา เป็นสัทธาพละความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวไปในความเกียจคร้านเป็นวิริยะพละ ความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวไปในความประมาท เป็นสติพละความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวไปในอุทธัจจะ เป็นสมาธิพละ ความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวไปในอวิชชา เป็นปัญญาพละ ความตรัสรู้ด้วยความน้อมใจเชื่อเป็นสัทธินทรีย์ ความตรัสรู้ด้วยความประคองไว้

เป็นวิริยินทรีย์ ความตรัสรู้ด้วยความตั้งสติมั่นเป็นสตินทรีย์ ความตรัสรู้ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน เป็นสมาธินทรีย์ความตรัสรู้ด้วยความเห็นเป็นปัญญินทรีย์ ความตรัสรู้ด้วยอินทรีย์ด้วยความว่าเป็นใหญ่ความตรัสรู้ด้วยพละ ด้วยความว่าไม่หวั่นไหว ความตรัสรู้ด้วยโพชฌงค์ด้วยความว่านำออก ความตรัสรู้ด้วยมรรคด้วยความว่าเป็นเหตุ ความตรัสรู้ด้วยสติปัฏฐานด้วยความว่าตั้งสติมั่นความตรัสรู้ ด้วยสัมมัปปธานด้วยความว่าตั้งไว้ ความตรัสรู้ด้วยอิทธิบาทด้วยความว่าให้สำเร็จ ความตรัสรู้สัจจะด้วยความว่าเป็นของแท้ความตรัสรู้ด้วยสมถะด้วยความว่าไม่ฟุ้งซ่าน ความตรัสรู้ด้วยวิปัสนาด้วยความว่าพิจารณาเห็นความตรัสรู้ด้วยสมถะและวิปัสนาด้วยความว่ามีกิจเป็นอันเดียวกัน ความตรัสรู้ด้วยธรรมคู่กันด้วยความว่าไม่ล่วงเกินกัน ศีลวิสุทธิด้วยความว่าสำรวม เป็นความตรัสรู้จิตตวิสุทธิด้วยความว่าไม่ฟุ้งซ่าน เป็นความตรัสรู้ ทิฐิวิสุทธิด้วยความว่าเห็นเป็นความตรัสรู้ ความตรัสรู้ด้วยอธิโมกข์ด้วยความว่าหลุดพ้น ความตรัสรู้ด้วยวิชชาด้วยความว่าแทงตลอด วิมุติด้วยความว่าบริจาค

เป็นความตรัสรู้ ญาณในความสิ้นไปด้วยความว่าตัดขาด เป็นความตรัสรู้ ฉันทะเป็นความตรัสรู้ด้วยความเป็นมูลเหตุ มนสิการเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นสมุฏฐาน ผัสสะเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นที่รวม เวทนาเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นที่ประชุม สมาธิเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นประธาน สติเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นใหญ่ ปัญญาเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นธรรมยิ่งกว่าธรรมนั้นๆ วิมุติเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นสารธรรม นิพพานอันหยั่งลงในอมตะเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นที่สุด ฯ

กินฺนุ เอตฺตโกเยว อภิสมโยติ ฯ น หิ โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ทสฺสนาภิสมโย สมฺมาทิฏฺฐิ ฯเปฯ อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน อภิสมโย ฯ

กินฺนุ เอตฺตโกเยว อภิสมโยติ ฯ น หิ โสตาปตฺติผลกฺขเณ ทสฺสนาภิสมโย สมฺมาทิฏฺฐิ ฯเปฯ ปฏิปฺปสฺสทฺธฏฺเฐน อนุปฺปาเท ญาณํ อภิสมโย ฉนฺโท มูลฏฺเฐน อภิสมโย ฯเปฯ อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน อภิสมโย ฯ

กินฺนุ เอตฺตโกเยว อภิสมโยติ ฯ น หิ สกทาคามิมคฺคกฺขเณ ฯเปฯ สกทาคามิผลกฺขเณ อนาคามิมคฺคกฺขเณ อนาคามิผลกฺขเณ อรหตฺตมคฺคกฺขเณ อรหตฺตผลกฺขเณ ทสฺสนาภิสมโย สมฺมาทิฏฺฐิ อภินิโรปนาภิสมโย สมฺมาสงฺกปฺโป ฯเปฯ ปฏิปฺปสฺสทฺธฏฺเฐน อนุปฺปาเท ญาณํ อภิสมโย ฉนฺโท มูลฏฺเฐน อภิสมโย ฯเปฯ อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน อภิสมโย สฺวายํ [๑] อตีเต กิเลเส ปชหติ อนาคเต กิเลเส ปชหติ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ ฯ

๑ สี. ยุคนนฺทาภิสมโย ฯ ๒ ม. วิสุทฺธิ ฯ

ถามว่า ความตรัสรู้มีเท่านี้หรือ ฯ

ตอบว่า ไม่ใช่มีเท่านี้ ในขณะโสดาปัตติมรรค ความตรัสรู้ด้วยความเห็นเป็นสัมมาทิฐิ ฯลฯ นิพพานอันหยั่งลง ในอมตะ เป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นที่สุด ฯ

ถามว่า ความตรัสรู้มีเท่านี้หรือ

ตอบว่า ไม่ใช่มีเท่านี้ ในขณะโสดาปัตติผล ความตรัสรู้ด้วยความเห็นเป็นสัมมาทิฐิ ฯลฯ

ญาณในนิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น เป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าระงับ ฉันทะเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นมูลเหตุ ฯลฯ นิพพานอันหยั่งลงในอมตะ เป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นที่สุด ฯ

ถามว่า ความตรัสรู้มีเท่านี้หรือ ฯ

ตอบว่า ไม่ใช่มีเท่านี้ ในขณะสกทาคามิมรรค ฯลฯ ในขณะสกทาคามิผล ในขณะอนาคามิมรรค ในขณะอานาคามิผล ในขณะอรหัตมรรคในขณะอรหัตผล ความตรัสรู้ด้วยความเห็น เป็นสัมมาทิฐิ ความตรัสรู้ด้วยความดำริ เป็นสัมมาสังกัปปะ ฯลฯ ญาณในนิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้นเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าระงับ ฉันทะเป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นมูลเหตุฯลฯ นิพพานอันหยั่งลงในอมตะ เป็นความตรัสรู้ด้วยความว่าเป็นที่สุด บุคคลนี้นั้นย่อมละได้ซึ่งกิเลสทั้งที่เป็นอดีต อนาคตและปัจจุบัน

อตีเต กิเลเส ปชหตีติ หญฺจิ อตีเต กิเลเส ปชหติ เตนหิ ขีณํ เขเปติ นิรุทฺธํ นิโรเธติ วิคตํ วิคเมติ อตฺถงฺคตํ อตฺถงฺคเมติ อตีตํ ยํ นตฺถิ ตํ ปชหตีติ น อตีเต กิเลเส ปชหติ ๒ ฯ

อนาคเต กิเลเส ปชหตีติ หญฺจิ อนาคเต กิเลเส ปชหติ เตนหิ อชาตํ ปชหติ อนิพฺพตฺตํ ปชหติ อนุปฺปนฺนํ ปชหติ อปาตุภูตํ ปชหติ อนาคตํ ยํ นตฺถิ ตํ ปชหตีติ น อนาคเต กิเลเส ปชหติ ๒ ฯ

ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหตีติ หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ เตนหิ รตฺโต ราคํ ปชหติ ทุฏฺโฐ โทสํ ปชหติ มูโฬฺห โมหํ ปชหติ วินิพนฺโธ มานํ ปชหติ ปรามฏฺโฐ ทิฏฺฐึ ปชหติ วิกฺเขปคโต ๑ อุทฺธจฺจํ ปชหติ อนิฏฺฐงฺคโต วิจิกิจฺฉํ ปชหติ ถามคโต อนุสยํ ปชหติ กณฺหสุกฺกธมฺมา ยุคนทฺธา ปวตฺตนฺติ ๒ ตํสงฺกิเลสิกา ๓ มคฺคภาวนา โหตีติ ๔ น อตีเต กิเลเส ปชหติ อนาคเต กิเลเส ปชหติ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหตีติ ฯ

๑ ม. ยฺวายํ กิเลเส ปชหติ ฯ ๒ ม. ยุ. อิติสทฺโท ทิสฺสติ ฯ

คำว่า ย่อมละได้ซึ่งกิเลสที่เป็นอดีต ความว่าบุคคลย่อมละได้ซึ่งกิเลสที่เป็น

อดีตหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลนั้นก็ทำกิเลสที่สิ้นไปแล้วให้สิ้นไปทำกิเลสที่ดับไปแล้วให้ดับไปทำกิเลสที่ปราศไปแล้วให้ปราศไป ทำกิเลสที่หมดแล้วให้หมดไป ย่อมละได้ซึ่งกิเลสที่เป็นอดีตอันไม่มีอยู่ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นละกิเลสที่เป็นอดีตหาได้ไม่

คำว่า ย่อมละได้ซึ่งกิเลสที่เป็นอนาคต ความว่า บุคคลย่อมละได้ซึ่งกิเลสที่เป็นอนาคตหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลนั้นก็ละกิเลสที่ยังไม่เกิด ละกิเลสที่ยังไม่บังเกิด ละกิเลสที่ไม่เกิดขึ้นแล้ว ละกิเลสที่ยังไม่ปรากฏ ละได้ซึ่งกิเลสที่เป็นอนาคตอันไม่มีอยู่ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นละกิเลสที่เป็นอนาคตหาได้ไม่

คำว่า ย่อมละได้ซึ่งกิเลสที่เป็นปัจจุบัน ความว่า บุคคลย่อมละได้ ซึ่งกิเลสที่เป็นปัจจุบันหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้กำหนัดก็ละราคะได้ ผู้ขัดเคืองก็ละโทสะได้ ผู้หลงก็ละโมหะได้ ผู้มีมานะผูกพันก็ละมานะได้ ผู้ถือผิดก็ละทิฐิได้ผู้ถึงความฟุ้งซ่านก็ละอุทธัจจะได้ ผู้ลังเลไม่แน่ใจก็ละวิจิกิจฉาได้ ผู้มีกิเลสเรี่ยวแรงก็ละอนุสัยได้ ธรรมฝ่ายดำและธรรมฝ่ายขาวซึ่งเป็นคู่กันกำลังเป็นไปมรรคภาวนาอันมีความหม่นหมองด้วยกิเลสนั้น ก็มีอยู่ เพราะเหตุนั้น บุคคลละกิเลสที่เป็นอดีต กิเลสที่เป็นอนาคต กิเลสที่เป็นปัจจุบัน หาได้ไม่ ฯ

หญฺจิ น อตีเต กิเลเส ปชหติ น อนาคเต กิเลเส ปชหติ น ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ เตนหิ นตฺถิ มคฺคภาวนา นตฺถิ ผลสจฺฉิกิริยา นตฺถิ กิเลสปฺปหานํ นตฺถิ ธมฺมาภิสมโย ฯ น หิ อตฺถิ มคฺคภาวนา อตฺถิ ผลสจฺฉิกิริยา อตฺถิ กิเลสปฺปหานํ อตฺถิ ธมฺมาภิสมโย ยถา กถํ วิย ยถาปิ ตรุโณ รุกฺโข อชาตผโล ตเมนํ ปุริโส มูเล ฉินฺเทยฺย เย ตสฺส รุกฺขสฺส อชาตผลา อชาตาเยว น ชายนฺติ อนิพฺพตฺตาเยว น นิพฺพตฺตนฺติ อนุปฺปนฺนาเยว น อุปฺปชฺชนฺติ อปาตุภูตาเยว น ปาตุภวนฺติ เอวเมว อุปฺปาโท เหตุ อุปฺปาโท ปจฺจโย กิเลสานํ นิพฺพตฺติยา อุปฺปาเท อาทีนวํ ทิสฺวา อนุปฺปาเท จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ อนุปฺปาเท จิตฺตสฺส ปกฺขนฺทนตฺตา

เย อุปฺปาทปจฺจยา กิเลสา นิพฺพตฺเตยฺยุํ เต อชาตาเยว น ชายนฺติ อนิพฺพตฺตาเยว น นิพฺพตฺตนฺติ อนุปฺปนฺนาเยว น อุปฺปชฺชนฺติ อปาตุภูตาเยว น ปาตุภวนฺติ เอวํ เหตุนิโรธา ทุกฺขนิโรโธ ปวตฺตเหตุ นิมิตฺตเหตุ อายุหนเหตุ อายุหนา ปจฺจโย กิเลสานํ นิพฺพตฺติยา อายุหเน อาทีนวํ ทิสฺวา อนายุหเน จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ อนายุหเน จิตฺตสฺส ปกฺขนฺทนตฺตา เย อายุหนปจฺจยา กิเลสา นิพฺพตฺเตยฺยุํ เต อชาตาเยว น ชายนฺติ อนิพฺพตฺตาเยว น นิพฺพตฺตนฺติ อนุปฺปนฺนาเยว น อุปฺปชฺชนฺติ อปาตุภูตาเยว น ปาตุภวนฺติ เอวํ เหตุนิโรธา ทุกฺขนิโรโธ เอวํ อตฺถิ มคฺคภาวนา อตฺถิ ผลสจฺฉิกิริยา อตฺถิ กิเลสปฺปหานํ อตฺถิ ธมฺมาภิสมโยติ ฯ

อภิสมยกถา นิฏฺฐิตา ฯ

๑ ยุ. อวิกฺเขปคโต ฯ ๒ ม. สมเมว วตฺตนฺติ ฯ ๓ ม. ยุ. สงฺกิเลสิกา ฯ

๔ ม. อิติสทฺโท น ทิสฺสติ ฯ

บุคคลย่อมละกิเลสที่เป็นอดีตหาได้ไม่ ละกิเลสที่เป็นอนาคตหาได้ไม่ ละกิเลสที่เป็นปัจจุบันหาได้ไม่ หรือ ถ้าอย่างนั้น มรรคภาวนาก็ไม่มีการทำให้แจ้งซึ่งผลก็ไม่มี การละกิเลสก็ไม่มี ธรรมาภิสมัยก็ไม่มี ฯ

หามิได้ มรรคภาวนามีอยู่ การทำให้แจ้งซึ่งผลมีอยู่ การละกิเลสมีอยู่ธรรมาภิสมัยมีอยู่เหมือนอะไร เหมือนต้นไม้กำลังรุ่น ยังไม่เกิดผล บุรุษพึงตัดต้นไม้นั้นที่ราก ผลที่ยังไม่เกิดแห่งต้นไม้นั้นก็ไม่เกิดเลย ที่ยังไม่บังเกิดก็ไม่บังเกิดเลย ที่ไม่เกิดขึ้น แล้วก็ไม่เกิดขึ้นเลย ที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ปรากฏเลยฉันใด ความเกิดขึ้น เป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งความบังเกิดแห่งกิเลสทั้งหลายจิตเห็นโทษในความเกิดขึ้นแล้ว จึงแล่นไปในนิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น เพราะความที่จิตเป็นธรรมชาติแล่นไปในนิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิด เพราะความเกิดขึ้นเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดเลยที่ยังไม่บังเกิดก็ไม่บังเกิดเลย

ที่ไม่เกิดขึ้นแล้วก็ไม่เกิดขึ้นเลย ที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ปรากฏเลย ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุดับ ทุกข์ก็ดับ ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุแห่งความเป็นไป เพราะเหตุแห่งสังขารเป็นนิมิต เพราะเหตุแห่งกรรมเป็นกรรมเปัจจัยแห่งความบังเกิดแห่งกิเลสทั้งหลาย จิตเห็นโทษในกรรมแล้วจึงแล่นไปในนิพพานอันไม่มีกรรม เพราะความที่จิตเป็นธรรมชาติแล่นไปในนิพพานอันไม่มีกรรม กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิดเพราะกรรมเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดเลย ที่ยังไม่บังเกิดก็ไม่บังเกิดเลย ที่ยังไม่เกิดขึ้นแล้วก็ไม่เกิดขึ้นเลย ที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ปรากฏเลย เพราะเหตุดับ ทุกข์ก็ดับด้วยประการฉะนี้มรรคภาวนามีอยู่ การทำให้แจ้งซึ่งผลมีอยู่ การละกิเลสมีอยู่ธรรมาภิสมัยมีอยู่ ด้วยประการฉะนี้แล ฯ

จบอภิสมยกถา ฯ