๑๐. มหาเวสสันตรชาดก เล่ม ๒๘

ผุสฺสตี ๑ วรวณฺณาเภ วรสฺสุ ทสธา วเร

ปฐพฺยา จารุปุพฺพงฺคี ยํ ตุยฺหํ มนโส ปิยํ ฯ

ดูกรผุสดีผู้มีรัศมีแห่งผิวพรรณอันประเสริฐ ผู้มีอวัยวะส่วนเบื้องหน้างาม เธอจงเลือกเอาพร ๑๐ ประการในปฐพีซึ่งเป็นที่รักแห่งหฤทัยของเธอ.

เทวราช นโม ตฺยตฺถุ กึ ปาปํ ปกตํ มยา

รมฺมา จาเวสิ มํ ฐานา วาโตว ธรณีรุหํ ฯ

ข้าแต่ท้าวเทวราช ข้าพระบาทขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าพระบาทได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หรือ ฝ่าพระบาทจึงให้ข้าพระบาทจุติจากทิพยสถานที่น่ารื่นรมย์ ดุจลมอัดต้นไม้ใหญ่ให้หักไป ฉะนั้น.

น เจว เต กตํ ปาปํ น จ เม ตฺวมสิ อปฺปิยา

ปุญฺญญฺจ เต ปริกฺขีณํ เยน เตวํ วทามิหํ ๒ ฯ

สนฺติเก มรณํ ตุยฺหํ วินาภาโว ภวิสฺสติ

ปฏิคฺคณฺหาหิ เม เอเต วเร ทส ปเวจฺฉโต ฯ

บาปกรรมเธอมิได้ทำไว้เลย และเธอไม่เป็นที่รักของเราก็หาไม่ แต่บุญของเธอสิ้นแล้วเหตุนั้น เราจึงกล่าวกะเธออย่างนี้ ความตายใกล้เธอเธอจักต้องพลัดพรากจากไปจงเลือกรับเอาพร ๑๐ ประการนี้แต่เราผู้จะให้.

วรญฺเจ เม อโท สกฺก สพฺพภูตานมิสฺสร

สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต ตตฺถ อสฺสํ นิเวสเน ฯ

นีลเนตฺตา นีลภมู นีลกฺขีว ๓ ยถา มิคี

ผุสฺสตี นาม นาเมน ตตฺถ อสฺสํ ๔ ปุรินฺทุํ ฯ

ปุตฺตํ ลเภถ วรทํ ยาจโยคํ อมจฺฉรึ

ปูชิตํ ปฏิราชูภิ กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ ฯ

คพฺภํ เม ธารยนฺติยา มชฺฌิมงฺคํ อนุณฺณตํ

กุจฺฉิ อนุณฺณโต อสฺส จาปํว ลิขิตํ สมํ ฯ

ถนา เม นปฺปวตฺเตยฺยุํ ปลิตา นสฺสนฺตุ ๕ วาสว

กาเย รโช น ลิมฺเปถ วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย ฯ

มยูรโกญฺจาภิรุเท นารีวรคณายุเต

ขุชฺชเจลาวกากิณฺเณ ๑ สูทมาคธวณฺณิเต

จิตฺรคฺคเฬรุฆุสิเต สุรามํสปฺปโพธเน

สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต ตตฺถสฺสํ มเหสี ปิยา ฯ

๑ สี. ยุ. ผฺสติ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. วทามหํ ฯ ๓ ม. นิลกฺขี จ ฯ

๔ ม. ตตฺถปสฺสํ ฯ ๕ ม. น สนฺตุ ฯ

ข้าแต่ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่กว่าสัตว์ทั้งปวง ถ้าฝ่าพระบาทจะประทานพรแก่ข้าพระบาทไซร้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอให้ข้าพระบาทพึงเกิดในพระราชนิเวศน์ของพระเจ้าสีวิราช ข้าแต่ท้าวบุรินททะ ขอให้ข้าพระบาท(๑) พึงเป็นผู้มีจักษุดำเหมือนตาลูกมฤคี (มีอายุ ๑ ขวบปี) ซึ่งมีดวงตาดำ (๒) พึงมีขนคิ้วดำ (๓) พึงเกิดในราชนิเวศน์นั้นมีนามว่าผุสดี(๔) พึงได้พระราชโอรสผู้ให้สิ่งอันประเสริฐ ผู้ประกอบเกื้อกูลในยาจกมิได้ตระหนี่ ผู้อันพระราชาทุกประเทศบูชา มีเกียรติยศ (๕) เมื่อข้าพระบาททรงครรภ์ขออย่าให้อุทรนูนขึ้น พึงมีอุทรไม่นูน เสมอดังคันศรที่นายช่างเหลาเกลี้ยงเกลา (๖) ถันทั้งคู่ของข้าพระบาทอย่าย้อยยานข้าแต่ท้าววาสวะ

(๗) ผมหงอกก็อย่าได้มี (๘) ธุลีก็อย่าได้ติดในกาย(๙) ข้าพระบาทพึงปล่อยนักโทษที่ถึงประหารได้ (๑๐) ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอข้าพระบาทพึงได้เป็นอัครมเหสีที่โปรดปรานของพระราชาในแว่นแคว้นสีวี ในพระราชนิเวศน์อันกึกก้องด้วยเสียงร้องของนกยูงและนกกระเรียน พรั่งพร้อมด้วยหมู่วรนารี เกลื่อนกล่นไปด้วยคนเตี้ยและคนค่อม อันพ่อครัวชาวมคธเลี้ยงดูกึกก้องไปด้วยเสียงกลอน และเสียงบานประตูอันวิจิตร มีคนเชิญให้ดื่มสุราและกินกับแกล้ม.

เย เต ทส วรา ทินฺนา มยา สพฺพงฺคโสภเน

สิวิราชสฺส วิชิเต สพฺเพ เต ลจฺฉสี วเร ฯ

ดูกรนางผู้งามทั่วสรรพางค์กาย พร ๑๐ ประการ เหล่าใดที่เราให้แก่เธอเธอจักได้พร ๑๐ ประการเหล่านั้น ในแว่นแคว้นของพระเจ้าสีวิราช.

อิทํ วตฺวาน มฆวา เทวราชา สุชมฺปติ

ผุสฺสติยา วรํ ทตฺวา อนุโมทิตฺถ วาสโว ฯ

ทสวรคาถา นาม ฯ

ครั้นท้าววาสวะมฆวาสุชัมบดีเทวราชตรัสอย่างนี้แล้ว ก็โปรดประทานพรแก่พระนางผุสดีเทพอัปสร.

(นี้) ชื่อว่าทสพรคาถา

ตโต ๒ จุตา สา ผุสฺสตี ขตฺติเย อุปปชฺชถ

เชตุตฺตรมฺหิ นคเร สญฺชเยน สมาคมิ ฯ

ทส มาเส ธารยิตฺวา กโรนฺตี ปุร ปทกฺขิณํ

เวสฺสานํ วีถิยา มชฺเฌ ชเนสิ ผุสฺสตี มมํ ฯ

น มยฺหํ มตฺติกํ นามํ นปิ เปติกสมฺภวํ

ชาโตมฺหิ เวสฺสวีถิยา ตสฺมา เวสฺสนฺตโร อหุํ ฯ

ยทาหํ ทารโก โหมิ ชาติยา อฏฺฐวสฺสิโก

ตทา นิสชฺช ปาสาเท ทานํ ทาตุํ วิจินฺตยึ

หทยํ ทเทยฺยํ จกฺขุํ มํสมฺปิ รุธิรมฺปิจ

ทเทยฺยํ กายํ สาเวตฺวา ยทิ โกจิ ยาจโก มมํ ฯ

สภาวํ จินฺตยนฺตสฺส อกมฺปิตมสณฺฐิตํ

อกมฺปิ ตตฺถ ปฐวี สิเนรุวนวฏํสกา ฯ

๑ ม. ขุชฺชเจลาปกากิณฺเณ ฯ ๒ อิมา ฉ คาถาโย สีหฬโปตฺถเกเยว ทิสฺสนฺติ

น อญฺเญสุ ฯ

พระนางผุสดีเทพอัปสรจุติจากดาวดึงสเทวโลกนั้น มาบังเกิดในสกุลกษัตริย์ ได้ทรงอยู่ร่วมกับพระเจ้าสญชัยในพระนครเชตุดร พระนางผุสดีทรงครรภ์ถ้วนทสมาส เมื่อทรงทำประทักษิณพระนคร ประสูติเราที่ท่ามกลางถนนของพวกพ่อค้า ชื่อของเรามิได้เนื่องแต่พระมารดา และมิได้เกิดแต่พระบิดา เราเกิดที่ถนนแห่งพ่อค้า เพราะฉะนั้น เราจึงชื่อว่า เวสสันดร เมื่อใด เรายังเป็นทารก มีอายุ ๔ ขวบแต่เกิดมาเมื่อนั้น เรานั่งอยู่ในปราสาทคิดจะบริจาคทานว่า เราจะพึงให้หทัยดวงตา เนื้อ เลือด และร่างกาย เมื่อใครมาขอเรา เราก็ยินดีให้เมื่อเราคิดถึงการบริจาคทานอันเป็นความจริง หฤทัยก็ไม่หวั่นไหวมุ่งมั่นอยู่ในกาลนั้น ปฐพีมีสิเนรุบรรพตและหมู่ไม้เป็นเครื่องประดับ ได้หวั่นไหว.

ปรุฬฺหกจฺฉนขโลมา ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา

ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุํ กึ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา ฯ

พราหมณ์ทั้งหลาย ผู้มีขนรักแร้ดกและมีเล็บยาว ฟันเขลอะ มีธุลีบนศีรษะ เหยียดแขนข้างขวาจะขออะไรฉันหรือ.

รตนํ เทว ยาจาม สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒนํ

ททาหิ ปวรํ นาคํ อีสาทนฺตํ อุรุฬฺหวํ ฯ

ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ทั้งหลายทูลขอรัตนะเครื่องให้แว่นแคว้นของชาวสีพีเจริญ ขอได้โปรดพระราชทานช้างตัวประเสริฐ ซึ่งมีงาดุจงอนไถอันมีกำลังสามารถเถิด พระเจ้าข้า.

ททามิ น วิกมฺปามิ ยํ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา

ปภินฺนํ กุญฺชรํ ทนฺตึ โอปคุยฺหํ ๑ คชุตฺตมํ ฯ

เราจะให้ช้างพลายซับมันตัวประเสริฐ ซึ่งเป็นช้างราชพาหนะอันสูงสุดที่พราหมณ์ทั้งหลายขอเรา เรามิได้หวั่นไหว.

หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ราชา จาคาธิมานโส

พฺราหฺมณานํ อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน ฯ

พระราชาผู้ผดุงรัฐสีพีให้เจริญรุ่งเรือง มีพระหฤทัยน้อมไปในการบริจาคเสด็จลงจากคอช้างพระราชทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย.

ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ เมทนี สมกมฺปถ ฯ

ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา ฯ

สมากุลํ ปุรํ อาสิ โฆโส จ วิปุโล มหา

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน ฯ

เมื่อบรมกษัตริย์พระราชทานช้างตัวประเสริฐ (แก่พราหมณ์ทั้ง ๘) แล้วในกาลนั้น ความน่าสพึงกลัวขนพองสยองเกล้าได้เกิดมี เมทนีดลก็หวั่นไหว เมื่อบรมกษัตริย์พระราชทานช้างตัวประเสริฐ ในกาลนั้นได้เกิดมีความน่าสพึงกลัวขนพองสยองเกล้า ชาวพระนครกำเริบ ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ยังแว่นแคว้นของชาวสีพีให้เจริญพระราชทานช้างตัวประเสริฐ ชาวบุรีก็เกลื่อนกล่น เสียงอันกึกก้องก็แผ่ไปมากมาย.

อเถตฺถ ๒ วตฺตติ สทฺโท ตุมุโล เภรโว มหา

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา ฯ

อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท ตุมุโล เภรโว มหา

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน ฯ

๑ ม. โอปวยฺหํ ฯ ๒ อิทํ คาถาทฺวยํ สี. โปตฺถเกเยว ทิสฺสติ ฯ

ครั้งนั้น เมื่อพระเวสสันดรพระราชทานช้างตัวประเสริฐแล้ว เสียงอื้ออึงน่ากลัวเป็นอันมากก็เป็นไปในนครนั้น ในกาลนั้นชาวนครก็กำเริบครั้งนั้น ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ผดุงสีพีรัฐให้เจริญรุ่งเรืองพระราชทานช้างตัวประเสริฐแล้ว เสียงอื้ออึงน่ากลัวเป็นอันมากก็เป็นไปในนครนั้น.

อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

เกวโล จาปิ นิคโม สิวิโย จาปิ ๑ สมาคตา

ทิสฺวา นาคํ นิยฺยมานํ เต รญฺโญ ปฏิเวทยุํ ฯ

วิธมํ เทว เต รฏฺฐํ ปุตฺโต เวสฺสนฺตโร ตว

กถํ โน หตฺถินํ ทชฺชา นาคํ รฏฺฐสฺส ปูชิตํ ฯ

กถํ โน กุญฺชรํ ทชฺชา อีสาทนฺตํ อุรุฬฺหวํ

เขตฺตญฺญญ สพฺพยุทฺธานํ สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ ฯ

ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ

ทนฺตึ สวาลวีชนึ เสตํ เกลาสสาทิสํ ฯ

สเสตจฺฉตฺตํ สุปตฺเถยฺยํ ๒ สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ

อคฺคยานํ ราชวาหึ พฺราหฺมณานํ อทา ทานํ ๓ ฯ

พวกคนที่มีชื่อเสียง พระราชบุตร พวกพ่อค้าชาวนา พวกพราหมณ์กองช้าง กองม้า กองรถ กองราบ ชาวนิคม ชาวสีพีทั้งสิ้นมาประชุมพร้อมกัน พวกเหล่านั้นเห็นพวกพราหมณ์นำพระยาช้างไป ก็กราบทูลแด่พระเจ้ากรุงสัญชัยว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ แว่นแคว้นของพระองค์ถูกกำจัดแล้ว เหตุไรพระเวสสันดรของพระองค์ จึงพระราชทานช้างตัวประเสริฐของชาวเราทั้งหลาย อันชาวแว่นแคว้นสักการะบูชาไฉนพระเวสสันดรราชโอรสจึงพระราชทานพระยากุญชรของชาวเราทั้งหลายอันมีงางอนงามแกล้วกล้า สามารถรู้จักเขตแห่งยุทธวิธีทุกอย่างเป็นช้างเผือกขาวผ่อง ประเสริฐสุด ปกคลุมด้วยผ้ากัมพลเหลืองกำลังซับมัน สามารถย่ำยีศัตรูได้ ฝึกดีแล้ว พร้อมทั้งวาลวิชนีมีสีขาวเช่นดังเขาไกรลาศ ไฉนพระเวสสันดรราชโอรสจึงพระราชทานพระยาช้างราชพาหนะซึ่งเป็นยานชั้นเลิศ เป็นทรัพย์อย่างประเสริฐ พร้อมทั้งฉัตรขาว เครื่องลาด หมอช้าง และคนเลี้ยงช้างแก่พวกพราหมณ์.

อนฺนํ ปานญฺจ โส ๔ ทชฺชา วตฺถเสนาสนานิ จ

เอตํ โข ทานปฏิรูปํ เอตํ โข พฺราหฺมณารหํ ฯ

อยํ เต วํสราชา โน สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน ๕

กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต คชํ ภาเชติ สญฺชย ฯ

สเจ ตฺวํ น กริสฺสสิ สิวีนํ วจนํ อิทํ

มญฺเญ ตํ สห ปุตฺเตน สิวิหตฺเถ ๖ กริสฺสเร ฯ

๑ ม. สิวโย จ ฯ ๒ ม. สอุปาเธยฺยํ ฯ ๓ ม. คชํ ฯ สี. ยุ. ธนํ ฯ ๔ ม.

โย ฯ ๕ สี. รฏฺฐวฑฺฒนํ ฯ ยุ. รฏฺฐวฑฺฒน ฯ ๖ ม. สิวี หตฺเถ ฯ

พระเวสสันดรราชโอรสนั้นควรจะพระราชทาน ข้าว น้ำ ผ้านุ่งผ้าห่มและที่นั่งที่นอน สิ่งของเช่นนี้แลสมควรจะพระราชทาน สมควรแก่พวกพราหมณ์ ข้าแต่พระเจ้าสัญชัย ไฉนพระเวสสันดรราชโอรส ผู้เป็นพระราชาโดยสืบพระวงศ์ของพระองค์ ผู้ผดุงสีพีรัฐ จึงทรงพระราชทานพระยาคชสารไป ถ้าพระองค์จักไม่ทรงทำตามถ้อยคำของชนชาวสีพี ชนชาวสีพีก็เห็นจักทำพระองค์พร้อมด้วยพระราชโอรสไว้ในเงื้อมมือ.

กามํ ชนปโท มาสิ รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ

นาหํ สิวีนํ วจนา ราชปุตฺตํ อทูสกํ

ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา ปุตฺโต หิ มม โอรโส ฯ

กามํ ชนปโท มาสิ รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ

นาหํ สิวีนํ วจนา ราชปุตฺตํ อทูสกํ

ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา ปุตฺโต หิ มม อตฺรโช ฯ

น จาหํ ตสฺมึ ทุพฺเภยฺยํ อริยสีลวโต หิ โส

อสิโลโกปิ เม อสฺส ปาปญฺจ ปสเว พหุํ

กถํ เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ สตฺเถน ฆาตยามเส ฯ

ถึงชนบทจะไม่มี และแม้แว่นแคว้นจะพินาศไปก็ตามเถิด เราก็ไม่พึงขับไล่พระราชบุตรผู้ไม่มีโทษจากแว่นแคว้นของตนตามคำของชาวสีพีเพราะพระราชบุตรเกิดจากอกของเรา ถึงชนบทจะไม่มี และแม้แว่นแคว้นจะพินาศไปก็ตามเถิด เราก็ไม่พึงขับไล่พระราชบุตรผู้ไม่มีโทษจากแว่นแคว้นของตน ตามคำของชาวสีพี เพราะพระราชบุตรเกิดแต่ตัวเรา อนึ่ง เราไม่พึงประทุษร้ายในพระราชบุตรนั้น เพราะเธอมีศีลและวัตรอันประเสริฐ แม้คำติเตียนจะพึงมีแก่เรา และเราจะพึงประสบบาปเป็นอันมาก เราจะให้ฆ่าพระเวสสันดรบุตรของเราด้วยศาตราอย่างไรได้.

มา นํ ทณฺเฑน สตฺเถน น หิ โส พนฺธนารโห

ปพฺพาเชหิ จ นํ รฏฺฐา วงฺเก วสตุ ปพฺพเต ฯ

พระองค์อย่าได้รับสั่งให้ฆ่าพระเวสสันดรนั้นด้วยท่อนไม้หรือศาตราเลยทั้งพระเวสสันดรนั้นก็ไม่ควรแก่เครื่องพันธนาการ แต่จงทรงขับไล่พระเวสสันดรนั้นเสียจากแว่นแคว้น จงไปอยู่ที่เขาวงกตเถิด.

เอโส เจ สิวีนํ ฉนฺโท ฉนฺทํ น ปนุทามเส

อิมํ โส วสตุ รตฺตึ กาเม จ ปริภุญฺชตุ ฯ

ตโต รตฺยา วิวสเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ ๑

สมคฺคา สิวิโย ๒ หุตฺวา รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺตุ นํ ฯ

ถ้าความพอใจของชาวสีพีเช่นนี้ เราก็ไม่ขัด ขอเธอจงได้อยู่และบริโภคกามทั้งหลาย ตลอดคืนนี้ ต่อเมื่อสิ้นราตรีแล้ว พระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ชาวสีพีจงพร้อมเพรียงกันขับไล่เธอเสียจากแว่นแคว้นเถิด.

อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํ วท

สิวิโย เทว เต กุทฺธา เนคมา จ สมาคตา

อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

เกวโล จาปิ นิคโม สิวิโย จาปิ สมาคตา ฯ

อสฺมา รตฺยา วิวสเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ

สมคฺคา สิวิโย หุตฺวา รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ตํ ฯ

๑ ม. สูริย__ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ๒ ม. สพฺพตฺถ สิวโย ฯ

ดูกรนายนักการ ท่านจงลุกขึ้น จงรีบไปทูลพระเวสสันดรว่า ขอเดชะชาวสีพี ชาวนิคม พวกคนที่มีชื่อเสียง พระราชบุตร พ่อค้า ชาวนาพราหมณาจารย์ พากันโกรธเคืองมาประชุมกันอยู่แล้ว กองช้าง กองม้ากองรถ กองเดินเท้า ทั้งชาวนิคมและชาวสีพีทั้งสิ้นมาประชุมกันแล้วเมื่อสิ้นราตรีนี้ พระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ชาวสีพีจะพรักพร้อมกันขับไล่พระองค์จากแว่นแคว้น.

ส กตฺตา ตรมาโนว สิวิราเชน เปสิโต

อามุตฺตหตฺถาภรโณ สุวตฺโถ จนฺทนปฺโผสิโต ๑

สีสํ นฺหาโต อุทเก โส อามุตฺตมณิกุณฺฑโล

อุปาคมิ ปุรํ รมฺมํ เวสฺสนฺตรนิเวสนํ ฯ

ตตฺถทฺทส กุมารํ โส รมมานํ สเก ปุเร

ปริกิณฺณํ อมจฺเจหิ ติทสานํ ว วาสวํ ฯ

นายนักการนั้น เมื่อได้รับพระราชดำรัสสั่ง จึงสวมสอดเครื่องประดับมือนุ่งห่มเรียบร้อย ประพรมด้วยจุรณจันทน์ ล้างศีรษะในน้ำ สวมกุณฑลแก้วมณีแล้ว รีบเข้าไปยังบุรีอันน่ารื่นรมย์ เป็นที่ประทับอยู่ของพระเวสสันดร ได้เห็นพระเวสสันดรทรงพระสำราญอยู่ในพระราชวังของพระองค์อันเกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่อำมาตย์ ปานประหนึ่งท้าววาสวะแห่งไตรทศ.

โส ตตฺถ คนฺตฺวา ตรมาโน กตฺตา เวสฺสนฺตรํ พฺรวิ

ทุกฺขนฺเต เวทยิสฺสามิ มา เม กุชฺฌ รเถสภ ฯ

วนฺทิตฺวา โรทมาโน โส กตฺตา ราชานมพฺรวิ

ภตฺตา เมสิ มหาราช สพฺพกามรสาหโร

ทุกฺขนฺเต เวทยิสฺสามิ ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ มํ ฯ

สิวิโย เทว เต กุทฺธา เนคมา จ สมาคตา

อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

เกวโล จาปิ นิคโม สิวิโย จาปิ สมาคตา ฯ

อสฺมา รตฺยา วิวสเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ

สมคฺคา สิวิโย หุตฺวา รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ตํ ฯ

๑ ม. จนฺทนภูสิโต ฯ

นายนักการนั้น ครั้นรีบไปในพระราชนิเวสน์นั้นแล้ว ได้กราบทูลพระเวสสันดรว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ข้าพระบาทจะกราบทูลความทุกข์แด่พระองค์ ขออย่าได้ทรงกริ้วข้าพระบาทเลย นายนักการนั้นถวายบังคมแล้วพลางคร่ำครวญกราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่พระมหาราชพระองค์ทรงชุบเลี้ยงข้าพระบาท ทรงนำมาซึ่งรสที่น่าใคร่ทุกอย่าง ข้าพระบาทจะกราบทูลความทุกข์แด่พระองค์ เมื่อข้าพระบาทกราบทูลข่าวสาร

เรื่องทุกข์ร้อนนั้นแล้ว ขอพระยุคลบาทจงยังข้าพระบาทให้เบาใจ

ขอเดชะ ชาวสีพี ชาวนิคม คนที่มีชื่อเสียง พระราชบุตร พ่อค้าชาวนา พราหมณาจารย์พากันโกรธเคืองมาประชุมกันอยู่แล้ว กองช้างกองม้า กองรถ กองเดินเท้า ทั้งชาวนิคมและชาวสีพีทั้งสิ้น มาประชุมกันอยู่แล้ว เมื่อสิ้นราตรีนี้ พระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ชาวสีพี จะพรักพร้อมกันขับไล่พระองค์จากแว่นแคว้นพระเจ้าข้า.

กิสฺมึ เม สิวิโย กุทฺธา โย น ปสฺสามิ ทุกฺกฏํ

ตํ เม กตฺเต วิยาจิกฺข กสฺมา ปพฺพาชยนฺติ มํ ฯ

ดูกรนายนักการ เพราะเหตุไรชาวสีพีจึงโกรธเรา ขอท่านจงบอกความชั่วแก่เรา ผู้ไม่เห็นความเดือดร้อนให้แจ้งชัดด้วย เหตุไรเขาจึงขับไล่เรา.

อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

นาคทาเนน ขียนฺติ ตสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ตํ ฯ

พวกคนที่มีชื่อเสียง พระราชบุตร พ่อค้า ชาวนา พราหมณาจารย์พวกกองช้าง กองม้า กองรถ กองเดินเท้าพากันติเตียนเพราะพระราชทานพระยาช้างพระที่นั่งต้น เหตุนั้นเขาจึงขับไล่พระองค์ พระเจ้าข้า.

หทยํ จกฺขุมฺปหํ ทชฺชํ กึ เม พาหิรกํ ธนํ

หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา มุตฺตา เวฬุริยา มณิ

ทกฺขิณํ วามหํ ๑ พาหุํ ทิสฺวา ยาจกมาคเต

ทเทยฺยํ น วิกมฺเปยฺยํ ทาเน เม รมตี ๒ มโน ฯ

กามํ มํ สิวิโย สพฺเพ ปพฺพาเชนฺตุ หนนฺตุ วา

เนว ทานา วิรมิสฺสํ กามํ ฉินฺทนฺตุ สตฺตธา ฯ

เราจะให้หทัย ให้จักษุ เงิน ทอง แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์ หรือแก้วมณี เป็นทรัพย์ภายนอกของเรา จะเป็นอะไรไป เมื่อยาจกมาถึงเราเห็นแล้ว ก็จงให้แขนขวาแขนซ้าย ไม่หวั่นไหวเลย ใจของเรายินดีในทาน ชาวสีพีทั้งปวงจงขับไล่ จงฆ่าเราเสีย หรือจะตัดเราให้เป็นเจ็ดท่อนก็ตามเถิด เราจักไม่งดการให้ทานเลย.

เอวนฺตํ สิวิโย อาหุ เนคมา จ สมาคตา

โกนฺติมาราย ตีเรน คิริมารญฺชรํ ปติ

เยน ปพฺพาชิตา ยนฺติ เตน คจฺฉตุ สุพฺพโต ฯ

ชาวสีพีและชาวนิคมประชุมกันกล่าวอย่างนี้ว่า พระเวสสันดรผู้มีวัตรงามจงเสด็จไปสู่อารัญชรคีรีทางฝั่งแม่น้ำ โกนติมาราตามทางที่พระราชาผู้ถูกขับไล่เสด็จไปนั้นเถิด.

โสหํ เตน คมิสฺสามิ เยน คจฺฉนฺติ ทูสกา

รตฺตินฺทิวํ เม ขมถ ยาว ทานํ ททามิหํ ฯ

เราจักไปตามทางที่พระราชาผู้มีโทษเสด็จไป ขอให้ท่านทั้งหลายจงงดแก่เราคืนและวันหนึ่งพอให้เราได้ให้ทานก่อนเถิด.

อามนฺตยิตฺถ ราชา นํ มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนึ

ยํ เต กิญฺจิ มยา ทินฺนํ ธนํ ธญฺญญฺจ วิชฺชติ

หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา มุตฺตา เวฬุริยา พหู

สพฺพนฺตํ นิทเหยฺยาสิ ยญฺจ เต เปตฺติกํ ธนํ ฯ

๑ ม. วาปหํ ฯ ๒ ม. รมเต ฯ

พระราชาตรัสตักเตือนพระมัทรีผู้มีความงาม ทั่วสรรพางค์ว่าทรัพย์อย่างใดอย่างหนึ่งที่พี่ให้แก่พระน้องนาง และสิ่งของที่ควรสงวนอันเป็นของพระน้องนาง คือ เงิน ทอง แก้วมุกดา หรือแก้วไพฑูรย์ มีอยู่เป็นอันมาก และทรัพย์ฝ่ายพระบิดา ของพระน้องนาง ควรเก็บไว้ทั้งหมด.

ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา

กุหึ เทว นิทหามิ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์ได้ทูลถาม พระเวสสันดรนั้นว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ หม่อมฉันจะเก็บไว้ที่ไหน หม่อมฉันทูลถามแล้ว ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกเนื้อความนั้นเถิด.

สีลวนฺเตสุ ทชฺเชสิ ทานํ มทฺทิ ยถารหํ

น หิ ทานา ปรํ อตฺถิ ปติฏฺฐา สพฺพปาณินํ ฯ

ดูกรพระน้องมัทรี พึงให้ทานในท่านผู้มีศีลตามสมควร เพราะที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวงยิ่งไปกว่าทานไม่มี.

ปุตฺเตสุ มทฺทิ ทเยสิ สสฺสุยา สสฺสุรมฺหิ จ

โย จ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย สกฺกจฺจนฺตํ อุปฏฺฐเห ฯ

โน เจ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย มยา วิปฺปวเสน เต

อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส มา กิลิตฺถ ๑ มยา วินา ฯ

ดูกรพระน้องมัทรี เธอพึงเอาใจใส่ในลูกทั้งสอง ในพระชนนีและพระชนกของพี่ อนึ่ง ผู้ใดพึงตกลงปลงใจว่าจะเป็นพระสวามีพระน้องนางเธอพึงบำรุงผู้นั้นโดยเคารพ ถ้าไม่มีใครมาตกลงปลงใจเป็นพระสวามีพระน้องนาง เพราะพระน้องนางกับพี่จะต้องพลัดพรากจากกันพระน้องนางจงแสวงหาพระสวามีอื่นเถิด อย่าลำบากเพราะจากพี่เลย.

อหํ หิ วนํ คจฺฉามิ โฆรํ วาฬมิคายุตํ

สํสโย ชีวิตํ มยฺหํ เอกกสฺส พฺรหาวเน ฯ

เพราะว่าพี่จักต้องไปสู่ป่าที่น่ากลัว อันเกลื่อนกล่นไปด้วยสัตว์ร้ายเมื่อพี่คนเดียวอยู่ในป่าใหญ่ ชีวิตก็น่าสงสัย.

ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา

อภุมฺเม กถํ นุ ภณสิ ปาปกํ วต ภาสสิ ฯ

เนส ธมฺโม มหาราช ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก

อหํปิ เตน คจฺฉามิ เยน คจฺฉสิ ขตฺติย ฯ

มรณํ วา ตยา สทฺธึ ชีวิตํ วา ตยา วินา

ตเทว มรณํ เสยฺโย ยญฺเจ ชีเว ตยา วินา ฯ

อคฺคึ อุชฺชาลยิตฺวาน เอกชาลสมาหิตํ

ตตฺเถว มรณํ ๒ เสยฺโย ยญฺเจ ชีเว ตยา วินา ฯ

ยถา อารญฺญกํ นาคํ ทนฺตึ อเนฺวติ หตฺถินี

เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ สเมสุ วิสเมสุ จ ฯ

เอวนฺตํ อนุคจฺฉามิ ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต

สุภรา เต ภวิสฺสามิ น เต เหสฺสามิ ทุพฺภรา ฯ

๑ ม. กิลิตฺโถ ฯ ๒ ม. ตตฺถ เม มรณํ เสยฺโย ฯ

พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์ ได้กราบทูลพระเวสสันดรว่า ไฉนหนอพระองค์จึงตรัสเรื่องที่ไม่เคยมี ไฉนจึงตรัสเรื่องลามกข้าแต่พระมหาราช ข้อที่พระองค์จะพึงเสด็จแต่พระองค์เดียวนั้น ไม่ใช่ธรรมเนียม ข้าแต่พระมหากษัตริย์แม้หม่อมฉันก็จะตามเสด็จไป ตามทางที่พระองค์เสด็จ ความตายกับพระองค์หรือเป็นอยู่เว้นจากพระองค์ความตายกับพระองค์นั่นแลประเสริฐกว่า เป็นอยู่เว้นจากพระองค์จะประเสริฐอะไร ก่อไฟให้ลุกโพลง มีเปลวเป็นอันเดียวกันตั้งอยู่แล้วความตายในไฟที่ลุกโพลง มีเปลวเป็นอันเดียวกันนั้นประเสริฐกว่าเป็นอยู่เว้นจากพระองค์จะประเสริฐอะไร นางช้างติดตามพระยาช้างผู้อยู่ในป่า เที่ยวไป ณ ภูเขาและที่หล่ม ที่เสมอและไม่เสมอ ฉันใดหม่อมฉันจะพาลูกทั้งสองติดตามพระองค์ไปเบื้องหลัง ฉันนั้น หม่อมฉันจันเป็นผู้อันพระองค์เลี้ยงง่าย จักไม่เป็นผู้อันพระองค์เลี้ยงยาก.

อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มญฺชุเก ปิยภาณิเน

อาสีเน วนคุมฺพสฺมึ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มญฺชุเก ปิยภาณิเน

กีฬนฺเต วนคุมฺพสฺมึ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มญฺชุเก ปิยภาณิเน

อสฺสเม รมณียมฺหิ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มญฺชุเก ปิยภาณิเน

กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มาลธารี อลงฺกเต

อสฺสเม รมณียมฺหิ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มาลธารี อลงฺกเต

กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา ทกฺขสิ นจฺจนฺเต กุมาเร มาลธาริเน

อสฺสเม รมณียมฺหิ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา ทกฺขสิ นจฺจนฺเต กุมาเร มาลธาริเน

กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา ทกฺขสิ มาตงฺคํ กุญฺชรํ สฏฺฐิหายนํ

เอกํ อรญฺเญ วิจรนฺตํ ๑ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา ทกฺขสิ มาตงฺคํ กุญฺชรํ สฏฺฐิหายนํ

สายํ ปาโต วิจรนฺตํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา กเรณุสงฺฆสฺส ยูถสฺส ปุรโต วชํ

โกญฺจํ กาหติ มาตงฺโค กุญฺชโร สฏฺฐิหายโน

ตสฺส ตํ นทโต สุตฺวา น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

อุภโต วนวิกาเส ยทา ทกฺขสิ กามทํ

วเน วาฬมิคากิณฺเณ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

มิคํ ทิสฺวาน สายณฺหํ ปญฺจมาลินิมาคตํ ๑

กึปุริเส จ นจฺจนฺเต น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา สุสฺสสิ ๒ นิคฺโฆสํ สนฺทมานาย สินฺธุยา

คีตํ กึปุริสานญฺจ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา สุสฺสสิ ๒ นิคฺโฆสํ คิริคพฺภรจาริโน

วสฺสมานสฺสุลูกสฺส น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา สีหสฺส พฺยคฺฆสฺส ขคฺคสฺส ควยสฺส จ

วเน สุสฺสสิ ๒ วาฬานํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ วรหินํ ๓ มตฺถกาสินํ

โมรํ ทกฺขสิ ๔ นจฺจนฺตํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ อณฺฑชํ จิตฺรเปกฺขนํ ๕

โมรํ ทกฺขสิ นจฺจนฺตํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ นีลคีวํ สิขณฺฑินํ

โมรํ ทกฺขสิ นจฺจนฺตํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา ทกฺขสิ เหมนฺเต ปุปฺผิเต ธรณีรุเห

สุรภิสมฺปวายนฺเต ๑ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา เหมนฺติเก มาเส หริตํ ทกฺขสิ เมทนึ

อินฺทโคปกสญฺฉนฺนํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา ทกฺขสิ เหมนฺเต ปุปฺผิเต ธรณีรุเห

กุฏชํ พิมฺพชาลญฺจ ปุปฺผิตํ โลทฺทปทฺมกํ

สุรภิสมฺปวายนฺเต ๒ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

ยทา เหมนฺติเก มาเส วนํ ทกฺขสิ ปุปฺผิตํ

โอปุปฺผานิ จ ปทฺมานิ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ ฯ

หิมวนฺตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

๑ ม. จรนฺตํ ฯ

๑ ม. ปญฺจมาลินมาคตํ ฯ ๒ ม. โสสฺสสิ ฯ ๓ ม. พริหีนํ ฯ ๔ ม. ทกฺขิสิ ฯ

อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๕ ม. จิตฺรปกฺขินํ ฯ

เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้ง ๒ นี้ ผู้มีเสียงอันไพเราะพูดจาน่ารัก นั่งอยู่ที่พุ่มไม้ในป่า จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อพระองค์ทรงทอดพระเนตรเห็น พระกุมารทั้ง ๒ นี้ ผู้มีเสียงอันไพเราะพูดจาน่ารัก เล่นอยู่ที่พุ่มไม้ในป่า จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้ง ๒ นี้ ผู้มีเสียงอันไพเราะพูดจาน่ารัก ณ อาศรมรัมณียสถาน จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้ง ๒ นี้ ผู้มีเสียงอันไพเราะ พูดจา

น่ารัก เล่นอยู่ ณ อาศรมอันเป็นที่รื่นรมย์ จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้ง ๒ นี้ ทรงมาลาประดับพระองค์ ณ อาศรมรัมณียสถาน ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้ง ๒ นี้ เล่นอยู่ ณ อาศรมอันเป็นที่รื่นรมย์ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้ง ๒ พระองค์ ทรงมาลา ฟ้อนรำอยู่ ณอาศรมรัมณียสถาน เมื่อนั้นจักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด พระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้ง ๒ พระองค์ ทรงมาลา ฟ้อนรำเล่นอยู่ ณ อาศรมอันเป็นที่รื่นรมย์ เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติเมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นกุญชรชาติมาตังคะ มีวัยล่วง๖๐ ปี เที่ยวอยู่ในป่าตัวเดียว เมื่อนั้นจักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด

พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นกุญชรชาติมาตังคะ มีวัยล่วง ๖๐ ปีเที่ยวไปในป่าเวลาเย็น ในเวลาเช้า เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด กุญชรชาติมาตังคะ มีวัยล่วง ๖๐ ปี เดินนำหน้าโขลงหมู่ช้างพังไป ส่งเสียงร้องก้องโกญจนาท พระองค์ได้ทรงสดับเสียงร้องของช้างที่บันลือก้องอยู่นั้น เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติเมื่อใด พระองค์ได้ทรงสดับเสียงร้องของช้างที่บันลือก้องอยู่นั้น เมื่อนั้นจักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นลำเนาป่าสองข้างทาง และสิ่งที่ให้ความน่าใคร่ ในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยเนื้อร้าย เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด

พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นเนื้ออันเดินมาเป็นหมู่ๆ หมู่ละ ๕ ตัว และได้ทอดพระเนตรเห็นพวกกินนรที่กำลังฟ้อนอยู่ เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด พระองค์ได้ทรงสดับเสียงกึกก้องแห่งแม่น้ำ อันมีน้ำไหลหลั่ง และเสียงเพลงขับของพวกกินนร เมื่อนั้นจักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด พระองค์ได้ทรงสดับเสียงร้องของนกเค้าที่เที่ยวอยู่ตามซอกเขา เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด พระองค์จักได้ทรงสดับเสียงแห่งสัตว์ร้ายในป่า คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง แรดและวัวลาน เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนกยูง อันแวดล้อมไปด้วยนางนกยูง รำแพนหางจับอยู่เป็นกลุ่มบนยอดภูเขา เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติเมื่อใด

พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนกยูง มีขนปีกงามวิจิตรห้อมล้อมด้วยนางนกยูงทั้งหลายรำแพนหางอยู่ เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนกยูงมีคอเขียว มีหงอนแวดล้อมด้วยนางนกยูงฟ้อนอยู่ เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติเมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้อันมีดอกบาน มีกลิ่นหอมฟุ้งไปในฤดูเหมันต์ เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ เมื่อใดพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นแผ่นดินอันเขียวชะอุ่ม ดารดาษไปด้วยแมลงค่อมทองในเดือนฤดูเหมันต์ เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติเมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้อันมีดอกบานสะพรั่ง คืออัญชันเขียวที่กำลังผลิยอดอ่อน ต้นโลท และบัวบกมีดอกบานสะพรั่งมีกลิ่นหอมฟุ้งไปในฤดูเหมันต์ เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติเมื่อใด พระองค์ได้ทรงทอดพระเนตรเห็นหมู่ไม้มีดอกบานสะพรั่ง และปทุมชาติอันมีดอกร่วงหล่นในเดือนฤดูเหมันต์ เมื่อนั้น จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ.

จบกัณฑ์หิมพานต์

เตสํ ลาลปิตํ ๓ สุตฺวา ปุตฺตสฺส สุณิสาย จ

กลูนํ ปริเทเวสิ ราชปุตฺตี ยสสฺสินี ฯ

เสยฺโย วิสํ เม ขายิตํ ปปาตา ปปเตยฺยหํ

รชฺชุยา พชฺฌมิยาหํ

กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ฯ

อชฺฌายกํ ทานปตึ ยาจโยคํ อมจฺฉรึ

กสฺมา ๔ เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ๕ ฯ

ปูชิตํ ปฏิราชูหิ กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ

กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ฯ

มาตาเปติภรํ ชนฺตุํ กุเล เชฏฺฐาปจายินํ

กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ฯ

รญฺโญ หิตํ เทวหิตํ ๑ ญาตีนํ สขินํ หิตํ

หิตํ สพฺพสฺส รฏฺฐสฺส

กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ฯ

๑-๒ ม. สุรภึ ฯ ๓ ลาลปฺปิตํ ฯ ๔-๕ ม. อิทํ คาถาปาททฺวยํ นตฺถิ ฯ

สมเด็จพระนางผุสดีราชบุตรีผู้เรืองยศ ได้ทรงสดับคำที่ พระราชโอรสและพระสุณิสาพร่ำสนทนากัน ทรงคร่ำครวญละห้อยไห้ว่า เรากินยาพิษเสียดีกว่า เราโดดเหวเสียดีกว่า เอาเชือกผูกคอตายเสียดีกว่า เหตุไฉนชาวนครสีพีจึงจะให้ขับไล่เจ้าเวสสันดรลูกรักผู้ไม่มีโทษผิด เหตุไฉนชาวนครสีพีจึงจะให้ขับไล่เจ้าเวสสันดรลูกรักผู้ไม่มีโทษผิด ผู้เป็นปราชญ์เปรื่อง เป็นทานบดี ควรแก่การขอ ไม่ตระหนี่ เหตุไฉน ชาวนครสีพีจึงจะให้ขับไล่เจ้าเวสสันดรลูกรักผู้ไม่มีโทษผิด อันท้าวพระยาบูชาผู้มีเกียรติยศ เหตุไฉน ชาวนครสีพีจึงจะให้ขับไล่เจ้าเวสสันดรลูกรักผู้ไม่มีโทษผิด ผู้เลี้ยงดูมารดาบิดา ประพฤติถ่อมตนต่อผู้ใหญ่ในราชสกุล เหตุไฉน ชาวนครสีพีจึงจะให้ขับไล่เจ้าเวสสันดรลูกรักผู้ไม่มีโทษผิด ผู้เกื้อกูลแก่พระเจ้าแผ่นดิน แก่เทพเจ้า แก่พระประยูรญาติและมิตรสหาย ผู้เกื้อกูลทั่วรัฐสีมามณฑล.

มธูนีว ปลิตานิ ๒ อมฺพาว ปติตา ฉมา

เอวํ เหสฺสติ เต รฏฺฐํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ฯ

หํโส นิกฺขีณปตฺโตว ปลฺลลสฺมึ อนูทเก

อปวิฏฺโฐ อมจฺเจหิ เอโก ราชา วิหิยฺยสิ ฯ

ตนฺตํ พฺรูมิ มหาราช อตฺโถ เต มา อุปจฺจคา

มา นํ สิวีนํ วจนา ปพฺพาเชสิ อทูสกํ ฯ

ชาวนครสีพีจะให้ขับพระราชโอรสผู้ไม่มีโทษผิดเสีย รัฐสีมามณฑลของพระองค์ก็จะเป็นเหมือนรังผึ้งร้าง เหมือนผลมะม่วงหล่นลงบนดินฉะนั้น พระองค์อันพวกอำมาตย์ละทิ้งแล้ว จักต้องลำบากอยู่พระองค์เดียว เหมือนหงส์มีขนปีกหลุดลำบากอยู่ในหนองอันไม่มีน้ำ ฉะนั้นข้าแต่มหาราช เพราะฉะนั้น เกล้ากระหม่อมฉันขอกราบทูลพระองค์ว่าประโยชน์อย่าได้ล่วงพระองค์ไปเสียเลย ขอพระองค์อย่าทรงขับไล่พระราชโอรสผู้ไม่มีความผิด เพราะถ้อยคำของชาวนครสีพีเลย.

ธมฺมสฺสาปจิตึ กุมฺมึ ๓ สิวีนํ วินยํ ธชํ

ปพฺพาเชมิ สกํ ปุตฺตํ ปาณา ปิยตโร หิ เม ฯ

เราทำความยำเกรงต่อพระราชประเพณี จึงขับไล่พระราชโอรสผู้เป็นธงของชาวสีพี เราจำต้องขับไล่ลูกของตน ถึงแม้จะเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิตของเรา.

ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ กณิการาว ปุปฺผิตา

ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ ฯ

ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ กณิการวนานิว

ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ ฯ

ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ กณิการาว ปุปฺผิตา

ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ ฯ

ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ กณิการวนานิ ว

ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ ฯ

อินฺทโคปกวณฺณาภา คนฺธารา ปณฺฑุกมฺพลา

ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ ฯ

โย ปุพฺเพ หตฺถินา ยาติ สิวิกาย รเถน จ

สฺวชฺช เวสฺสนฺตโร ราชา กถํ คจฺฉติ ปตฺติโก ฯ

กถํ จนฺทนลิตฺตงฺโค นจฺจคีตปฺปโพธโน

ขุราชินํ ผรสุญฺจ ขาริกาชญฺจ หาริติ ๑ ฯ

กสฺมา นาภิหรียนฺติ กาสาวา อชินานิ จ

ปวิสนฺตํ พฺรหารญฺญํ กสฺมา จีรํ น พชฺฌเร ฯ

กถํ นุ จีรํ ธาเรนฺติ ราชปพฺพชิตา ชนา

กถํ กุสมยํ จีรํ มทฺที ปริทเหสฺสติ ๒ ฯ

กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา โขมโกทุมฺพรานิ จ

กุสจีรานิ ธาเรนฺตี กถํ มทฺที กริสฺสติ ฯ

วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา สิวิกาย รเถน จ

สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา ฯ

ยสฺสา มุทุตลา หตฺถา จลนา ๓ จ สุเข ฐิตา

สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา ฯ

ยสฺสา มุทุตลา ปาทา จลนา ๑ จ สุเข ฐิตา

ปาทุกาหิ สุวณฺณาหิ ปีฬมานาว คจฺฉติ

สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา ฯ

ยสฺสุ อิตฺถีสหสฺสสฺส ๒ ปุรโต คจฺฉติ มาลินี

สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี วนํ คจฺฉติ เอกิกา ฯ

ยา สา ๓ สิวาย สุตฺวาน มุหุํ อุตฺตสเต ปุเร

สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี วนํ คจฺฉติ ภีรุกา ฯ

ยา สา ๓ อินฺทสโคตฺตสฺส อุลูกสฺส ปวสฺสโต

สุตฺวาน นทโต ภีตา วารุณีว ปเวธติ

สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี วนํ คจฺฉติ ภีรุกา ฯ

สกุณี หตปุตฺตาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ

จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ ฯ

สกุณี หตปุตฺตาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ

กีสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี ฯ

สกุณี หตปุตฺตาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ

เตน เตน ปธาวิสฺสํ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี ฯ

กุรุรี ๔ หตจฺฉาปาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ

จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ ฯ

กุรุรี หตจฺฉาปาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ

กีสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี ฯ

กุรุรี หตจฺฉาปาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ

เตน เตน ปธาวิสฺสํ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี ฯ

สา นูน จกฺกวกฺกีว ๑ ปลฺลลสฺมึ อนูทเก

จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ ฯ

สา นูน จกฺกวกฺกีว ปลฺลลสฺมึ อนูทเก

กีสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี ฯ

สา นูน จกฺกวกฺกีว ปลฺลลสฺมึ อนูทเก

เตน เตน ปธาวิสฺสํ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี ฯ

เอวํ เม วิลปนฺติยา ราชปุตฺตํ อทูสกํ

ปพฺพาเชสิ จ ๒ นํ รฏฺฐา มญฺเญ เหสฺสามิ ชีวิตํ ฯ

๑ ม. เทวิหิตํ ฯ ๒ ม. ปลาตานิ ฯ ๓ ม. กุมฺมิ ฯ

๑ ม. หาหิติ ฯ ๒ ม. ปริทหิสฺสติ ฯ ๓ สี. ม. จรณา ฯ

๑ สี. ม. จรณา ฯ ๒ ม. ยาสฺสุ อิตฺถิสหสฺสานํ ฯ ๓ ม. ยาสฺสุ ฯ

๔ ม. กุรรี ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

แต่ปางก่อนยอดธงเคยแห่ตามเสด็จพระเวสสันดร ดังดอกกรรณิการ์บานวันนี้พระเวสสันดรจะเสด็จแต่พระองค์เดียว แต่ปางก่อนยอดธงเคยแห่ตามเสด็จพระเวสสันดรดังป่ากรรณิการ์ วันนี้พระเวสสันดรจะเสด็จแต่พระองค์เดียว แต่ปางก่อนกองทหารรักษาพระองค์เคยตามเสด็จพระเวสสันดรเหมือนดอกกรรณิการ์บาน วันนี้พระเวสสันดรจะเสด็จแต่พระองค์เดียว แต่ปางก่อนกองทหารรักษาพระองค์เคยตามเสด็จพระเวสสันดร เหมือนป่ากรรณิการ์ วันนี้พระเวสสันดรจะต้องเสด็จแต่พระองค์เดียว แต่ปางก่อนกองทหารรักษาพระองค์ใช้ผ้ากัมพลเหลืองเมืองคันธาระ มีสีเหลืองเรืองรองเหมือนหิ่งห้อย เคยตามเสด็จพระเวสสันดร วันนี้พระเวสสันดรจะเสด็จแต่พระองค์เดียว

แต่ปางก่อนพระเวสสันดรเคยเสด็จด้วยช้างพระที่นั่ง วอและรถทรง วันนี้จะเสด็จดำเนินด้วยพระบาทอย่างไร แต่ปางก่อนพระเวสสันดรเคยลูบไล้องค์ด้วยจุรณแก่นจันทน์ ปลุกปลื้มด้วยการฟ้อนรำขับร้อง วันนี้จักทรงแบกหนังเสืออันหยาบ ขวานและหาบเครื่องบริขารไปได้อย่างไร พระเวสสันดรเมื่อเข้าไปอยู่ในป่าใหญ่ไฉนจะไม่ต้องขนเอาผ้าย้อมน้ำฝาดและหนังเสือไปด้วย พระเวสสันดร เมื่อเข้าไปอยู่ป่าใหญ่ ไฉนจะไม่ต้องใช้ผ้าคากรอง พวกคนที่เป็นเจ้านายบวช จะทรงผ้าคากรองได้อย่างไรหนอ เจ้ามัทรีจักนุ่งห่มผ้าคากรองได้อย่างไร แต่ปางก่อนเจ้ามัทรีเคยทรงแต่ผ้ากาสิกพัสตร ผ้าโขมพัสตรและผ้าโกทุมพรพัสตร เมื่อต้องทรงผ้าคากรองจักกระทำอย่างไร เจ้ามัทรีผู้มีรูปร่างสวยงาม แต่ปางก่อนเคยเสด็จด้วยคานหาม วอและรถทรง วันนี้จะเสด็จเดินทางด้วยพระบาทได้อย่างไร เจ้ามัทรีผู้มีรูปร่างสวยงาม มีฝ่าพระหัตถ์อันอ่อนนุ่ม

ไม่เคยทำงานหนักเคยตั้งอยู่ในความสุข วันนี้จะเสด็จเดินทางด้วย

พระบาทได้อย่างไร เจ้ามัทรีผู้มีรูปร่างสวยงาม มีฝ่าพระบาทอันอ่อนนุ่มไม่เคยเสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า ตั้งอยู่ในความสุข ทรงสวมรองเท้าทองเสด็จดำเนิน วันนี้จะเสด็จเดินทางด้วยพระบาทได้อย่างไรเจ้ามัทรีผู้มีรูปร่างอันสวยงาม ทรงศิริ แต่ก่อนเคยเสด็จดำเนินข้างหน้า

นางข้าหลวงจำนวนพัน วันนี้จะเสด็จเดินป่าพระองค์เดียวได้อย่างไร

เจ้ามัทรีผู้มีรูปร่างอันสวยงาม ขวัญอ่อน พอได้ยินเสียงสุนัขเห่าหอนก็สะดุ้ง วันนี้จักเสด็จเดินป่าได้อย่างไร เจ้ามัทรีผู้มีรูปร่างอันสวยงามขวัญอ่อน ได้สดับเสียงนกฮูกคำรามร้อง ก็กลัวตัวสั่น เหมือนนางวารุณีวันนี้จะเสด็จเดินป่าได้อย่างไร เมื่อเกล้ากระหม่อมฉันมาสู่นิเวศน์อันว่างเปล่านี้ จักเศร้ากำสรดระทมทุกข์สิ้นกาลนาน ดังแม่นกถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่าฉะนั้น เมื่อเกล้ากระหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสองก็จักซูบผอมเหมือนแม่นกถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่า ฉะนั้นเมื่อเกล้ากระหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักวิ่งพล่านไปตามที่นั้นๆดังแม่นกถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่า

ฉะนั้น เมื่อเกล้ากระหม่อมฉันมาสู่นิเวศน์อันว่างเปล่านี้ จักเศร้ากำสรดระทมทุกข์สิ้นกาลนาน ดังนางนกออกถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่า ฉะนั้น เมื่อเกล้ากระหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสองก็จักซูบผอม ดังนางนกออกถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่า ฉะนั้น เมื่อเกล้ากระหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักวิ่งพล่านไปตามที่นั้นๆ ดังนางนกออกถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่า ฉะนั้น เมื่อเกล้ากระหม่อมฉันมาสู่นิเวศน์อันว่างเปล่านี้ ก็จักเศร้ากำสรดระทมทุกข์สิ้นกาลนานเป็นแน่แท้ เหมือนนางนกจากพรากซบเซาอยู่ในหนองอันไม่มีน้ำ ฉะนั้น เมื่อเกล้ากระหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักซูบผอมเป็นแน่แท้ เหมือนนางนกจากพรากในหนองอันไม่มีน้ำ ฉะนั้น เมื่อเกล้ากระหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักวิ่งพล่านไปตามที่นั้นๆ เป็นแน่แท้ เหมือนนางนกจากพรากในหนองอันไม่มีน้ำ ฉะนั้น ก็เมื่อเกล้ากระหม่อมฉันพร่ำเพ้อทูลอ้อนวอนอยู่อย่างนี้ ถ้าพระองค์ยังจะทรงให้ขับไล่พระเวสสันดรเสียจากแว่นแคว้น เกล้ากระหม่อมฉันเห็นจักต้องสละชีวิตเป็นแน่.

ตสฺสา ลาลปิตํ สุตฺวา สพฺพา อนฺเตปุเร อหุ ๓

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ สิวิกญฺญา สมาคตา ฯ

สาลาว สมฺปมทฺทิตา ๔ มาลุเตน ปมทฺทิตา

เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ เวสฺสนฺตรนิเวสเน ฯ

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ เวสฺสนฺตรนิเวสเน ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ เวสฺสนฺตรนิเวสเน ฯ

ตโต รตฺยา วิวสเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ

อถ เวสฺสนฺตโร ราชา ทานํ ทาตุํ อุปาคมิ ฯ

วตฺถานิ วตฺถกามานํ โสณฺฑานํ เทถ วารุณึ

โภชนํ โภชนตฺถีนํ สมฺมเทว ปเวจฺฉถ ฯ

มา จ กิญฺจิ วนิพฺพเก เหฐยิตฺถ อิธาคเต

ตปฺเปถ อนฺนปาเนน คจฺฉนฺตุ ปฏิปูชิตา ฯ

(อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท ตุมุโล เภรโว มหา

ทาเนน ตํ นีหรนฺติ ปุน ทานํ อทา ตุวํ ๑ ฯ)

๑ ม. จกฺกวาถีว ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. ว. ฯ ๓ ม พหู ฯ ๔ ม. สมฺปมถิตา ฯ

นางสนมกำนัลในของพระเจ้าสีวิราชทุกถ้วนหน้า ได้ยินคำรำพันของพระนางผุสดีแล้ว ก็พากันมาประชุมประคองแขนทั้งสองขึ้นร่ำไห้ พระโอรส พระธิดา และพระชายา ในนิเวศน์ของพระเวสสันดร นอนกอดกันสอื้นไห้ ดังหมู่ไม้รังอันถูกพายุพัดล้มระเนนระนาดแหลกรานฉะนั้น พวกชาววัง พวกเด็กๆ พ่อค้าและพวกพราหมณ์ ในนิเวศน์ของพระเวสสันดรต่างก็ประคองแขนทั้งสองคร่ำครวญ พวกกองช้างกองม้า กองรถและกองเดินเท้า ในนิเวศน์ของพระเวสสันดร ต่างก็ประคองแขนทั้งสองคร่ำครวญ ครั้นเมื่อสิ้นราตรีนั้น พระอาทิตย์ขึ้นแล้ว พระเวสสันดรเสด็จมาสู่โรงทาน เพื่อทรงทานโดยรับสั่งว่าท่านทั้งหลายจงให้ผ้าแก่ผู้ต้องการ จงให้เหล้าแก่พวกนักเลงเหล้า จงให้โภชนะแก่ผู้ต้องการโภชนะโดยทั่วถึง และอย่าเบียดเบียนพวกวณิพกผู้มาในที่นี้อย่างไร จงเลี้ยงดูพวกวณิพกให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ พวกเขาได้รับบูชาแล้วก็จงไป ครั้งนั้น เสียงดังกึกก้องโกลาหลน่าหวาดเสียวเป็นไปในพระนครนั้นว่า ชาวพระนครสีพีจะขับไล่พระเวสสันดรเพราะทรงบริจาคทาน ขอให้พระองค์ได้ทรงบริจาคทานอีกเถิด.

เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา

นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน ฯ

อจฺเฉจฺฉฉ วต โภ รุกฺขํ นานาผลททํ ทุมํ

ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ฯ

อจฺเฉจฺฉฉ วต โภ รุกฺขํ นานาผลธรํ ทุมํ

ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ฯ

อจฺเฉจฺฉฉ วต โภ รุกฺขํ สพฺพกามททํ ทุมํ

ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ฯ

อจฺเฉจฺฉฉ วต โภ รุกฺขํ สพฺพกามรสาหรํ

ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ ฯ

เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา เย จ มชฺฌิมโปริสา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ

นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน ฯ

อติยกฺขา เวสฺสวรา ๑ อิตฺถาคารา จ ราชิโน

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ

นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน ฯ

ถิโยปิ ตตฺถ ปกฺกนฺทุํ ยา ตมฺหิ นคเร อหุ

นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน ฯ

เย พฺราหฺมณา เย จ สมณา อญฺเญ วาปิ วนิพฺพกา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ อธมฺโม กิร โภ อิติ ฯ

ยถา เวสฺสนฺตโร ราชา ยชมาโน สเก ปุเร

สิวีนํ วจนตฺเถน สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ ฯ

สตฺต หตฺถิสเต ทตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิเต

สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค เหมกปฺปนิวาสเส ๒

อารุเฬฺห คามณีเยภิ โตมรงฺกุสปาณิภิ

เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ ฯ

สตฺต อสฺสสเต ทตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิเต

อาชานิเยว ชาติยา สินฺธเว สีฆวาหเน

อารุเฬฺห คามณีเยภิ อินฺทิยาจาปธาริภิ ๓

เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ ฯ

สตฺต รถสเต ทตฺวา สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามณีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ ๔

เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ ฯ

สตฺต อิตฺถีสเต ทตฺวา เอกเมกา รเถ ฐิตา

สนฺนทฺธา นิกฺขรชฺชูหิ สุวณฺเณหิ อลงฺกตา

ปีตาลงฺการา ปีตวสนา ปีตาภรณภูสิตา ๑

อาฬารปฺปมุขา ๒ หสุลา สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา

เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ ฯ

สตฺต เธนุสเต ทตฺวา สพฺพา กํสุปธาริโน ๓

เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ ฯ

สตฺต ทาสีสเต ทตฺวา สตฺต ทาสสตานิ จ

เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ ฯ

หตฺถี อสฺเส รเถ ทตฺวา นาริโย จ อลงฺกตา

เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ ฯ

ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ

มหาทาเน ปทินฺนมฺหิ เมทนี สมกมฺปถ ฯ

ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ

ยํ ปญฺชลีกโต ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ ฯ

๑ อยํ คาถา ม. โปตฺถเกเยว ทิสฺสติ ฯ

๑ ม. วสฺสวรา ฯ ๒ ม. เหมกปฺปนวาสเส ฯ ๓ ม. อิลฺลิยา ... ฯ ๔ ม. วมฺมิภิ ฯ

เมื่อพระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐให้เจริญจะเสด็จออก วณิพกเหล่านั้นเป็นดังคนเมา คนเหน็ดเหนื่อย ลงนั่งปรับทุกข์กันว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลายชาวนครสีพีพากันขับไล่พระเวสสันดรผู้ไม่มีผิดเสียจากแว่นแคว้น ก็เปรียบเหมือนช่วยกันตัดต้นไม้ที่ให้ผลต่างๆ เสีย ฉะนั้น ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวนครสีพีพากันขับไล่พระเวสสันดรผู้ไม่มีความผิดเสียจากแว่นแคว้น ก็เปรียบเหมือนช่วยกันตัดต้นไม้อันทรงผลต่างๆ ฉะนั้นท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวนครสีพีพากันขับไล่พระเวสสันดรผู้ไม่มีความผิดเสียจากแว่นแคว้น ก็เปรียบเหมือนช่วยกันตัดต้นไม้อันให้สิ่งที่ต้องการทุกอย่าง ฉะนั้น ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวนครสีพีพากันขับไล่พระเวสสันดรผู้ไม่มีความผิดเสียจากแว่นแคว้น

ก็เปรียบเหมือนช่วยกันตัดต้นไม้อันนำรสที่ต้องการทุกอย่างมาให้ ฉะนั้น เมื่อพระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐจะเสด็จออกทั้งคนแก่ เด็ก และคนปานกลางต่างพากันประคองแขนทั้งสองร้องไห้คร่ำครวญ เมื่อพระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐจะเสด็จออก พวกโหรหลวง พวกขันที มหาดเล็กและเด็กชายต่างก็ประคองแขนทั้งสองร้องไห้คร่ำครวญ เมื่อพระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐจะเสด็จออก แม้หญิงทั้งหลายที่มีอยู่ในพระนครนั้น ต่างก็ร้องไห้คร่ำครวญสมณพราหมณ์และวณิพก ต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า เป็นการไม่ยุติธรรมเลย เพราะเหตุพระเวสสันดรทรงบำเพ็ญทานอยู่ในพระราชวังของพระองค์ จำต้องเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์

เพราะถ้อยคำของชาวสีพี พระเวสสันดรทรงประทานช้างเจ็ดร้อยเชือก ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง อันมีสายรัด มีทั้งกูบและสัปคับทอง มีนายควาญถือหอกซัดและขอขึ้นคอประจำ แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์ พระเวสสันดรพระราชทานม้าเจ็ดร้อยตัว อันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง เป็นม้าสินธพชาติอาชาไนย เป็นม้าฝีเท้าเร็ว มีนายสารถีถือทวนและธนูขึ้นขี่ประจำ แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์ พระเวสสันดรพระราชทานรถเจ็ดร้อยคัน อันผูกสอดเครื่องรบปักธงไชยครบครัน หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่างมีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับขี่ แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์

พระเวสสันดรพระราชทานสตรีเจ็ดร้อยคน นั่งประจำอยู่ในรถคันละคน สอดสวมสร้อยสังวาลตบแต่งด้วยเครื่องทอง มีเครื่องประดับ ผ้านุ่ง ผ้าห่ม และเครื่องอาภรณ์ล้วนแต่สีเหลือง มีดวงตากว้าง ใบหน้ายิ้มแย้ม ตะโพกงาม เอวบางร่างน้อย แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์ พระเวสสันดรพระราชทานแม่โคนมเจ็ดร้อยตัวพร้อมด้วยภาชนะเงินสำหรับรองน้ำนมทุกๆ ตัว แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์ พระเวสสันดรพระราชทานทาสีเจ็ดร้อยและทาสเจ็ดร้อย แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์ พระเวสสันดรพระราชทานช้าง ม้า รถ และนารี อันประดับประดาอย่างสวยงามแล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์ ในกาลนั้น ได้มีสิ่งที่น่ากลัวขนพองสยองเกล้า เมื่อพระเวสสันดรพระราชทานมหาทานแล้วแผ่นดินก็หวั่นไหว ครั้งนั้นได้มีสิ่งที่น่ากลัว ขนพองสยองเกล้าพระเวสสันดรทรงประคองอัญชลี เสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์.

อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท ตุมุโล เภรโว มหา

ทาเนน ตํ นีหรนฺติ ปุน ทานํ ททาติ โส ๔ ฯ

๑ ม. -วิภูสิตา ฯ ๒ ม. อาฬารปมฺหา ฯ ปมฺหนฺติ อกฺขิคณฺโฑ ฯ ๓ ม. กํสฺปธารณา ฯ

๔ สี. ม. ปุน ทานํ อทา ตุวํ ฯ

ครั้งนั้น เสียงดังกึกก้องโกลาหลน่าหวาดเสียวเป็นไปในพระนครนั้นว่าชาวนครสีพีขับไล่พระเวสสันดร เพราะบริจาคทาน ขอให้พระองค์ทรงบริจาคทานอีกเถิด.

เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา

นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน ฯ

เมื่อพระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐให้เจริญจะเสด็จออก วณิพกเหล่านั้นเป็นดังคนเมา คนเหน็ดเหนื่อย นั่งลงปรับทุกข์กัน.

อามนฺตยิตฺถ ราชานํ สญฺชยํ ธมฺมิกํ ๑ วรํ

อวรุทฺธสิ มํ เทว วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ ฯ

เย หิ เกจิ มหาราช ภูตา เย จ ภวิสฺสเร

อติตฺตาเยว กาเมหิ คจฺฉนฺติ ยมสาธนํ ฯ

โสหํ สเก อภิสสึ ยชมาโน สเก ปุเร

สิวีนํ วจนตฺเถน สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชหํ

อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ

วเน วาฬมิคากิณฺเณ ขคฺคทีปินิเสวิเต

อหํ ปุญฺญานิ กโรมิ ตุเมฺห ปงฺกมฺหิ สีทถ ฯ

พระเวสสันดร กราบทูลพระเจ้าสัญชัยผู้ประเสริฐธรรมิกราชว่า ขอเดชะขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเนรเทศข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์จะไปยังภูเขาวงกต ข้าแต่พระมหาราช สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีมาแล้วที่จะมีมา และที่มีอยู่ ยังไม่อิ่มด้วยกามเลย ก็ต้องไปสู่สำนักของพญายม ข้าพระองค์บำเพ็ญทานอยู่ในปราสาทของตน ยังชื่อว่าเบียดเบียนชาวนครของตน จะต้องออกจากแว่นแคว้นของตน เพราะถ้อยคำของชาวสีพี ข้าพระองค์จักต้องได้เสวยความลำบากนั้นๆ ในป่าอันเกลื่อนกล่นด้วยพาลมฤค เป็นที่อยู่อาศัยของแรด และเสือเหลืองข้าพระองค์จะทำบุญทั้งหลาย เชิญพระองค์ประทับจมอยู่ในเปือกตมเถิดพระเจ้าข้า.

อนุชานาหิ มํ อมฺม ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ

โสหํ สเก อภิสสึ ยชมาโน สเก ปุเร

สิวีนํ วจนตฺเถน สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชหํ

อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ

วเน วาฬมิคากิณฺเณ ขคฺคทีปินิเสวิเต

อหํ ปุญฺญานิ กโรมิ วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ ๒ ฯ

ข้าแต่พระแม่เจ้า ขอได้ทรงโปรดอนุญาตข้าพระองค์ ข้าพระองค์ขอบวชข้าพระองค์บำเพ็ญทานอยู่ในปราสาทของตน ยังชื่อว่าเบียดเบียนชาวนครของตน จะต้องออกจากแว่นแคว้นของตน เพราะถ้อยคำของชาวสีพี จักต้องได้เสวยความลำบากนั้นๆ ในป่าอันเกลื่อนกล่นด้วยพาลมฤคเป็นที่อาศัยของแรดและเสือเหลือง ข้าพระองค์จะกระทำบุญทั้งหลายจะไปสู่เขาวงกต.

อนุชานามิ ตํ ปุตฺต ปพฺพชฺชา เต สมิชฺฌตุ

อยญฺจ มทฺที กลฺยาณี สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา

อจฺฉตํ สห ปุตฺเตหิ กึ อรญฺเญ กริสฺสติ ฯ

๑ ม. ธมฺมินํ ฯ ๒ ม. ตุเมฺห ปงฺกมฺหิ สีทถ ฯ

ลูกเอ๋ย แม่อนุญาตให้ลูก การบวชของลูกจงสำเร็จ ส่วนแม่มัทรีผู้มีความงาม ตะโพกผึ่งผาย เอวบางร่างน้อย จงอยู่กับลูกๆ เถิด จักทำอะไรในป่าได้.

นาหํ อกามา ทาสึปิ อรญฺญํ เนตุมุสฺสเห

สเจ อิจฺฉติ อเนฺวตุ สเจ นิจฺฉติ อจฺฉตุ ฯ

ข้าพระองค์ไม่พยายามจะนำแม้ซึ่งนางทาสีไปสู่ป่า โดยเขาไม่ปรารถนาถ้าเขาปรารถนาจะตามไป (ก็ตามใจ) ถ้าเขาไม่ปรารถนา ก็จงอยู่.

ตโต สุณฺหํ มหาราชา ยาจิตุํ ปฏิปชฺชถ

มา จนฺทนสมาจาเร รโชชลฺลํ อธารยิ ฯ

กาสิยานิ ปธาเรตฺวา ๑ กุสจีรํ อธารยิ

ทุกฺโข วาโส อรญฺญสฺมึ มา หิ ตฺวํ ลกฺขเณ คมิ ฯ

ลำดับนั้น พระมหาราชาเสด็จดำเนินไปทรงวิงวอนพระสุณิสาว่า ดูกรแม่มัทรี ผู้มีร่างกายอันชะโลมจันทน์ เจ้าอย่างได้ทรงธุลีละอองเลยแม่มัทรีเคยทรงผ้ากาสี อย่าได้ทรงผ้าคากรองเลย การอยู่ในป่าเป็นความลำบาก ดูกรแม่มัทรี ผู้มีลักขณาอันงาม เจ้าอย่าไปเลยนะ.

ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา

นาหนฺตํ สุขมิจฺเฉยฺยํ ยํ เม เวสฺสนฺตรํ วินา ฯ

พระนางมัทรีราชบุตรีผู้งามทั่วพระวรกาย ได้กราบทูลพระสัสสุระนั้นว่าความสุขอันใดจะพึงมีแก่เกล้ากระหม่อมฉัน โดยว่างเว้นพระเวสสันดรเกล้ากระหม่อมฉันไม่พึงปรารถนาความสุขอันนั้น.

ตมพฺรวิ มหาราชา สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน

อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ วเน เย โหนฺติ ทุสฺสหา ฯ

พหู กีฏา ปฏงฺคา จ มกสา มธุมกฺขิกา

เตปิ ตํ ตตฺถ หึเสยฺยุํ ตนฺเต ทุกฺขตรํ สิยา ฯ

อปเร ปสฺส สนฺตาเส นทีนูปนิเสวิเต

สปฺปา อชครา นาม อวิสา เต มหพฺพลา ฯ

เต มนุสฺสํ มิคํ วาปิ อปิจาสนฺนมาคตํ

ปริกฺขิปิตฺวา โภเคหิ วสมาเนนฺติ อตฺตโน ฯ

อญฺเญปิ กณฺหา ชฏิโน อจฺฉา นาม อฆมฺมิคา

น เตหิ ปุริโส ทิฏฺโฐ รุกฺขมารุยฺห มุจฺจติ ฯ

สงฺฆฏฺฏยนฺตา สิงฺคานิ ติกฺขคฺคานิ ปหาริโน

มหิสา ๒ วิจรนฺเตตฺถ นทึ โสตุมฺพรํ ปติ ฯ

ทิสฺวา มิคานํ ยูถานํ ควํ สญฺจริตํ ๑ วเน

เธนุว วจฺฉคิทฺธาว กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ ฯ

ทิสฺวา สมฺปติเต โฆเร ทุมฺมคฺเคสุ ปฺลวงฺคเม

อเขตฺตญฺญาย เต มทฺทิ ภวิสฺสเต มหพฺภยํ ฯ

ยา ตฺวํ สิวาย สุตฺวาน มุหุํ อุตฺตสเต ๒ ปุเร

สา ตฺวํ วงฺกํ อนุปฺปตฺตา กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ ฯ

ฐิเต มชฺฌนฺติเก กาเล สนฺนิสินฺเนสุ ปกฺขิสุ

สุณเตว พฺรหารญฺญํ ตตฺถ กึ คนฺตุมิจฺฉสิ ฯ

๑ ม. มา กาสิยานิ ธาเรตฺวา ฯ ๒ ม. มหึสา ฯ

พระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐ ได้ตรัสกะพระนางมัทรีนั้นว่า เชิญฟังก่อนแม่มัทรี สัตว์อันจะรบกวนยากที่จะอดทนได้ มีอยู่ในป่าเป็นอันมากคือ เหลือบ ตั๊กแตน ยุง และผึ้งมันจะพึงเบียดเบียนเธอในป่านั้นความทุกข์อย่างยิ่งนั้นจะพึงมีแก่เธอ เธอจะต้องได้พบสัตว์ที่น่ากลัวอื่นๆซึ่งอาศัยอยู่ใกล้แม่น้ำ เช่นงูเหลือมเป็นสัตว์ไม่มีพิษ แต่มันมีกำลังมากมันรัดมนุษย์ หรือแม้เนื้อที่มาใกล้ๆ ด้วยลำตัว เอามาไว้ในขนดหางของมัน เนื้อร้ายอย่างอื่นๆ เช่นหมีมีขนดำ คนที่มันพบเห็นแล้ว หนีขึ้นต้นไม้ก็ไม่พ้น ควายเปลี่ยวขวิดเฝืออยู่ เขาทั้งคู่ปลายคมกริบ เที่ยวอยู่ในถิ่นนี้ ใกล้ฝั่งแม่น้ำโสตุมพะ ดูกรแม่มัทรี เธอเปรียบเหมือนแม่โครักลูก เห็นฝูงเนื้อและโคถึกอันท่องเที่ยวอยู่ในป่า จักทำอย่างไร ดูกรแม่มัทรี เธอได้เห็นทะโมนไพรอันน่ากลัวที่ประจวบเข้าในหนทางที่เดินได้ยาก ความพรั่นพรึงจักต้องมีแก่เธอ เพราะไม่รู้จักเขต เมื่อเธออยู่ในพระนคร ได้ยินเสียงสุนัขเห่าหอน ย่อมสะดุ้งตกใจ เธอไปถึงเขาวงกตจักทำอย่างไร เมื่อฝูงนกพากันจับเจ่าในเวลาเที่ยง ป่าใหญ่เหมือนส่งเสียงกระหึ่ม เธอปรารถนาจะไปในป่าใหญ่นั้นทำไม.

ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา

ยานิ เอตานิ อกฺขาสิ วเน ปฏิภยานิ เม

สพฺพานิ อภิสมฺโภสฺสํ คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

กาสํ กุสํ โปตกิลํ อุสิรํ มุญฺชปพฺพชํ

อุรสา ปนูทหิสฺสามิ นาสฺส เหสฺสามิ ทุนฺนยา ฯ

พหูหิ วตฺตจริยาหิ กุมารี วินฺทเต ปตึ

อุทรสฺสุปโรเธน โคหนุเวฏฺฐเนน จ

อคฺคิสฺส ปาริจริยาย อุทกุมฺมุชฺชเนน จ

เวธพฺยํ ๓ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

อปิสฺสา โหติ อปฺปตฺโต อุจฺฉิฏฺฐํ ปริภุญฺชิตุํ ๔

โย นํ หตฺเถ คเหตฺวาน อกามํ ปริกฑฺฒติ

เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

เกสคฺคหณมุกฺเขปา ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา

ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ พหุํ ทุกฺขํ อนปฺปกํ

เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

สุกฺกจฺฉวี เวธเวรา ทตฺวา สุภคฺคมานิโน

อกามํ ปริกฑฺฒนฺติ อุลูกญฺเญว วายสา

เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

อปิ ญาติกุเล ผีเต กํสปฺปชฺโชตเน วสํ

เนวาติวากฺยํ น ลเภ ภาตูหิ สขินีหิ ๑ จ

เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

นคฺคา นที อนูทกา นคฺคํ รฏฺฐํ อราชิกํ

อิตฺถีปิ วิธวา นคฺคา ยสฺสาปิ ทส ภาตโร

เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน

ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญาณํ ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยา

เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

ยา ทลิทฺที ทลิทฺทสฺส อฑฺฒา อฑฺฒสฺส กิตฺติมา

ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ ทุกฺกรํ หิ กโรติ สา ฯ

สามิกํ อนุพนฺธิสฺสํ สทา กาสายวาสินี

ปฐพฺยาปิ อภิชฺชนฺตฺยา เวธพฺยํ กฏุกิตฺถิยา ฯ

อปิ สาครปริยนฺตํ พหุวิตฺตธรํ มหึ

นานารตนปริปูรํ นิจฺเฉ เวสฺสนฺตรํ วินา ฯ

กถนฺนุ ตาสํ หทยํ สุขรา วต อิตฺถิโย

ยา สามิเก ทุกฺขิตมฺหิ สุขมิจฺฉนฺติ อตฺตโน ฯ

นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน

ตมหํ อนุพนฺธิสฺสํ สพฺพกามทโท หิ เม ฯ

๑ ม. สญฺจรตํ ฯ ๒ ม. อุตฺตสยี ฯ ๓ สี. ยุ. เวธพฺพํ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๔ ม. อุจฺฉิฏฺฐมฺปิ ภุญฺชิตุํ ฯ

๑ ม. สขินีหิปิ ฯ สี. ยุ. สขิกาหิ จ ฯ

พระนางมัทรีราชบุตรี ผู้มีความสวยงามทั่วพระวรกาย ได้กราบทูลพระเจ้าสัญชัยนั้นว่า พระองค์ทรงพระกรุณาตรัสบอกสิ่งที่น่ากลัว อันมีอยู่ในป่า แก่เกล้ากระหม่อมฉัน เกล้ากระหม่อมฉันจักยอมทนต่อสู้สิ่งน่ากลัวทั้งปวงนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เกล้ากระหม่อมฉันจักไปแน่นอน เกล้ากระหม่อมฉันจักแหวกต้นเป้ง คา หญ้าคมบาง แฝกหญ้าปล้อง หญ้ามุงกระต่าย ไปด้วยอก เกล้ากระหม่อมฉันจักไม่เป็น

ผู้อันพระเวสสันดรนำไปได้ยาก อันว่ากุมารีย่อมได้สามีด้วยวัตรจริยา

เป็นอันมาก คือ ด้วยการอดอาหาร ตรากตรำท้อง ด้วยการผูกคาดไม้คางโค ด้วยการบำเรอไฟ และด้วยการดำน้ำ ความเป็นหม้าย เป็นความเผ็ดร้อนในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เกล้ากระหม่อมฉันจักไปแน่นอน ชายใดจับมือหญิงหม้ายผู้ไม่ปรารถนาฉุดคร่าไป ชายนั้นเป็นผู้ไม่ควรบริโภคของที่เป็นเดนของหญิงหม้ายนั้นโดยแท้ ความเป็นหม้ายเป็นความเผ็ดร้อนในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เกล้ากระหม่อมฉันจักไปแน่นอน ชายอื่นให้ทุกข์มากมายมิใช่น้อย ด้วยการจับผมเตะถีบจนล้มลงที่พื้นดิน แล้วไม่หลีกหนี ความเป็นหม้ายเป็นความเผ็ดร้อนในโลก

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เกล้ากระหม่อมฉันจักไปแน่นอน พวกเจ้าชู้ผู้ต้องการหญิงหม้ายที่มีผิวพรรณผุดผ่อง ให้ของเล็กน้อยแล้ว สำคัญตัวว่าเป็นผู้มีโชคดี ย่อมฉุดคร่าหญิงหม้ายผู้ไม่ปรารถนาไป ดังฝูงกากลุ้มรุมนกเค้าแมว ฉะนั้น ความเป็นหม้ายเป็นความเผ็ดร้อนในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เกล้ากระหม่อมฉันจักไปแน่นอนอันว่าหญิงหม้ายแม้จะอยู่ในตระกูลญาติ อันเจริญรุ่งเรืองไปด้วยเครื่องทอง จะไม่ได้รับคำติเตียน ล่วงเกินจากพี่น้องและเพื่อนฝูงก็หาไม่ความเป็นหม้ายเป็นความเผ็ดร้อนในโลก

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพเกล้ากระหม่อมฉันจักไปแน่นอน แม่น้ำไม่มีน้ำก็เปล่าดาย แว่นแคว้นไม่มีพระราชาก็เปล่าดาย แม้หญิงเป็นหม้ายก็เปล่าดาย ถึงแม้หญิงนั้นจะมีพี่น้องตั้งสิบคน ความเป็นหม้ายเป็นความเผ็ดร้อนในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เกล้ากระหม่อมฉันจักไปแน่นอน อันว่าธงเป็นเครื่องหมายแห่งรถ ควันเป็นเครื่องปรากฏแห่งไฟ พระราชาเป็นสง่าของแคว้น ภัสดาเป็นสง่าของหญิง ความเป็นหม้ายเป็นความเผ็ดร้อนในโลก

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เกล้ากระหม่อมฉันจักไปแน่นอนหญิงจนผู้ทรงเกียรติย่อมร่วมสุขทุกข์ของสามีที่จน หญิงมั่งคั่งผู้ทรงเกียรติย่อมร่วมสุขทุกข์ของสามีที่มั่งคั่ง เทพเจ้าย่อมสรรเสริญหญิงนั้นแลเพราะเจ้าหล่อนทำกิจที่ทำได้ยาก เกล้ากระหม่อมฉันจักบวชติดตามพระสวามีไปทุกเมื่อ แม้เมื่อแผ่นดินยังไม่ทำลาย ความเป็นหม้ายเป็นความเผ็ดร้อนของหญิง เกล้ากระหม่อมฉันว่างเว้นพระเวสสันดรเสียแล้วไม่พึงปรารถนาแม้แผ่นดินอันมีสาครเป็นขอบเขต ทรงไว้ซึ่งเครื่องปลื้มใจเป็นอันมาก บริบูรณ์ด้วยรัตนะต่างๆ เมื่อสามีตกทุกข์แล้ว หญิงเหล่าใดย่อมหวังสุขเพื่อตน หญิงเหล่านั้นเลวทรามหนอ หัวใจของหญิงเหล่านั้นเป็นอย่างไรหนอ เมื่อพระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐเสด็จออกแล้ว เกล้ากระหม่อมฉันจักขอติดตามพระองค์ไป เพราะพระองค์ทรงประทานสิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวงแก่เกล้ากระหม่อมฉัน.

ตมพฺรวี มหาราชา มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ

อิเม เต ทหรา ปุตฺตา ชาลี กณฺหาชินา จุโภ

นิกฺขิปฺป ลกฺขเณ คจฺฉ มยนฺเต โปสยามเส ฯ

พระมหาราชาได้ตรัสกะพระนางมัทรีผู้มีความงามทั่วพระวรกายว่า ดูกรแม่มัทรีผู้มีศุภลักษณ์ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินาลูกรักทั้งสองของเธอนี้ยังเป็นเด็ก เจ้าจงละไปไว้เถิด พ่อจะรับเลี้ยงดูเด็กทั้งสองนั้นไว้เอง.

ตมพฺรวี ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา

ปิยา เม ปุตฺตกา เทว ชาลี กณฺหาชินา จุโภ

ตฺยมฺหํ ตตฺถ รมิสฺสนฺติ อรญฺเญ ชีวิโสกินํ ฯ

พระนางมัทรีราชบุตรี ผู้มีความงามทั่วพระวรกาย ได้กราบทูลพระเจ้าสญชัยนั้นว่า เทวะพ่อชาลีและแม่กัณหาชินาทั้งสอง เป็นลูกสุดที่รักของเกล้ากระหม่อมฉัน ลูกทั้งสองนั้น จักยังหัวใจของเกล้ากระหม่อมฉันผู้มีชีวิตอันเศร้าโศกให้รื่นรมย์ในป่านั้น.

ตมพฺรวี มหาราชา สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน

สาลีนโมทนํ ภุตฺวา สุจิมํสูปเสจนํ

รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา ฯ

ภุตฺวา สตปเล กํเส โสวณฺเณ สตราชิเก

รุกฺขปตฺเตสุ ภุญฺชนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา ฯ

กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา โขมโกทุมฺพรานิ จ

กุสจีรานิ ธาเรนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา ฯ

วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา สิวิกาย รเถน จ

ปตฺติกา ปริธาวนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา ฯ

กูฏาคาเร สยิตฺวาน นิวาเต ผุสิตคฺคเฬ

สยนฺตา รุกฺขมูลสฺมึ กถํ กาหนฺติ ทารกา ฯ

ปลฺลงฺเกสุ สยิตฺวาน โคนเก จิตฺรสนฺถเต

สยนฺตา ติณสนฺถาเร กถํ กาหนฺติ ทารกา ฯ

คนฺธเกน วิลิมฺปิตฺวา อคฺคลุจนฺทเนน จ

รโชชลฺลานิ ธาเรนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา ฯ

จามรีโมรหตฺเถหิ วีชิตงฺคา สุเข ฐิตา ๑

ผุฏฺฐา ฑํเสหิ มกเสหิ กถํ กาหนฺติ ทารกา ฯ

พระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐให้เจริญ ได้ตรัสกะพระนางมัทรีนั้นว่า เด็กทั้งสองเคยเสวยข้าวสาลีอันปรุงด้วยเนื้อสะอาด เมื่อต้องเสวยผลไม้จักทำอย่างไร เด็กทั้งสองเคยเสวยในถาดทองหนักร้อยปละ อันเป็นของประจำราชสกุล เมื่อต้องเสวยในใบไม้ จักทำอย่างไร เด็กทั้งสองเคยทรงภูษาแคว้นกาสี ภูษาโขมรัฐและภูษาโกทุมพรรัฐ เมื่อต้องทรงผ้าคากรอง จักทำอย่างไร เด็กทั้งสองเคยไปด้วยคานหาม วอและรถเมื่อต้องเดินด้วยเท้าเปล่า จักทำอย่างไร เด็กทั้งสองเคยบรรทมในเรือนยอดมีบานหน้าต่างปิดสนิท ไม่มีลม เมื่อต้องบรรทมที่โคนไม้ จักทำอย่างไร เด็กทั้งสองเคยบรรทมบนพรหมอันปูลาดไว้อย่างวิจิตรบนบัลลังก์เมื่อต้องบรรทมเครื่องลาดหญ้า จักทำอย่างไร เด็กทั้งสองเคยลูบไล้ด้วยกฤษณา และจันทน์หอม เมื่อต้องทรงละอองธุลี จักทำอย่างไร เด็กทั้งสองเคยตั้งอยู่ในความสุข มีผู้พัดวีให้ด้วยแส้จามรีและหางนกยูงต้องถูกเหลือบและยุงกัด จักทำอย่างไร.

ตมพฺรวี ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา

มา เทว ปริเทวสิ มา จ ตฺวํ วิมโน อหุ

ยถา มยํ ภวิสฺสาม ตถา เหสฺสนฺติ ทารกา ฯ

อิทํ วตฺวาน ปกฺกามิ มทฺที สพฺพงฺคโสภนา

สิวิมคฺเคน อเนฺวสิ ปุตฺเต อาทาย ลกฺขณา ฯ

พระนางมัทรีราชบุตรี ผู้มีความงามทั่วพระวรกาย ได้กราบทูลพระเจ้าสญชัยนั้นว่า เทวะพระองค์อย่าได้ทรงปริเวทนา และอย่าได้ทรงเสียพระทัยเลย เกล้ากระหม่อมฉันทั้งสองจักเป็นอย่างไร เด็กทั้งสองก็จักเป็นอย่างนั้น พระนางมัทรีผู้มีความงามทั่วพระวรกาย ครั้นกราบทูลคำนี้แล้วเสด็จหลีกไป พระนางผู้ทรงศุภลักษณ์ ทรงพาพระโอรสและพระธิดาเสด็จไปตามทางที่พระเจ้าสีพีเคยเสด็จ.

ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย

ปิตุ มาตุญฺจ วนฺทิตฺวา กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ ฯ

จตุวาหึ รถํ ยุตฺตํ สีฆมารุยฺห สนฺทนํ

อาทาย ปุตฺต ทารญฺจ วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ ฯ

ลำดับนั้น พระเวสสันดรขัตติราช ครั้นพระราชทานทานแล้ว ทรงถวายบังคมพระราชบิดาพระราชมารดา และทรงกระทำประทักษิณแล้วเสด็จขึ้นทรงรถพระที่นั่งอันเทียมด้วยม้าสินธพ ๔ ตัว ทรงพาพระโอรสพระธิดาและพระชายาเสด็จไปสู่ภูเขาวงกต.

ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา เยนาสิ พหุโก ชโน

อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม อโรคา โหนฺตุ ญาตโย

ลำดับนั้น พระเวสสันดรราช เสด็จเข้าไปที่หมู่ชนเป็นอันมาก ตรัสบอกลาว่า เราขอไปละนะ ขอญาติทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่มีโรคเถิด.

นิกฺขมิตฺวาน นครา นิวตฺติตฺวา วิโลกิเต

ตทาปิ ปฐวี กมฺปิ สิเนรุวนวฏํสกา ฯ

๑ ม. สุเขธิตา ฯ

เมื่อพระเวสสันดรเสด็จออกจากพระนคร ทรงเหลียวมาทอดพระเนตรแม้ครั้งนั้น แผ่นดินอันมีขุนเขาสิเนรุและราวป่าเป็นเครื่องประดับก็หวั่นไหว.

อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ รมฺมรูปํว ทิสฺสติ

อาวาโส สิวิเสฏฺฐสฺส เปตฺติกํ ภวนํ มม ฯ

เชิญดูเถิดมัทรี ที่ประทับของพระเจ้าสีพีราชปรากฏเป็นรูปอันน่ารื่นรมย์ส่วนมณเฑียรของเราเป็นดังเรือนเปรต.

ตํ พฺราหฺมณา อนฺวคมม เต ตํ อสฺเส อยาจิสุํ

ยาจิโต ปฏิปาเทสิ จตุนฺนํ จตุโร หเย ฯ

พราหมณ์ทั้งหลายได้ตามพระเวสสันดรนั้นไป เขาได้ขอม้ากะพระองค์พระองค์อันพราหมณ์ทั้งหลายทูลขอแล้ว ทรงมอบม้า ๔ ตัว ให้แก่พราหมณ์ ๔ คน.

อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ จิตฺตรูปํ น ทิสฺสติ

มิคา โรหิจฺจวณฺเณน ทกฺขิณสฺสา วหนฺติ มํ ฯ

เชิญเถิดมัทรี ละมั่งทองร่างงดงาม ใครๆ ไม่เห็น เป็นดังม้าที่ชำนาญนำเราไป.

อเถตฺถ ปญฺจโม อาคา โส ตํ รถมยาจถ

ตสฺส ตํ ปฏิยาทาสิ ๑ น จสฺสุ ปหโต มโน ฯ

ต่อมาพราหมณ์ คนที่ห้าในที่นั้นได้มาขอราชรถกะพระองค์ พระองค์ทรงมอบรถให้แก่เขา และพระทัยของพระองค์มิได้ย่อท้อเลย.

ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา โอโรเปตฺวา สกํ ชนํ

อสฺสาสยิ อสฺสรถํ พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน ฯ

ลำดับนั้น พระเวสสันดรราชให้คนของพระองค์ลงแล้ว ทรงปลอบให้ปลงพระทัยมอบรถม้าให้แก่พราหมณ์ผู้แสวงหาทรัพย์.

ตฺวํ มทฺทิ กณฺหํ คณฺหาหิ ลหุกา เอสา กนิฏฺฐกา ๒

อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ ครุโก ภาติโก หิ โส ฯ

ดูกรมัทรี เธอจงอุ้มกัณหานี้ผู้เป็นน้องจะเบากว่า พี่จักอุ้มชาลี เพราะชาลีเป็นพี่คงจะหนัก.

ราชา กุมารมาทาย ราชปุตฺตี จ ทาริกํ

สมฺโมทมานา ปกฺกามม อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา ฯ

ทานกณฺฑํ นาม ฯ

พระราชาทรงอุ้มพระโอรส ส่วนพระราชบุตรีทรงอุ้มพระธิดา ทรงยินดีร่วมกันดำเนิน ตรัสปราศรัยด้วยน้ำคำอันน่ารักกะกันและกัน.

ยทิ เกจิ มนุชา เอนฺติ อนุมคฺเค ปฏิปเถ

มคฺคนฺเต ปฏิปุจฺฉาม กุหึ วงฺกตปพฺพโต ฯ

เต ตตฺถ อเมฺห ปสฺสิตฺวา กลูนํ ปริเทวยุํ

ทุกฺขนฺเต ปฏิเวเทนฺติ ทูเร วงฺกตปพฺพโต ฯ

๑ ม. ตสฺส ตํ ยาจิโต ทาสิ ฯ ๒ ม. กนิฏฺฐิกา ฯ

(นี้) ชื่อทานกัณฑ์

ถ้ามนุษย์บางพวกเดินมาตามทางหรือเดินสวนทางมา เราจะถามมรรคา

กะพวกเขาว่า ภูเขาวงกตอยู่ที่ไหน พวกเขาเห็นเราในระหว่างมรรคานั้นจะพากันคร่ำครวญด้วยความกรุณา ระทมทุกข์ ตอบเราว่า เขาวงกตยังอยู่อีกไกล.

ยทิ ปสฺสนฺติ ปวเน ทารกา ผลิเต ๑ ทุเม

เตสํ ผลานํ เหตุมฺหิ อุปโรทนฺติ ทารกา ฯ

โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา อุพฺพิคฺคา ๒ วิปุลา ทุมา

สยเมโวนมิตฺวาน อุปคจฺฉนฺติ ทารเก ฯ

อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา อพฺภูตํ โลมหํสนํ

สาธุการํ ปวตฺเตสิ มทฺที สพฺพงฺคโสภนา ฯ

อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ อพฺภูตํ โลมหํสนํ

เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน สยเมโวนตา ทุมา ฯ

ครั้งนั้น พระกุมารทั้งสองทอดพระเนตรเห็นต้นไม้อันมีผลในป่าใหญ่ทรงพระกรรแสงเหตุประสงค์ผลไม้เหล่านั้น หมู่ไม้สูงใหญ่ดังจะเห็นพระกุมารทั้งสองทรงพระกรรแสง จึงน้อมกิ่งลงมาเองจนใกล้จะถึงพระกุมารทั้งสอง พระนางมัทรีผู้งดงามทั่วพระวรกาย ทอดพระเนตรเห็นเหตุอัศจรรย์ไม่เคยมี น่าขนพองสยองเกล้านี้ จึงซ้องสาธุการว่า น่าอัศจรรย์ ขนลุกขนพองไม่เคยมีในโลกหนอ ด้วยเดชแห่งพระเวสสันดรต้นไม้น้อมกิ่งลงมาเองได้.

สงฺขิปึสุ ปถํ ยกฺขา อนุกมฺปาย ทารเก

นิกฺขนฺตทิวเสเนว เจตรฏฺฐมุปาคมม ฯ

เทพเจ้าทั้งหลายมาช่วยย่นมรรคาให้กษัตริย์ทั้ง ๔ เสด็จถึงเจตรัฐ โดยวันที่เสด็จออกนั่นเอง เพื่ออนุเคราะห์พระกุมารทั้งสอง.

เต คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ เจตรฏฺฐมุปาคมม

อิทฺธํ ผีตํ ชนปทํ พหุมํสสุโรทกํ ฯ

กษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์นั้น ทรงดำเนินสิ้นมรรคายืดยาว เสด็จถึงเจตรัฐอันเป็นชนบทเจริญมั่งคั่ง มีมังสะและข้าวดีๆ เป็นอันมาก.

เจติโย ปริกรึสุ ๓ ทิสฺวา ลกฺขณมาคตํ

สุขุมาลี วตายยฺยา ๔ ปตฺติกา ปริธาวติ ฯ

วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา สิวิกาย รเถน จ

สาชฺช มทฺที อรญฺญสฺมึ ปตฺติกา ปริธาวติ ฯ

สตรีชาวนครเจตรัฐ เห็นพระนางมัทรีผู้มีศุภลักษณ์เสด็จมา ก็พากันห้อมล้อมกล่าวกันว่า พระแม่เจ้านี้เป็นสุขุมาลชาติหนอ มาเสด็จดำเนินพระบาทเปล่า เคยทรงคานหามสีวิกามาศ และราชรถแห่ห้อม วันนี้พระนางเจ้ามัทรีต้องเสด็จดำเนินในป่าด้วยพระบาท.

ตํ ทิสฺวา เจตปาโมกฺขา โรทมานา อุปาคมม

กจฺจิ นุ เทว กุสลํ กจฺจิ เทว อนามยํ ฯ

กจฺจิ ปิตา อโรคา เต สิวีนญฺจ อนามยํ

โก เต พลํ มหาราช โก นุ เต รถมณฺฑลํ ฯ

อนสฺสโก อรถโก ทีฆมทฺธานมาคโต

กจฺจามิตฺเตหิ ปกโต อนุปฺปตฺโตสิมํ ทิสํ ฯ

๑ ม. ผลิเน ฯ ๒ ม. อุพฺพิทฺธา ฯ ๓ ม. ปริวารึสุ ฯ ๔ ม. วต อยฺยา ฯ

พระยาเจตราชทั้งหลายได้ทัศนาเห็นพระเวสสันดร ต่างก็ทรงกรรแสงเข้าไปเฝ้า กราบทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระองค์ทรงพระสำราญไม่มีโรคาพาธแลหรือ พระองค์ไม่มีความทุกข์แลหรือ พระราชบิดาของพระองค์หาพระโรคาพาธมิได้แลหรือ ชาวนครสีพีก็ไม่มีทุกข์หรือข้าแต่พระมหาราชา พลนิกายของพระองค์อยู่ ณ ที่ไหน กระบวนรถของพระองค์อยู่ ณ ที่ไหน พระองค์ไม่มีม้าทรง ไม่มีรถทรง เสด็จดำเนินมาสิ้นทางไกล พวกอมิตรมาย่ำยีหรือจึงเสด็จมาถึงทิศนี้.

กุสลญฺเจว เม สมฺมา อโถ สมฺมา อนามยํ

อโถ ปิตา อโรคา เม สิวีนญฺจ อนามยํ ฯ

อหํ หิ กุญฺชรํ ทชฺชํ อีสาทนฺตํ อุรุฬฺหวํ

เขตฺตญฺญญ สพฺพยุทฺธานํ สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ ฯ

ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ

ทนฺตึ สวาลวีชนึ เสตํ เกลาสสาทิสํ ฯ

สเสตจฺฉตฺตํ สุปตฺเถยฺยํ ๑ สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ

อคฺคยานํ ราชวาหึ พฺราหฺมณานํ อทาสหํ ฯ

ตสฺมึ เม สิวิโย กุทฺธา ปิตา จุปหโตมโน

อวรุทฺธสิ มํ ราชา วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ

โอกาสํ สมฺมา ชานาถ วเน ยตฺถ วเสมฺหเส ๒ ฯ

สหายทั้งหลายเอ๋ย ข้าพเจ้ามีความสุข ไม่มีโรคาพาธ ข้าพเจ้าไม่มีความทุกข์ อนึ่ง พระราชบิดาของเราก็ทรงปราศจากพระโรคาพาธ และชาวสีพีก็สุขสำราญดี เพราะข้าพเจ้าได้ให้พระยาเศวตกุญชรคชาธารอันประเสริฐสุด มีงางอนงามดังงอนไถ มีกำลังแกล้วกล้าสามารถ รู้เขตชัยภูมิแห่งสงครามทั้งปวง อันลาดด้วยผ้ากัมพลเหลือง เป็นช้างซับมันอาจย่ำยีศัตรูได้ มีงางาม พร้อมทั้งพัดวาลวิชนี เป็นช้างเผือกขาวผ่องดังเขาไกรลาส พร้อมทั้งเศวตฉัตรและเครื่องปูลาด ทั้งหมอช้างและควาญช้าง เป็นยานอันเลิศ เป็นราชพาหนะ เราได้ให้แก่พราหมณ์เพราะเหตุนั้น ชาวนครสีพีพากันโกรธเคืองข้าพเจ้า ทั้งพระราชบิดาก็ทรงกริ้วขับไล่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะไปเขาวงกต สหายทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลาย จงให้ข้าพเจ้าทราบโอกาสอันเป็นที่อยู่ในป่าเถิด.

สฺวาคตนฺเต มหาราช อโถ เต อทุราคตํ

อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต ยํ อิธตฺถิ ปเวทย ฯ

สากํ ภึสํ มธุํ มํสํ สุทฺธํ สาลีนโมทนํ

ปริภุญฺช มหาราช ปาหุโน โนสิ อาคโต ฯ

๑ ม. สอุปาเธยฺยํ ฯ ๒ ม. วสามเส ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

ข้าแต่พระมหาราช พระองค์เสด็จมาดีแล้ว พระองค์มิได้เสด็จมาร้ายเลยพระองค์ผู้เป็นอิสราธิบดีเสด็จมาถึงแล้ว ขอจงตรัสบอกพระประสงค์สิ่งซึ่งมีอยู่ในพระนครนี้ ข้าแต่พระมหาราช ขอเชิญเสวยสุธาโภชนาหารข้าวสาลี ผักดอง เหง้ามัน น้ำผึ้ง และเนื้อ พระองค์เสด็จมาถึงเป็นแขกที่ข้าพระองค์ทั้งหลายสมควรจะต้อนรับ.

ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ

อวรุทฺธสิ มํ ราชา วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ

โอกาสํ สมฺมา ชานาถ วเน ยตฺถ วเสมฺหเส ฯ

สิ่งใดอันท่านทั้งหลายให้แล้ว สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอันข้าพเจ้ารับไว้แล้วบรรณาการเป็นอันท่านทั้งหลายกระทำแล้วทุกอย่าง พระราชาทรงพิโรธข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะไปยังเขาวงกต ดูกรสหายทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงให้ข้าพเจ้าทราบโอกาสอันเป็นที่อยู่ในป่านั้นเถิด.

อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ เจตรฏฺเฐ รเถสภ

ยาว เจตา คมิสฺสนฺติ รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุํ ฯ

นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒนํ

ตํ ตํ เจตา ปุรกฺขิตฺวา ๑ ปตีตา ลทฺธปจฺจยา

ปริวาเรตฺวาน คจฺฉนฺติ เอวํ ชานาหิ ขตฺติย ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เชิญเสด็จประทับ ณ เจตรัฐนี้ก่อนเถิดจนกว่าชาวเจตรัฐจักไปเฝ้าพระเจ้าสีพีราช เพื่อทูลขอให้พระองค์ทรงทราบว่า พระมหาราชาผู้ผดุงสีพีราชไม่มีโทษ ชาวเจตรัฐทั้งหลายได้ที่พึ่งแล้ว มีความปรีดาจะพากันแห่ห้อมแวดล้อมพระองค์ไป ข้าแต่บรมกษัตริย์ ขอพระองค์ทรงทราบอย่างนี้เถิด.

มา โว รุจิตฺถ คมนํ รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุํ

นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ ราชาปิ ตตฺถ นิสฺสโร ฯ

อจฺจุคฺคตา หิ สิวิโย พลคฺคา เนคมา จ เย

เต ปธํเสตุมิจฺฉนฺติ ๒ ราชานํ มม การณา ฯ

การไปเฝ้าพระเจ้าสีพีราช เพื่อทูลขอให้พระองค์ทรงทราบว่า เราไม่มีโทษท่านทั้งหลายอย่าชอบใจเลย ในเรื่องนั้นแม้พระราชาก็ไม่ทรงเป็นอิสระเพราะถ้าชาวนครสีพีทั้งพลนิกาย และชาวนิคมโกรธเคืองแล้ว ก็ปรารถนาจะกำจัดพระราชาเสีย เพราะเหตุแห่งข้าพเจ้า

สเจ เอสา ปวตฺเตตฺถ รฏฺฐสฺมึ รฏฺฐวฑฺฒน

อิเธว รชฺชํ กาเรหิ เจเตหิ ปริวาริโต ฯ

อิทฺธํ ผีตญฺจิทํ รฏฺฐํ อิทฺโธ ชนปโท มหา

มตึ กโรหิ ตฺวํ เทว รชฺชสฺสมนุสาสิตุํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ผดุงรัฐ ถ้าพฤติการณ์นั้นเป็นไปในรัฐนี้ ชาวเจตรัฐขอถวายตัวเป็นบริวาร เชิญเสด็จครองราชสมบัติในเจตรัฐนี้ทีเดียว รัฐนี้ก็มั่งคั่งสมบูรณ์ ชนบทก็เพียบพูนกว้างใหญ่ ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ทรงปลงพระทัยปกครองราชสมบัติเถิด พระเจ้าข้า.

น เม ฉนฺโท มติ อตฺถิ รชฺชสฺสมนุสาสิตุํ

ปพฺพาชิตสฺส รฏฺฐสฺมา เจตปุตฺตา สุณาถ เม ฯ

อตุฏฺฐา สิวิโย อสฺสุ พลคฺคา เนคมา จ เย

ปพฺพาชิตสฺส รฏฺฐสฺมา เจตา รชฺเชภิเสจยุํ ฯ

อสมฺโมทิยํปิ โว อสฺส อจฺจนฺตํ มม การณา

สิวีหิ ภณฺฑนญฺจาปิ วิคฺคโห เม น รุจฺจติ ฯ

อถสฺส ภณฺฑนํ โฆรํ สมฺปหาโร อนปฺปโก

เอกสฺส การณา มยฺหํ หึเสยฺย พหุโก ชโน ฯ

ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ

อวรุทฺธสิ มํ ราชา วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ

โอกาสํ สมฺมา ชานาถ วเน ยตฺถ วเสมฺหเส ฯ

๑ ม. ปุรกฺขตฺวา ฯ ๒ ม. เต วิธํเสตุ... ฯ

ข้าพเจ้าไม่มีความพอใจ ไม่ตกลงใจ เพื่อจะปกครองราชสมบัติ ท่านเจตบุตรทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ผู้ถูกขับไล่จากแว่นแคว้นชาวพระนครสีพี ทั้งพลนิกาย และชาวนิคม คงไม่ยินดีว่า ชาวเจตรัฐราชาภิเษกข้าพเจ้า ผู้ถูกขับไปจากแว่นแคว้น แม้ความไม่เบิกบานใจพึงมีแก่ท่านทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งข้าพเจ้าเป็นแน่ อนึ่ง ความบาดหมางและความทะเลาะกับชาวสีพี ข้าพเจ้าไม่ชอบใจ ใช่แต่เท่านั้นความบาดหมางพึงรุนแรงขึ้น สงครามอันร้ายกาจก็อาจมีได้ คนเป็นอันมากพึงฆ่าฟันกันเอง เพราะเหตุแห่งข้าพเจ้าผู้เดียว สิ่งใดอันท่านทั้งหลายให้แล้ว สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอันข้าพเจ้ารับไว้แล้ว บรรณาการเป็นอันท่านทั้งหลายกระทำแล้วทุกอย่าง พระราชาทรงพิโรธข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะไปยังเขาวงกต ขอท่านทั้งหลายจงให้ข้าพเจ้าทราบโอกาสเป็นที่อยู่ในป่านั้นเถิด.

ตคฺฆ เต มยมกฺขาม ยถาปิ กุสลา ตถา

ราชิสี ยตฺถ สมฺมนฺติ อาหุตคฺคี สมาหิตา ฯ

เอส เสโล มหาราช ปพฺพโต คนฺธมาทโน

ยตฺถ ตฺวํ สห ปุตฺเตหิ สห ภริยาย จจฺฉสิ ฯ

เชิญเถิด ราชฤาษีทั้งหลายผู้ทรงบูชาไฟ มีพระทัยตั้งมั่นประทับอยู่ ณประเทศใด ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจักกราบทูลประเทศนั้นให้ทรงทราบเหมือนอย่างผู้ฉลาดในหนทาง ฉะนั้น ข้าแต่พระมหาราชา โน่นภูเขาศิลาชื่อว่าคันธมาทน์ อันเป็นสถานที่ที่พระองค์พร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระชายาสมควรจักประทับอยู่ พระเจ้าข้า.

ตํ เจตา อนุสาสึสุ อสฺสุเนตฺตา รุทมฺมุขา

อิโต คจฺฉ มหาราช อุชุํ เยนุตฺตรามุโข ฯ

อถ ทกฺขสิ ภทฺทนฺเต เวปุลฺลํ นาม ปพฺพตํ

นานาทุมคณากิณฺณํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ ฯ

ตมติกฺกมฺม ภทฺทนฺเต อถ ทกฺขสิ อาปกํ

นทึ เกตุมตึ นาม คมฺภีรํ คิริคพฺภรํ ฯ

ปุถุโลมมจฺฉากิณฺณํ สุปติตฺถํ มโหทกํ

ตตฺถ นฺหาตฺวา ปิวิตฺวา จ อสฺสาเสตฺวา สปุตฺตเก ฯ

อถ ทกฺขสิ ภทฺทนฺเต นิโคฺรธํ มธุวิปฺผลํ

รมฺมเก สิขเร ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ ฯ

อถ ทกฺขสิ ภทฺทนฺเต นาลิกํ นาม ปพฺพตํ

นานาทิชคณากิณฺณํ เสลํ กึปุริสายุตํ ฯ

ตสฺส อุตฺตรปุพฺเพน มุจลินฺโท นาม โส สโร

ปุณฺฑรีเกหิ สญฺฉนฺโน เสตโสคนฺธิเยหิ จ ฯ

โส วนํ เมฆสงฺกาสํ ธุวํ หริตสทฺทลํ

สีโหวามิสเปกฺขีว วนสณฺฑํ วิคาหิย

ปุปฺผรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ ผลรุกฺเขหิ จูภยํ ฯ

ตตฺถ พินฺทุสฺสรา วคฺคู นานาวณฺณา พหู ทิชา

กูชนฺตมุปกูชนฺติ อุตุสมฺปุปฺผิเต ทุเม ฯ

คนฺตฺวา คิริวิทุคฺคานิ นทีนํ ปภวานิ จ

โส อทฺทส ๑ โปกฺขรณึ กรญฺชกกุธายุตํ ฯ

ปุถุโลมมจฺฉากิณฺณํ สุปติตฺถํ มโหทกํ

สมญฺจ จตุรสฺสญฺจ สาธุํ อปฺปฏิคนฺธิยํ ฯ

ตสฺสา อุตฺตรปุพฺเพน ปณฺณสาลํ อมาปย

ปณฺณสาลํ อมาเปตฺวา อุญฺฉาจริยาย อีหถ ฯ

วนปฺปเวสนํ นาม ฯ

พระยาเจตราชทั้งหลายก็ทรงกรรแสง พระเนตรนองด้วยอัสสุชล กราบทูลพระเวสสันดรให้ทรงสดับว่า ข้าแต่พระมหาราชา จากนี้ไป ขอเชิญพระองค์ทรงบ่ายพระพักตรไปทางทิศอุดร เสด็จสัญจรตรงไปยังสถานที่ที่มีภูเขานั้น ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ลำดับนั้นพระองค์จักทรงเห็นภูเขาเวปุลบรรพต อันดาดาษไปด้วยหมู่ไม้นานาพรรณ มีเงาร่มเย็น เป็นที่รื่นรมย์ใจ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ พระองค์เสด็จล่วงเลยเวปุลบรรพตนั้นแล้ว ถัดนั้นไป จักได้ทรงเห็นแม่น้ำอันมีนามว่าเกตุมดีเป็นแม่น้ำลึก ไหลมาจากซอกเขา เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงปลาหลากหลาย มีท่าน้ำราบเรียบดี มีน้ำมาก พระองค์จะได้สรงสนานแลเสวยในแม่น้ำนั้น ปลุกปลอบพระราชโอรส และพระราชธิดา ให้สำราญพระทัย ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ถัดนั้นไป

พระองค์จะได้ทรงเห็นต้นไทรอันมีผลหวานฉ่ำ อยู่บนยอดเขาอันเป็นที่รื่นรมย์ มีเงาร่มเย็น เป็นที่เบิกบานใจ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ถัดนั้นไปพระองค์จะได้ทรงเห็นภูเขาศิลาชื่อว่านาลิกบรรพต อันเกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงนกนานาชนิด เป็นที่ชุมนุมแห่งหมู่กินนร ทางทิศอีสาณแห่งนาลิกบรรพตนั้น มีสระน้ำชื่อว่ามุจลินท์ดาดาษไปด้วยบุณฑริกบัวขาวและดอกไม้มีกลิ่นหอมหวน เชิญพระองค์ผู้เป็นดังพระยาราชสีห์มีความจำนงเหยื่อ เสด็จเข้าไปยังไพรสณฑ์วนสถาน อันเป็นภูมิภาคเขียวชอุ่มดังเมฆอยู่เป็นนิตย์ สะพรั่งไปด้วยไม้มีดอกและไม้มีผลทั้งสองอย่างในไพรสณฑ์นั้น มีฝูงวิหคมากมายต่างๆ สี มีเสียงเสนาะกลมกล่อมต่างส่งเสียงประสานกันอยู่บนต้นไม้อันเผล็ดดอกตามฤดูกาล

พระองค์เสด็จถึงซอกเขาอันเป็นทางเดินลำบาก เป็นแดนเกิดแห่งแม่น้ำทั้งหลายจะได้ทอดพระเนตรเห็นสระโบกขรณี อันดาดาษไปด้วยสลอดและกุ่มน้ำมีหมู่ปลาหลากหลายเกลื่อนกล่น มีท่าราบเรียบ มีน้ำมากเปี่ยมอยู่เสมอเป็นสระสี่เหลี่ยม มีน้ำจืดดีปราศจากกลิ่นเหม็น พระองค์ควรทรงสร้างบรรณศาลาทางทิศอีสาณ แห่งสระโปกขรณีนั้น ครั้นทรงสร้างบรรณ-ศาลาสำเร็จแล้ว ควรทรงบำเพ็ญเพียรเลี้ยงพระชนม์ชีพ ด้วยการเที่ยวแสวงหามูลผลาหาร.

อหุ วาสี กลิงฺเคสุ ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ

ตสฺสาปิ ทหรา ภริยา นาเมนามิตฺตตาปนา ฯ

ตา นํ ตตฺถ คตาโวจุํ นทีอุทกหาริยา

ถิโย นํ ปริภาสึสุ สมาคนฺตฺวา กุตูหลา ฯ

อมิตฺตา นูน เต มาตา อมิตฺโต นูน เต ปิตา

เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ ฯ

อหิตํ วต เต ญาตี มนฺตยึสุ รโหคตา

เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ ฯ

[๑]

ทุกฺกฏํ วต เต ญาตี มนฺตยึสุ รโหคตา

เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ ฯ

ปาปกํ วต เต ญาตี มนฺตยึสุ รโหคตา

เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ ฯ

อมนาปํ วต เต ญาตี มนฺตยึสุ รโหคตา

เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ ฯ

อมนาปวาสํ วสิ ชิณฺเณน ปตินา สห ๒

ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส มตนฺเต ชีวิตา วรํ ฯ

น หิ นูน ตุยฺหํ กลฺยาณี ปิตา มาตา จ โสภเน

อญฺญํ ภตฺตารํ วินฺทึสุ

เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ ฯ

ทุยิฏฺฐนฺเต นวมิยํ อกตํ อคฺคิหุตฺตกํ

เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ ฯ

สมเณ พฺราหฺมเณ นูน พฺรหฺมจริยปรายเน

สา ตฺวํ โลเก อภิสฺสสิ ๑ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส เอวํ ทหริยํ สตึ ๒ ฯ

น ทุกฺขํ อหินา ทฏฺฐํ น ทุกฺขํ สตฺติยา หตํ

ตญฺจ ทุกฺขญฺจ ติปฺปญฺจ ยํ ปสฺเส ชิณฺณกํ ปตึ ฯ

นตฺถิ ขิฑฺฑา นตฺถิ รติ ชิณฺเณน ปตินา สห

นตฺถิ อลฺลาปสลฺลาโป ชคฺฆิตมฺปิ ๓ น โสภติ ฯ

ยทา จ ทหโร ทหรา มนฺตยึสุ ๔ รโหคตา

สพฺเพ โสกา วินสฺสนฺติ ๕ เยเกจิ หทยสฺสิตา ฯ

ทหรา ตฺวํ รูปวตี ปุริสานํภิปตฺถิตา

คจฺฉ ญาติกุเล อจฺฉ กึ ชิณฺโณ รมยิสฺสติ ฯ

๑ สี. ยุ. ทกฺขสิ ฯ

๑ ม. อมิตฺตา วต เต ญฺาตี มนฺตยึสุ รโหคตา

เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหาริยํ สตึ ฯ

๒ สี. ยุ. เอวํ ทหริยา สตี ฯ

(นี้) ชื่อวนปเวสนกัณฑ์

พราหมณ์ ชื่อว่าชูชกอยู่ในเมืองกลิงครัฐ ภรรยาของพราหมณ์นั้นเป็นสาว

มีชื่อว่าอมิตตตาปนา ถูกพวกผู้หญิงในบ้านนั้น ซึ่งพากันไปตักน้ำที่ท่าน้ำมารุมกันด่าว่าอย่างอึงมี่ว่า มารดาของเจ้าคงเป็นศัตรูแน่ และบิดาของเจ้าก็คงเป็นศัตรูแน่นอน จึงได้ยกเจ้าซึ่งยังเป็นสาวรุ่นดรุณี ให้แก่พราหมณ์ชราเห็นปานนี้ ไม่เกื้อกูลเลยหนอ พวกญาติของเจ้าแอบปรึกษากันยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นๆ ให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้ เป็นความชั่วหนอ ที่พวกญาติของเจ้าแอบปรึกษากัน ยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นๆให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้ เป็นความลามกมากหนอ ที่พวกญาติของเจ้าแอบปรึกษากัน ยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นๆ ให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้หนอ ไม่น่าพอใจเลยหนอ ที่พวกญาติของเจ้าแอบปรึกษากันยกเจ้าซึ่งเป็นสาวรุ่นๆ

ให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้ เจ้าคงไม่พอใจอยู่กับผัวแก่ การที่เจ้าอยู่ในเรือนของพราหมณ์เฒ่า เจ้าตายเสียดีกว่าอยู่ดูกรแม่คนงามคนสวย มารดาและบิดาของเจ้าคงหาชายอื่นให้เป็นผัวไม่ได้แน่ จึงยกเจ้าซึ่งยังเป็นสาวรุ่นๆ ให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้เจ้าคงจักบูชายัญไว้ไม่ดีในดิถีที่ ๙ คงจักไม่ได้ทำการบูชาไฟไว้ เจ้าคงจักด่าสมณพราหมณ์ผู้มีพรหมจรรย์เป็นเบื้องหน้า ผู้มีศีล เป็นพหูสูตในโลกเป็นแน่ เจ้าจึงได้มาอยู่ในเรือนของพราหมณ์แก่แต่ยังสาวรุ่นๆอย่างนี้ การที่ถูกงูกัดก็ไม่เป็นทุกข์ การที่ถูกแทงด้วยหอกก็ไม่เป็นทุกข์การที่ได้เห็นผัวแก่นั้นแลพึงเป็นทุกข์ด้วย เป็นความร้ายกาจด้วย การเล่นหัวย่อมไม่มีกับผัวแก่ การรื่นรมย์ย่อมไม่มีกับผัวแก่ การเจรจาปราศรัยย่อมไม่มีกับผัวแก่ แม้การกระซิกกระซี้ก็ไม่งาม แต่เมื่อใดผัวหนุ่มเมียสาวเย้าหยอกกันอยู่ในที่ลับ เมื่อนั้น ความเศร้าทุกอย่างที่เสียดแทงหทัยอยู่ย่อมพินาศไปสิ้น เจ้ายังเป็นสาวรูปสวย พวกชายหนุ่มปรารถนายิ่งนัก เจ้าจงไปอยู่เสียที่ตระกูลญาติเถิด พราหมณ์แก่จักให้เจ้ารื่นรมย์ได้อย่างไร.

น เต พฺราหฺมณ คจฺฉามิ นทึ อุทกหาริยา

ถิโย มํ ปริภาสนฺติ ตยา ชิณฺเณน พฺราหฺมณ ฯ

ดูกรท่านพราหมณ์ ฉันจักไม่ไปตักน้ำที่แม่น้ำเพื่อท่านอีกต่อไป เพราะพวกหญิงชาวบ้านมันรุมด่าฉัน เหตุที่ท่านเป็นคนแก่.

มา เม ตฺวํ อกรา กมฺมํ มา เม อุทกมาหริ

อหํ อุทกมาหิสฺสํ มา โภตี กุปฺปิตา อหุ ฯ

เธออย่าได้ทำการงานเพื่อฉันเลย อย่าได้ตักน้ำมาเพื่อฉันเลย ฉันจักตักน้ำเอง เธออย่าโกรธเลย.

นาหํ ตมฺหิ กุเล ชาตา ยํ ตฺวํ อุทกมาหเร

เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ น เต วจฺฉามิหํ ฆเร ฯ

สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ

เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ น เต วจฺฉามิ สนฺติเก ฯ

ฉันไม่ได้เกิดในสกุลที่ใช้สามีให้ตักน้ำ ท่านพราหมณ์ขอจงรู้อย่างนี้ว่าฉันจักไม่อยู่ในเรือนของท่าน ถ้าท่านจักไม่นำทาสหรือทาสีมาให้ฉันท่านพราหมณ์จงทราบอย่างนี้ว่า ฉันจักไม่อยู่ในสำนักของท่าน.

นตฺถิ เม สิปฺปฏฺฐานํ วา ธนํ ธญฺญญฺจ พฺราหฺมณิ

กุโตหํ ทาสํ ทาสึ วา อานยิสฺสามิ โภติยา

อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ มา โภตี กุปฺปิตา อหุ ฯ

๑ ม. อภิสปิ ฯ ๒ ม. ทหริยา สตี ฯ ๓ ม. ชคฺฆิตุมฺปิ ฯ ๔ ม. มนฺตยนฺติ ฯ

๕ ม. สพฺเพสํ โสกา นสฺสนฺติ ฯ

ดูกรพราหมณี ศิลปกรรมหรือทรัพย์และข้าวเปลือกของฉันไม่มี ฉันจักนำทาสหรือทาสีมาให้เธอแต่ที่ไหน ฉันจักบำรุงเธอ เธออย่าโกรธเลย.

เอหิ เต อหมกฺขิสฺสํ ยถา เม วจนํ สุตํ

เอส เวสฺสนฺตโร ราชา วงฺเก วสติ ปพฺพเต ฯ

ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ยาจสฺสุ ทาสํ ทาสิญฺจ พฺราหฺมณ

โส เต ทสฺสติ ยาจิโต ทาสํ ทาสิญฺจ ขตฺติโย ฯ

มานี่เถิด ฉันจักบอกให้แก่ท่านตามคำที่ฉันได้ฟังมา พระเวสสันดรราชฤาษีประทับอยู่ ณ เขาวงกต ท่านพราหมณ์จงไปทูลขอทาสและทาสีกะพระองค์เถิด เมื่อท่านทูลขอแล้ว พระองค์จักพระราชทานทาสและทาสีแก่ท่าน.

ชิณฺโณหมสฺมิ ทุพฺพโล ๑ ทีโฆ จทฺธา สุทุคฺคโม

มา โภตี ปริเทเวสิ มา โภตี ๒ วิมนา อหุ

อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ มา โภตี กุปฺปิตา อหุ ฯ

ฉันเป็นคนชราทุพลภาพ ทั้งหนทางก็ไกลเดินไปได้ยาก เธออย่ารำพันไปเลย อย่าเสียใจเลย ฉันจักบำรุงเธอ เธออย่าโกรธเลย.

ยถา อคนฺตฺวา สงฺคามํ อยุทฺเธว ปราชิโต

เอวเมว ตุวํ พฺรหฺเม อคนฺตฺวาว ปราชิโต ฯ

สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ

เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ น เต วจฺฉามิหํ ฆเร

อมนาปนฺเต กริสฺสามิ ตนฺเต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ ฯ

นกฺขตฺเต อุตุปุพฺเพสุ ยทา มํ ทกฺขสิลงฺกตํ

อญฺเญหิ สทฺธึ รมมานํ ตนฺเต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ ฯ

อทสฺสเนน มยฺหนฺเต ชิณฺณสฺส ปริเทวโต

ภิยฺโย วงฺกา ปลิตา จ พหู เหสฺสนฺติ พฺราหฺมณ ฯ

คนขลาดยังไม่ทันถึงสนามรบ ไม่ทันได้รบก็ยอมแพ้ ฉันใด ท่านพราหมณ์ยังไม่ทันได้ไปก็ยอมแพ้ ฉันนั้น ถ้าท่านพราหมณ์จักไม่นำทาสหรือทาสีมาให้ฉัน ขอท่านจงทราบไว้อย่างนี้ว่า ฉันจักไม่อยู่ในเรือนของท่าน ฉันจักกระทำอาการไม่พอใจให้แก่ท่าน ข้อนั้นจักเป็นความทุกข์ของท่าน ในคราวมหรสพซึ่งมีในต้น ฤดูนักขัตฤกษ์ ท่านจักได้เห็นฉันผู้แต่งตัวสวยงาม รื่นรมย์อยู่กับชายอื่นๆ ข้อนั้นจักเป็นทุกข์ของท่านดูกรท่านพราหมณ์ เมื่อท่านซึ่งเป็นคนแก่รำพันอยู่ เพราะไม่เห็นฉันร่างกายที่งอก็จักงอยิ่งขึ้น ผมที่หงอกก็จักหงอกมากขึ้น.

ตโต โส พฺราหฺมโณ ภีโต พฺราหฺมณิยา วสานุโค

อฏฺฏิโต กามราเคน พฺราหฺมณึ เอตทพฺรวิ ฯ

ปาเถยฺยํ เม กโรหิ ตฺวํ สงฺกุลา สงฺคุฬานิ ๑ จ

มธุปิณฺฑิกา จ สุกตาโย สตฺตุภตฺตญฺจ พฺราหฺมณิ ฯ

อานยิสฺสํ เมถุนเก อุโภ ทาสกุมารเก

เต จ ๒ ปริจริสฺสนฺติ รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา ฯ

๑ สี. ยุ. อพโล ฯ ๒ ม. มา จ ตวํ ฯ

ลำดับนั้น พราหมณ์ตกใจกลัว ตกอยู่ในอำนาจของนางพราหมณี ถูกกามราคะบีบคั้น ได้กล่าวกะนางพราหมณีว่า ดูกรนางพราหมณี เธอจงทำเสบียงเดินทางให้ฉัน ทั้งขนมงา ขนมเทียน สตูก้อน สตูผงและข้าวผอก เธอจงจัดให้ดีๆ ฉันจักนำพระพี่น้องสองกุมารมาให้เป็นทาส พระกุมารทั้งสองนั้นเป็นผู้ไม่เกียจคร้าน จักบำเรอเธอทั้งกลางคืนกลางวัน.

อิทํ วตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ ปฏิมุญฺจิ อุปาหนํ ๓

ตโต โส มนฺตยิตฺวาน ภริยํ กตฺวา ปทกฺขิณํ ฯ

ปกฺกามิ โส รุณฺณมุโข พฺราหฺมโณ สหิตพฺพโต

สิวีนํ นครํ ผีตํ ทาสปริเยสนญฺจรํ ฯ

พราหมณ์ชูชกผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพรหม สวมรองเท้าแล้วพร่ำสั่งเสียต่อไป กระทำประทักษิณภรรยา สมาทานวัตร มีหน้านองด้วยน้ำตาหลีกไปสู่นครอันเจริญรุ่งเรืองของชาวสีพี เที่ยวแสวงหาทาสทาสี.

โส ตตฺถ คนฺตฺวา อวจาสิ ๔ เย ตตฺถาสุํ สมาคตา

กุหึ เวสฺสนฺตโร ราชา กตฺถ ปสฺเสมุ ขตฺติยํ ฯ

เต ชนา ตํ อวจึสุ เย ตตฺถาสุํ สมาคตา

ตุเมฺหหิ พฺรหฺเม ปกโต อติทาเนน ขตฺติโย

ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา วงฺเก วสติ ปพฺพเต ฯ

ตุเมฺหหิ พฺรหฺเม ปกโต อติทาเนน ขตฺติโย

อาทาย ปุตฺตทารญฺจ วงฺเก วสติ ปพฺพเต ฯ

พราหมณ์ชูชกไปในนครนั้นแล้ว ได้ถามประชาชนที่มาประชุมกันอยู่ในที่นั้นๆ ว่า พระเวสสันดรราชประทับอยู่ ณ ที่ไหน เราทั้งหลายจะไปเฝ้าพระองค์ผู้บรมกษัตริย์ ณ ที่ไหน ชนทั้งหลายผู้มาประชุมกันอยู่ณ ที่นั้นได้ตอบพราหมณ์นั้นว่า ดูกรท่านพราหมณ์ พระเวสสันดรบรมกษัตริย์ ถูกพวกท่านเบียดเบียน เพราะทรงให้ทานมากไป ต้องทรงพาพระราชโอรสพระราชธิดา และพระอัครมเหสีไปประทับอยู่ ณ เขาวงกต.

โส โจทิโต พฺราหฺมณิยา พฺราหฺมโณ กามคิทฺธิมา

อฆนฺตํ ปฏิเสวิตฺถ

วเน วาฬมิคากิณฺเณ ขคฺคทีปินิเสวิเต ฯ

อาทาย เวลุวํ ทณฺฑํ อคฺคิหุตฺตํ กมณฺฑลุํ

โส ปาวิสิ พฺรหารญฺญํ ยตฺถ อสฺโสสิ กามทํ ฯ

ตํ ปวิฏฺฐํ พฺรหารญฺญํ โกกา นํ ปริวารยุํ

วิกฺกนฺทิ โส วิปฺปนฏฺโฐ ทูเร ปนฺถา อปกฺกมิ ฯ

ตโต โส พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา โภคลุทฺโธ อสญฺญโต

วงฺกสฺโสหรเณ นฏฺโฐ ๑ (สุนเขหิ ปริวาริโต ๒-)

(รุกฺขสฺมิญฺจ นิสินฺโน ว ๓-) อิมา คาถา อภาสถ ฯ

๑ ม. สงฺกุลฺยา สคุฬานิ จ ฯ ๒ ม. ตํ ฯ ๓ ม. อุปาหนา ฯ ๔ ม. อวจ ฯ

พราหมณ์นั้นผู้มีความติดใจในกาม ถูกนางพราหมณีตักเตือน ได้เสวยทุกข์เป็นอันมากในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยสัตว์ร้าย เป็นที่เสพอาศัยแห่งแรดและเสือเหลือง แกถือไม้เท้าสีเหมือนผลมะตูม อีกทั้งเครื่องบูชาไฟและเต้าน้ำ เข้าไปสู่ป่าใหญ่ โดยทางที่ได้ทราบข่าวซึ่งพระหน่อกษัตริย์ผู้ประทานตามประสงค์ เมื่อพราหมณ์นั้นเข้าไปสู่ป่าใหญ่ถูกสุนัขล้อมไล่ตาแกร้องเสียงขรม เดินหลงทางห่างออกไปไกล ลำดับนั้น พราหมณ์ผู้โลภในโภคะ ไม่มีความสำรวม (ถูกสุนัขล้อมไล่) หลงทางที่จะไปสู่เขาวงกต (และนั่งอยู่บนต้นไม้) ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า.

โก ราชปุตฺตํ นิสภํ ชยนฺตมปราชิตํ

ภเย เขมสฺส ทาตารํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู ฯ

โย ยาจตํ ปติฏฺฐาสิ ภูตานํ ธรณีริว

ธรณูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู ฯ

โย ยาจตํ คตี อาสิ สวนฺตีนํว สาคโร

อุทธูปมํ ๔ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู ฯ

กลฺยาณติตฺถํ สุปิวํ สีตูทกํ มโนรมํ

ปุณฺฑรีเกหิ สญฺฉนฺนํ ยุตฺตํ กิญฺชกฺขเรณุนา

รหทูปมํ มหาราชํ โก เม วสฺสนฺตรํ วิทู ฯ

อสฺสตฺถํว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ

สมนฺตานํ วิสเมตารํ ๕ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ

ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู ฯ

นิโคฺรธํว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ

สนฺตานํ วิสเมตารํ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ

ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู ฯ

อมฺพํ อิว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ

สนฺตานํ วิสเมตารํ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ

ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู ฯ

สาลํ อิว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ

สนฺตานํ วิสเมตารํ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ

ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู ฯ

ทุมํ อิว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ

สนฺตานํ วิสเมตารํ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ

ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู ฯ

เอวญฺจ เม วิลปโต ปวิฏฺฐสฺส พฺรหาวเนน

อหํ ชานนฺติ โย วชฺชา นนฺทึ โส ชนเย มม ฯ

เอวญฺจ เม วิลปโต ปวิฏฺฐสฺส พฺรหาวเน

อหํ ชานนฺติ โย วชฺชา เวสฺสนฺตรนิวาสนํ ๑

ตาย โส เอกวาจาย ปสเว ปุญฺญํ อนปฺปกํ ฯ

๑ ม. วงฺกสฺโสโรหเณ นฏฺเฐ ฯ ๒-๓ อิทํ ปาททฺวยํ สพฺพตฺถ โปตฺถเกสุ น ทิสฺสติ

ฐเปตฺวา อฏฺฐกถาโปตฺถกํเยว ฯ ๔ ม. สาครูปมํ ฯ ๕ วิสเมตานนฺติปิ ฯ

ใครเล่าหนอจะพึงบอกพระราชบุตรพระนามว่า เวสสันดรผู้ประเสริฐทรงชำนะความตระหนี่อันใครให้แพ้ไม่ได้ ทรงให้ความปลอดภัยในเวลามีภัยแก่เราได้ พระองค์เป็นที่พึ่งของพวกยาจก ดังธรณีเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายฉะนั้น ใครจะพึงบอกซึ่งพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนแม่ธรณีแก่เราได้ พระองค์เป็นที่ไปเฝ้าของพวกยาจก ดังสาครเป็นที่ไหลไปรวมแห่งแม่น้ำทั้งหลายฉะนั้น ใครจะพึงบอกซึ่งพระเวสสันดรมหาราช ผู้เปรียบเหมือนสาครแก่เราได้

พระองค์เป็นดังสระน้ำ มีท่าอันงามราบเรียบ ลงดื่มได้ง่าย มีน้ำเย็นเป็นที่รื่นรมย์ใจ ดาดาษไปด้วยบุณฑริกบัวขาบ สะพรั่งด้วยเกสรบัว ใครจะพึงบอกซึ่งพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนสระน้ำแก่เราได้ ใครจะพึงบอกซึ่งพระเวสสันดรมหาราช ผู้เปรียบเหมือนต้นโพธิ์ใบที่เกิดอยู่ใกล้ทาง มีเงาร่มเย็นน่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทาง ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยมาในเวลาร้อน แก่เราได้ ใครจะพึงบอกซึ่งพระเวสสันดรมหาราช ผู้เปรียบเหมือนต้นไทรที่เกิดอยู่ใกล้ทาง มีเงาร่มเย็นน่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทาง ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยในเวลาร้อน แก่เราได้ใครจะพึงบอกพระเวสสันดรมหาราช

ผู้เปรียบเหมือนต้นมะม่วงที่เกิดอยู่ใกล้ทาง มีเงาร่มเย็นน่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทาง ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยมาในเวลาร้อน แก่เราได้ ใครจะพึงบอกซึ่งพระเวสสันดรมหาราช ผู้เปรียบเหมือนต้นรังที่เกิดอยู่ใกล้ทาง มีเงาร่มเย็นน่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทาง ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยมาในเวลาร้อนแก่เราได้ ใครจะพึงบอกซึ่งพระเวสสันดรมหาราช ผู้เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ที่เกิดอยู่ใกล้ทาง มีเงาร่มเย็นน่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทาง ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยมาในเวลาร้อน แก่เราได้ ก็เมื่อเราเข้าไปในป่าใหญ่ เพ้อรำพันอยู่อย่างนี้ ผู้ใดจะพึงบอกว่า เรารู้ ผู้นั้นยังความยินดีให้เกิดแก่เรา เมื่อเราเข้าไปในป่าใหญ่เพ้อรำพันอยู่อย่างนี้ผู้ใดพึงบอกที่ประทับของพระเวสสันดรว่า เรารู้จัก ผู้นั้นประสบบุญเป็นอันมาก ด้วยวาจาคำเดียวนั้น.

ตสฺส เจโต ปฏิสฺโสสิ อรญฺญํ ลุทฺทโก จโร

ตุเมฺหหิ พฺรหฺเม ปกโต อติทาเนน ขตฺติโย

ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา วงฺเก วสติ ปพฺพเต ฯ

ตุเมฺหหิ พฺรหฺเม ปกโต อติทาเนน ขตฺติโย

อาทาย ปุตฺตทารญฺจ วงฺเก วสติ ปพฺพเต ฯ

อกิจฺจการี ทุมฺเมโธ รฏฺฐา วิวนมาคโต ๑

ราชปุตฺตํ คเวสนฺโต พโก มจฺฉมิโวทเก ฯ

ตสฺส ตฺยาหํ น ทสฺสามิ ชีวิตํ อิธ พฺราหฺมณ

อยํ หิ เต มยา นุนฺโน สโร ปาสฺสติ ๒ โลหิตํ ฯ

สิโร เต วชฺฌยิตฺวาน หทยํ เฉตฺวา สพนฺธนํ

ปนฺถสกุณํ ยชิสฺสามิ ตุยฺหํ มํเสน พฺราหฺมณ ฯ

ตุยฺหํ มํเสน เมเทน มตฺถเกน จ พฺราหฺมณ

อาหุตึ ปคฺคเหสฺสามิ เฉตฺวาน หทยํ ตว ฯ

ตํ เม สุยิฏฺฐํ สุหุตํ ตุยฺหํ มํเสน พฺราหฺมณ

น จ ตฺวํ ราชปุตฺตสฺส ภริยํ ปุตฺเต จ เนสฺสสิ ฯ

๑ ม. อยํ คาถาปาโท นตฺถิ ฯ

นายเจตบุตรเป็นพรานเที่ยวอยู่ในป่า ได้ตอบแก่ชูชกนั้นว่า ดูกรพราหมณ์พระหน่อกษัตริย์ ถูกพวกท่านรบกวน เพราะทรงบำเพ็ญทานอย่างยิ่งจึงถูกเนรเทศจากแคว้นของพระองค์มาประทับอยู่ ณ เขาวงกต ดูกรพราหมณ์ พระหน่อกษัตริย์ถูกพวกท่านรบกวน เพราะทรงบำเพ็ญทานอย่างยิ่ง ต้องทรงพาพระโอรสพระธิดาและพระมเหสีมาประทับอยู่ ณ เขาวงกต ท่านผู้มีปัญญาทราม ทำแต่กิจที่ไม่ควรทำ ยังออกจากแว่นแคว้นตามมาถึงป่าใหญ่ เที่ยวแสวงหาพระราชบุตรดุจนกยางเที่ยวหาปลาอยู่ในน้ำฉะนั้น แน่ะพราหมณ์ เราจักไม่ให้ชีวิตแก่เจ้าในที่นี้ ลูกศรที่เราจะยิงนี้แหละ จักดื่มเลือดเจ้า ดูกรพราหมณ์ เราจักตัดหัวของเจ้า เชือดเอาหัวใจพร้อมทั้งไส้พุง แล้วจักบูชาปันถสกุณยัญพร้อมด้วยเนื้อของเจ้าดูกรพราหมณ์ เราจักเชือดหัวใจของเจ้า ยกขึ้นเป็นเครื่องเซ่นสรวงพร้อมด้วยเนื้อ มันข้น และมันในสมองของเจ้า ดูกรพราหมณ์ ข้อนั้นจักเป็นยัญที่เราบูชาดีแล้ว เซ่นสรวงดีแล้ว ด้วยเนื้อของเจ้า เจ้าจักนำพระมเหสีและพระโอรสพระธิดาของพระราชบุตรไปไม่ได้.

อวชฺโฌ พฺราหฺมโณ ทูโต เจตปุตฺต สุโณหิ เม

ตสฺมา หิ ทูตํ น หนฺติ เอส ธมฺโม สนนฺตโน ฯ

นิชฺฌตฺตา สิวิโย สพฺเพ ปิตา นํ ทฏฺฐุมิจฺฉติ

มาตา จ ทุพฺพลา ตสฺส อจิรา จกฺขูนิ ชียเร ฯ

เตสาหํ ปหิโต ทูโต เจตปุตฺต สุโณหิ เม

ราชปุตฺตํ นยิสฺสามิ ยทิ ชานาสิ สํส เม ฯ

ดูกรเจตบุตร จงฟังเราก่อน พราหมณ์ผู้เป็นทูต เป็นคนหาโทษมิได้เพราะเหตุนั้นแล คนทั้งหลายย่อมไม่ฆ่าทูต นี้เป็นธรรมเนียมสืบเนื่องมาแต่โบราณ ชาวสีพีทุกคนยินยอมแล้ว พระบิดาก็ทรงปรารถนาจะพบพระราชบุตรและพระมารดาของพระราชบุตรนั้น ทรงทุพพลภาพ พระเนตรทั้งสองของพระมารดานั้นจักขุ่นมัวในไม่ช้า เราเป็นทูตที่ชาวสีพีเหล่านั้นส่งมา ดูกรเจตบุตร จงฟังเราก่อน เราจักนำพระราชบุตรเสด็จกลับถ้าเจ้ารู้ จงบอกหนทางแก่เรา.

ปิยสฺส เม ปิโย ทูโต ปุณฺณปตฺตํ ททามิ เต

อิมญฺจ มธุโน ตุมฺพํ มิคสตฺถิญฺจ พฺราหฺมณ

ตญฺจ เต เทสมกฺขิสฺสํ ยตฺถ สมฺมติ กามโท ฯ

ชูชกปพฺพํ นาม ฯ

๑ ม. ปวนมาคโต ฯ ๒ ม. ปิสฺสติ ฯ

ดูกรพราหมณ์ ท่านเป็นทูตที่รักของพระเวสสันดรผู้เป็นที่รักของข้าพเจ้าข้าพเจ้าจะให้เต้าน้ำผึ้ง และขาเนื้อย่างเป็นบรรณาการแก่ท่าน และจักบอกประเทศที่พระเวสสันดรหน่อกษัตริย์ผู้ให้สำเร็จความประสงค์ประทับอยู่แก่ท่าน.

(นี้) ชื่อชูชกบรรพ

เอส เสโล มหาพฺรเหฺม ปพฺพโต คนฺธมาทโน

ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ ฯ

ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ

จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ ฯ

เอเต นีลา ปทิสฺสนฺติ นานาผลธรา ทุมา

อุคฺคตา อพฺภกูฏาว นีลา อญฺชนปพฺพตา ฯ

ธวสฺสกณฺณา ขทิรา สาลา ผนฺทนมาลุวา

สมฺปเวเธนฺติ ๑ วาเตน สกึ ปีตาว มาณวา ฯ

อุปริ ทุมปริยาเยสุ สงฺคีติโยว สุยฺยเร

นชฺชุหา โกกิลา สงฺฆา สมฺปตนฺติ ทุมา ทุมํ ฯ

อวฺหยนฺเตว คจฺฉนฺตํ สาขาปตฺตสมีริตา

รมยนฺเตว อาคนฺตุํ โมทยนฺติ นิวาสนํ ๒ ฯ

ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ

ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ

จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ ฯ

ดูกรมหาพราหมณ์ นั่นภูเขาคันธมาทน์อันล้วนแล้วด้วยหิน พระเวสสันดรเจ้า พร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระมเหสีทรงเพศนักบวชอันประเสริฐ ทรงขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชฎาทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟ ประทับอยู่ณ อาศรมใด เมื่อท่านบ่ายหน้าเดินทางไปทางทิศอุดร จะได้เห็นอาศรมนั้น นั่นหมู่ไม้เขียวชะอุ่ม ทรงผลต่างๆ ย่อมปรากฏ ดังภูเขาอัญชนบรรพตเขียวชะอุ่ม มียอดสูงตระหง่าน คือ ไม้ตะแบก หูกวางไม้ตะเคียน ไม้รัง ไม้ตะคร้อ ไม้ยางทราย ย่อมหวั่นไหวไปตามลมดังมาณพดื่มสุราคราวเดียวก็ซวนเซไปมาอยู่ฉะนั้น ท่านได้ฟังเสียงฝูงนกอันจับอยู่บนกิ่งไม้ปานดังเสียงเพลงขับทิพย์

คือ นกโพรดก นกดุเหว่า นกกระจง พลางส่งเสียงร้องบินจากต้นไม้โน้นมาสู่ต้นไม้นี้ทั้งหมู่ไม้ที่ต้องลมพัดสะบัดกิ่งและใบเสียดสีกันคล้ายกับจะเรียกคนผู้กำลังเดินไปให้หยุด และเหมือนดังชักชวนคนผู้จะผ่านไปให้ยินดีชื่นชมพักผ่อน พระเวสสันดรเจ้า พร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระมเหสีทรงเพศเป็นพราหมณ์ ทรงขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชฎาทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟ ประทับอยู่ ณอาศรมใด เมื่อท่านบ่ายหน้าเดินไปทางทิศอุดรจะได้เห็นอาศรมนั้น.

อมฺพา กปิตฺถา ปนสา สาลา ชมฺพู วิเภทกา

หรีตกี อามลกา อสฺสตฺถา พทรานิ จ ฯ

จารุติมฺพรุกฺขา เจตฺถ นิโคฺรธา จ กปิตฺถนา

มธุมธุกา เถวนฺติ นีเจ ปกฺกา จุทุมฺพรา

ปาเรวตา ภเวยฺยา จ มุทฺทิกา จ มธุตฺถิกา

มธุํ อเนลกํ ตตฺถ สกมาทาย ภุญฺชเร ฯ

อญฺเญตฺถ ปุปฺผิตา อมฺพา อญฺเญ ติฏฺฐนฺติ โทวิลา

อญฺเญ อามา จ ปกฺกา จ ภิงฺควณฺณา ๑ ตทูภยํ ฯ

อเถตฺถ เหฏฺฐา ปุริโส อมฺพปกฺกานิ คณฺหติ

อามานิ เจว ปกฺกานิ วณฺณคนฺธรสุตฺตมา ๒ ฯ

อเตว เม อจฺฉริยํ หิงฺกาโร ปฏิภาติ มํ

เทวานมิว อาวาโส โสภติ นนฺทนูปโม ฯ

วิเภทกา นาฬิเกรา ขชฺชุรีนํ พฺรหาวเน

มาลาว คนฺถิตา ฐนฺติ ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร ฯ

นานาวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ นภํ ตารา จิตามิว

กุฏชี กุฏฺฐตคฺครา ปาฏลิโย จ ปุปฺผิตา

ปุนฺนาคา คิริปุนฺนาคา โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา ฯ

อุทฺธาลกา โสมรุกฺขา อครุภลฺลิยา ๓ พหู

ปตฺตชีวา จ กุกฺกุฏา ๔ อสนา เจตฺถ ปุปฺผิตา ฯ

กุฏชา สลฬา นีปา โกสมฺพลพุชา ธวา

สาลา จ ปุปฺผิตา ตตฺถ ปลาลขลสนฺนิภา ฯ

ตสฺสาวิทูเร โปกฺขรณี ภูมิภาเค มโนรเม

ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา เทวานมิว นนฺทเน ฯ

อเถตฺถ ปุปฺผรสมตฺตา โกกิลา มญฺชุภาณิกา

อภินาเทนฺติ ตํ วนํ ๑ อุตุสมฺปุปฺผิเต ทุเม ฯ

ภสฺสนฺติ มกรนฺเทหิ โปกฺขเร โปกฺขเร มธู

อเถตฺถ วาตา วายนฺติ ทกฺขิณา อถ ปจฺฉิมา ฯ

ปทุมกิญฺชกฺขเรณูหิ โอกิณฺโณ โหติ อสฺสโม

ถูลา สิงฺฆาฏกา เจตฺถ สสาทิยา ปสาทิยา ๒ ฯ

มจฺฉกจฺฉปพฺยาวิธา พหู เจตฺถ มุปยานกา

มธุํ ภึเสหิ ๓ สวติ ขีรํ สปฺปิ มุฬาลิภิ

สุรภิ ตํ วนํ วาติ นานาคนฺธสเมริตํ ๔ ฯ

สมฺโมทิเตว ๕ คนฺเธน ปุปฺผสาขาหิ ตํ วนํ

ภมรา ปุปฺผคนฺเธน สมนฺตามภินาทิตา ฯ

อเถตฺถ สกุณา สนฺติ นานาวณฺณา พหู ทิชา

โมทนฺติ สห ภริยาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน ฯ

นนฺทิกา ชีวปุตฺตา จ ชีวปุตฺตา ปิยา จ โน

ปิยา ปุตฺตา ปิยา นนฺทา ทิชา โปกฺขรณีฆรา ฯ

มาลาว คนฺถิตา ฐนฺติ ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร

นานาวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ กุสเลหิ ๖ สุคนฺถิตา ฯ

ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ

ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ

จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ ฯ

๑ ม. สมฺปเวธนฺติ ฯ ๒ ม. นิวาสินํ ฯ

๑ ม. เภงฺควณฺณา ฯ ๒ ม. ...สุตฺตเม ฯ ๓ ม. อครุผลฺลิยา ฯ ๔ สี. ม.

กกุธา ฯ

๑ ม. ปวนํ ฯ ๒ สํสาริยา ปสาริยาติปิ ปาโฐ ฯ ม. สํสาทิยา ปสาทิยา ฯ

๓ ม. ภิเสหิ ฯ ๔ ม. ...สโมทิตํ ฯ ๕ ม. สมฺมทฺทเตว ฯ ๖ ม. กุสเลเหว ฯ

ในบริเวณอาศรมนั้น มีหมู่ไม้มะม่วง มะขวิด ขนุน ไม้รัง ไม้หว้า สมอพิเภก สมอไทย มะขามป้อม ไม้โพธิ์ ไม้พุทรา มะพลับทอง ต้นไทรและมะสัง มะซางหวาน และมะเดื่อ มีผลสุกแดงเรื่อๆ อยู่ในที่ต่ำๆคล้ายงาช้าง กล้วยหอม ผลจันทน์ มีรสหวานเหมือนน้ำผึ้ง รวงผึ้งไม่มีตัว มีในที่นั้น คนเอื้อมมือปลิดมาบริโภคได้เอง ในบริเวณอาศรมนั้นมีต้นมะม่วง บางต้นออกช่อแย้มบาน บางต้นมีดอกและใบร่วงหล่นผลิผลดาษดื่น บางอย่างยังดิบ บางอย่างสุกแล้ว ผลมะม่วงดิบและสุกทั้งสองอย่างนั้น มีสีดังหลังกบ

อนึ่ง ในบริเวณอาศรมนั้น บุรุษยืนอยู่ในภายใต้ก็เก็บมะม่วงสุกกินได้ ผลมะม่วงดิบและสุกทั้งหลายมีสีสวย กลิ่นหอมและรสอร่อยที่สุด เหตุการณ์เหล่านี้เป็นที่น่าอัศจรรย์แก่ข้าพเจ้าเหลือเกิน ถึงกับข้าพเจ้าออกอุทานว่า อือๆ ที่ประทับอยู่ของพระเวสสันดรนั้น เป็นดังที่ประทับอยู่ของทวยเทพ ย่อมงดงามปานด้วยนันทวัน ต้นตาล ต้นมะพร้าว และอินทผลัม ที่มีอยู่ในป่าใหญ่มีดอกเรียงรายกันอยู่ เหมือนพวงมาลัยเขาร้อยไว้ หมู่ไม้เหล่านั้นย่อมปรากฏดังยอดธงชัย ในบริเวณอาศรมนั้น มีหมู่ไม้ต่างๆ พันธุ์ คือไม้มูกมัน โกฐ สะค้าน แคฝอย ไม้บุนนาค บุนนาคเขา และไม้ทรึก มีดอกบานสะพรั่งสีต่างๆ กัน เหมือนหมู่ดาวเรื่อเรืองอยู่บนนภากาศฉะนั้น

อนึ่ง ในบริเวณอาศรมนั้น มีไม้ราชพฤกษ์ ไม้มะเกลือกฤษณา รักดำ ต้นไทรใหญ่ ไม้รังไก่ ไม้ประดู่ มีดอกบานสะพรั่งในบริเวณอาศรมนั้นมีไม้มูกหลวง ไม้สน ไม้กะทุ่ม ไม้ช่อ ไม้ตะแบกนางรัง ล้วนมีดอกเป็นพุ่มพวงดังลอมฝาง บานในที่ไม่ไกลต่ออาศรมนั้นมีสระโบกขรณี ณ ภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ใจ ดาดาษไปด้วยดอกปทุมชาติและอุบล ดังสระโบกขรณีในสวนนันทวันของทวยเทพฉะนั้น อนึ่ง ณที่ใกล้สระโบกขรณีนั้น มีฝูงนกดุเหว่าเมารสดอกไม้ ส่งเสียงไพเราะจับใจ ทำป่านั้นให้ดังอึกทึกกึกก้อง ในเมื่อคราวหมู่ไม้ผลิดอกแย้มบานตามฤดูกาลรสหวานดังน้ำผึ้งร่วงหล่นจากเกสรดอกไม้มาค้างอยู่บนใบบัวย่อมชื่อว่าน้ำผึ้งใบบัว (ขัณฑสกร)

อนึ่ง ลมทางทิศทักษิณและทางทิศประจิมย่อมพัดมาที่อาศรมนั้น อาศรมเป็นสถานที่เกลื่อนกล่นไปด้วยละอองเกสรปทุมชาติ ในสระโบกขรณีนั้น มีกระจับขนาดใหญ่ๆ ทั้งข้าวสาลีอ่อน บ้างแก่บ้างล้มดาษอยู่บนภาคพื้น และในสระโบกขรณีนั้นน้ำใสสะอาดมองเห็นฝูงปลา เต่าและปูเป็นอันมาก สัญจรไปมาเป็นหมู่ๆรสหวานปานน้ำผึ้งย่อมไหลออกจากเหง้าบัว รสมันปานนมสดและเนยใสย่อมไหลออกจากสายบัว ป่านั้นมีกลิ่นหอมต่างๆ ที่ลมรำเพยพัดมาย่อมหอมฟุ้งตระหลบไป ป่านั้นเหมือนดังจะชวนเชิญคนที่มาถึงแล้วให้เบิกบาน ด้วยดอกไม้และกิ่งไม้ที่มีกลิ่นหอม แมลงภู่ทั้งหลายต่างก็บินว่อนวู่บันลือเสียงอยู่โดยรอบ ด้วยกลิ่นดอกไม้

อนึ่ง ที่ใกล้อาศรมนั้นฝูงวิหคเป็นอันมากมีสีต่างๆ กัน บันเทิงอยู่กับคู่ของตนๆ ร่ำร้องขานขันแก่กันและกัน มีฝูงนกอีกสี่หมู่ทำรังอยู่ใกล้สระโบกขรณี คือ หมู่ที่ ๑ ชื่อว่านันทิกา ย่อมร้องทูลเชิญพระเวสสันดรเจ้า ให้ชื่นชมยินดีอยู่ในป่านี้ หมู่ที่ ๒ ชื่อว่า ชีวปุตตา ย่อมร่ำร้องถวายพระพรให้พระเวสสันดรพร้อมด้วยพระราชธิดาและพระอัครมเหสี จงมีพระชนม์ยืนนานด้วยความสุขสำราญ หมู่ที่ ๓ ชื่อว่าชีวปุตตาปิยาจโน ย่อมร่ำร้องถวายพระพรให้พระเวสสันดรพร้อมทั้งพระราชโอรสพระราชธิดาและพระอัครมเหสี ผู้เป็นที่รักของพระองค์จงทรงพระสำราญ มีพระชนมายุยืนนาน ไม่มีข้าศึกศัตรู หมู่ที่ ๔ ชื่อว่า

ปิยาปุตตาปิยานันทา ย่อมร่ำร้องถวายพระพรให้พระราชโอรสพระราชธิดาและพระอัครมเหสี จงเป็นที่รักของพระองค์ ขอพระองค์จงเป็นที่รักของพระราชโอรสพระราชธิดาและพระอัครมเหสี ทรงชื่นชมโสมนัสต่อกันและกัน ดอกไม้ทั้งหลายย่อมตั้งเรียงรายกันอยู่ เหมือนพวงมาลัยที่เขาร้อยไว้ หมู่ไม้เหล่านั้นย่อมปรากฏดังยอดธงชัยมีดอกสีต่างๆ กัน ดังนายช่างผู้ฉลาดเก็บมาร้อยกรองไว้ พระเวสสันดรเจ้า พร้อมด้วยพระราชโอรสพระธิดาและพระมเหสีทรงเพศเป็นพราหมณ์ ทรงขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชะฎาทรงนุ่งห่มหนังสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟประทับอยู่ ณอาศรมใด เมื่อท่านบ่ายหน้าไปทางทิศอุดร จะได้เห็นอาศรมนั้น.

อิทญฺจ เม สตฺตุภตฺตํ มธุนา ปฏิสํยุตํ

มธุปิณฺฑิกา จ สุกตาโย สตฺตุภตฺตํ ททามิ เต ฯ

เออ ก็ข้าวสตูผงอันระคนด้วยน้ำผึ้ง และข้าวสตูก้อนมีรสหวานอร่อยของลุงนี้ อันนางอมิตตดาจัดแจงให้แล้ว ลุงจะแบ่งให้แก่เจ้า.

ตุเยฺหว สมฺพลํ โหตุ นาหํ อิจฺฉามิ สมฺพลํ

อิโตปิ พฺรเหฺม คณฺหาหิ คจฺฉ พฺรเหฺม ยถาสุขํ ฯ

อยํ เอกปที เอติ อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ

อิสีปิ อจฺจุโต ตตฺถ ปงฺกทนฺโต รชสฺสิโร

ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ ฯ

จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ

ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ปุจฺฉสฺสุ โส เต มคฺคํ ปวกฺขติ ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ จงเอาไว้เป็นสะเบียงทางของท่านเถิด ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาสะเบียงทาง ขอเชิญท่านจงรับน้ำผึ้งกับขาเนื้อย่างจากสำนักของข้าพเจ้านี้ เอาไปเป็นสะเบียงทางอีกด้วย และขอท่านจงไปตามสบายเถิดหนทางนี้เป็นทางเดินได้คนเดียว ตรงลิ่วไปถึงอาศรมของอจุตฤาษี แม้อจุตฤาษีอยู่ในอาศรมนั้นฟันเขลอะ มีผมเกลือกกลั้วด้วยธุลี ทรงเพศเป็นพราหมณ์ มีขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชะฎา นุ่งห่มหนังเสือ นอนเหนือแผ่นดิน บูชาไฟ ลุงไปถึงแล้ว เชิญถามท่านเถิดท่านจักบอกหนทางให้แก่ลุง

อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ เจตํ กตฺวา ปทกฺขิณํ

อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ เยนาสิ อจฺจุโต อิสิ ฯ

จุลฺลวนวณฺณนา ๑ ฯ

ชูชกผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพราหมณ์ ได้ฟังคำของเจตบุตรดังนี้แล้ว มีจิตยินดีเป็นอย่างยิ่ง กระทำประทักษิณเจตบุตรแล้ว ได้เดินทางตรงไปณ สถานที่อันอจุตฤาษีสถิตอยู่.

จบ จุลวนวรรณนา

คจฺฉนฺโต โส ภารทฺวาโช อทฺทส อจฺจุตํ อิสึ

ทิสฺวาน ตํ ภารทฺวาโช สมฺโมทิ อิสินา สห ฯ

กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ

กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ กจฺจิ มูลผลา พหู ฯ

กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา ๒

วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ ฯ

๑ ม. จูฬวนวณฺณา ฯ ๒ ม. สริสปา ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

ชูชกพราหมณ์ภารทวาชโคตรนั้น เมื่อเดินไปตามทางที่เจตบุตรพรานป่าแนะให้ ก็ได้พบอจุตฤาษี ครั้นแล้วได้เจรจาปราศรัยกับอจุตฤาษี ไต่ถามถึงทุกข์สุขว่า พระคุณเจ้าไม่มีโรคาพาธเบียดเบียนหรือ เป็นสุขสบายดีหรือ เยียวยาอัตภาพด้วยการแสวงหาผลไม้สะดวกหรือ มูลมันผลไม้มีมากหรือ เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานทีจะมีน้อยกระมัง ในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยเนื้อร้าย ไม่มีกล้ำกลายเข้ามารบกวนแหละหรือ.

กุสลญฺเจว เม พฺรเหฺม อโถ พฺรเหฺม อนามยํ

อโถ อุญฺเฉน ยาเปมิ อโถ มูลผลา พหู ฯ

อโถ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา

วเน วาฬมิคากิณฺเณ หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ ฯ

พหูนิ วสฺสปูคานิ อสฺสเม สมฺมโต มม

นาภิชานามิ อุปฺปนฺนํ อาพาธํ อมโนรมํ ฯ

สฺวาคตนฺเต มหาพฺรเหฺม อโถ เต อทุราคตํ

อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต ฯ

ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ มธุเก กาสมาริโย

ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุญฺช พฺรเหฺม วรํ วรํ ฯ

อิทํปิ ปานิยํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา

ตโต ปิว มหาพฺรเหฺม สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราไม่มีโรคาพาธเบียดเบียน เราเป็นสุขสบายดี เยียวยาอัตภาพด้วยการแสวงหาผลไม้สะดวกดี มูลมันผลไม้ก็มีมาก อนึ่งเหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานก็น้อย ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยเนื้อร้าย ไม่มีกล้ำกลายมารบกวนเราเลย เมื่อเรามาอยู่ในอาศรมสิ้นจำนวนปีเป็นอันมาก เราไม่รู้สึกถึงความอาพาธอันไม่เป็นที่รื่นรมย์ใจเกิดขึ้นเลย ดูกรมหาพราหมณ์ ท่านมาดีแล้ว อนึ่ง ท่านมิได้มาร้ายดูกรท่านผู้เจริญ เชิญท่านเข้าไปภายใน เชิญล้างเท้าทั้งสองของท่านผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง ผลหมากเม่า มีรสหวานคล้ายน้ำผึ้งเชิญท่านเลือกบริโภคแต่ผลที่ดีๆ แม้น้ำฉันก็เย็นสนิทเรานำมาจากซอกเขา ดูกรมหาพราหมณ์ ถ้าท่านจำนงหวัง ก็เชิญดื่มตามสบายเถิด.

ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ

สญฺชยสฺส สกํ ปุตฺตํ สิวีหิ วิปฺปวาสิตํ

ตมหํ ทสฺสนมาคโต ยทิ ชานาสิ สํส เม ฯ

สิ่งใดอันพระคุณเจ้าให้แล้ว สิ่งนั้นทั้งหมดข้าพเจ้ารับไว้แล้ว บรรณาการอันพระคุณเจ้ากระทำแล้วทุกอย่าง ข้าพเจ้ามาแล้ว เพื่อจะเยี่ยมเยียนพระเวสสันดรราชฤาษี ราชโอรสของพระเจ้ากรุงสัญชัย ซึ่งพลัดพรากจากชาวสีพีมาช้านาน ถ้าพระคุณเจ้าทราบสถานที่ประทับ โปรดแจ้งแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด.

น ภวํ เอติ ปุญฺญตฺถํ สิวิราชสฺส ทสฺสนํ

มญฺเญ ภวํ ปตฺถยติ รญฺโญ ภริยํ ปติพฺพตํ ฯ

มญฺเญ กณฺหาชินํ ทาสึ ชาลึ ทาสญฺจ อิจฺฉสิ

อถวา ตโย มาตาปุตฺเต อรญฺญา เนตุมาคโต

น ตสฺส โภคา วิชฺชนฺติ ธนํ ธญฺญญฺจ พฺราหฺมณ ฯ

ท่านมานี่เพื่อเป็นศรีสวัสดิ์ เพื่อมาเยี่ยมเยียนพระเวสสันดรเจ้าก็หาไม่เราเข้าใจว่าท่านปรารถนา (จะมาขอ) พระอัครมเหสีผู้เคารพนบนอบพระราชสวามีไปเป็นภรรยา หรือมิฉะนั้นท่านก็ปรารถนา (จะมาขอ)พระกัณหาชินาราชกุมารีและพระชาลีราชกุมารไปเป็นทาสทาสี หรือไม่ก็มาเพื่อจะนำเอาพระมารดาและพระราชกุมารกุมารีทั้งสามพระองค์ไปจากป่า ดูกรพราหมณ์ โภคสมบัติทรัพย์และข้าวเปลือกของพระองค์มิได้มี.

อกุทฺธรูโปหํ โภโต ๑ นาหํ ยาจิตุมาคโต

สาหุ ทสฺสนมริยานํ สนฺนิวาโส สทา สุโข

อทิฏฺฐปุพฺโพ สิวิราชา สิวีหิ วิปฺปวาสิโต

ตมหํ ทสฺสนมาคโต ยทิ ชานาสิ สํส เม ฯ

ข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ท่านยังไม่สมควรจะโกรธเคือง เพราะข้าพเจ้ามิได้มาเพื่อขอทาน การพบเห็นอริยชนเป็นความดี การอยู่ร่วมกับอริยชนเป็นสุขทุกเมื่อ พระเวสสันดรสีพีราชเสด็จพลัดพรากจากชาวสีพีมา ข้าพเจ้ายังมิได้เห็นเลย ข้าพเจ้ามาเพื่อจะเยี่ยมเยียนพระองค์ ถ้าพระคุณเจ้าทราบสถานที่ประทับ โปรดแจ้งแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด.

เอส เสโล มหาพฺรเหฺม ปพฺพโต คนฺธมาทโน

ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ ฯ

ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ

จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ ฯ

เอเต นีลา ปทิสฺสนฺติ นานาผลธรา ทุมา

อุคฺคตา อพฺภกูฏาว นีลา อญฺชนปพฺพตา

ธวสฺสกณฺณา ขทิรา สาลา ผนฺทนมาลุวา

สมฺปเวเธนฺติ วาเตน สกึ ปีตาว มาณวา ฯ

อุปริ ทุมปริยาเยสุ สงฺคีติโยว สุยฺยเร

นชฺชุหา โกกิลา สงฺฆา สมฺปตนฺติ ทุมา ทุมํ ฯ

อวฺหยนฺเตว คจฺฉนฺตํ สาขา ปตฺตสมีริตา

รมยนฺเตว อาคนฺตุํ โมทยนฺติ นิวาสินํ ฯ

ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติฯ

ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ

จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ ฯ

กิเรรีมาลา วิตตา ภูมิภาเค มโนรเม

สทฺทลา หริตา ภูมิ น ตตฺถุทฺธํสเต รโช ฯ

มยูรคีวสงฺกาสา ตูลผสฺสสมูปมา

ติณานิ นาติวตฺตนฺติ สมนฺตา จตุรงฺคุลา ฯ

อมฺพา ชมฺพู กปิฏฺฐา จ นีเจ ปกฺกา จุทุมฺพรา

ปริโภเคหิ รุกฺเขหิ วนนฺตํ รติวฑฺฒนํ ฯ

เวฬุริยวณฺณสนฺนิภํ มจฺฉคุมฺพนิเสวิตํ

สุจิ สุคนฺธํ สลิลํ อาโป ตตฺถปิ สนฺทติ ฯ

ตสฺสาวิทูเร โปกฺขรณี ภูมิภาเค มโนรเม

ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา เทวานมิว นนฺทเน ฯ

ตีณิ อุปฺปลชาตานิ ตสฺมึ สรสิ พฺราหฺมณ

วิจิตฺรนีลาเนกานิ เสตา โลหิตกานิ จ ฯ

๑ สี. ยุ. โภตา ฯ

ดูกรมหาพราหมณ์ นั่นภูเขาคันธมาทน์อันล้วนแล้วด้วยหิน พระเวสสันดรเจ้า พร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระมเหสี ทรงเพศนักบวชอันประเสริฐ ทรงขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชะฎา ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟ ประทับอยู่ ณอาศรมใด เมื่อท่านบ่ายหน้าเดินไปทางทิศอุดร จะได้เห็นอาศรมนั้นนั่นหมู่ไม้เขียวชะอุ่ม ทรงผลต่างๆ ปรากฏดังภูเขาอัญชนบรรพตเขียวชะอุ่ม มียอดสูงตระหง่าน คือ ไม้ตะแบก หูกวาง ไม้ตะเคียนไม้รัง ไม้ตระคร้อ ไม้ยางทรายย่อมหวั่นไหวไปตามลม ดังมาณพดื่มสุราคราวเดียวก็ซวนเซไปมาอยู่ ฉะนั้น ท่านจะได้ฟังเสียงฝูงนกอันจับอยู่บนกิ่งไม้ ปานดังเสียงเพลงทิพย์

คือ นกโพรดก นกดุเหว่านกกระจง ส่งเสียงร้องบินจากต้นไม้โน้นมาสู่ต้นไม้นี้ ทั้งหมู่ไม้ที่ต้องลมพัดสะบัดกิ่งและใบเสียดสีกัน คล้ายกับจะเรียกคนผู้กำลังเดินทางไปให้หยุด และเหมือนดังชักชวนผู้จะผ่านให้ยินดีชื่นชมพักผ่อน พระเวสสันดรเจ้า พร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระมเหสี ทรงเพศเป็นนักบวชอันประเสริฐ ทรงขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและใส่ชะฎาทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟ ประทับอยู่ ณอาศรมใด เมื่อท่านบ่ายหน้าเดินทางไปทางทิศอุดรจะได้เห็นอาศรมนั้นที่ภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ใจ มีดอกกุ่มตกอยู่เรี่ยราด พื้นแผ่นดินเขียวชะอุ่มไปด้วยหญ้าแพรก ณ ที่นั้นไม่มีธุลีฟุ้งขึ้นเลย

หญ้านั้นมีสีเขียวคล้ายขนคอนกยูงเปรียบด้วยสัมผัสแห่งสำลี หญ้าทั้งหลายโดยรอบ ยาวไม่เกิน๔ องคุลี ต้นมะม่วง ต้นชมพู่ ต้นมะขวิดและมะเดื่อ มีผลสุก อยู่ในที่ต่ำๆ ป่าไม้นั้นเป็นที่ให้เจริญความยินดี เพราะมีหมู่ไม้ผลบริโภคได้เป็นอันมาก น้ำใสสะอาดกลิ่นหอมดี สีดังแก้วไพฑูรย์ เป็นที่อยู่ของฝูงปลา ไหลหลั่งมาในป่านั้น ภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ใจ ในที่ไม่ไกลอาศรมนั้น มีสระโบกขรณีดารดาษไปด้วยปทุมชาติและอุบล เหมือนดังที่มีอยู่ในนันทวันของทวยเทพ ดูกรพราหมณ์ในสระนั้นมีอุบลชาติสามชนิด คือ เขียว ขาวและแดง งามวิจิตรมากมาย.

โขมาว ตตฺถ ปทุมา เสตโสคนฺธิเยหิ จ ๑

กลมฺพเกหิ สญฺฉนฺโน มุจลินฺโท นาม โส สโร ฯ

อเถตฺถ ปทุมา ผุลฺลา อปริยนฺตาว ทิสฺสเร

คิมฺหา เหมนฺติกา ผุลฺลา ชณฺณุตคฺฆา อุปตฺถรา ฯ

สุรภี สมฺปวายนฺติ วิจิตฺรา ปุปฺผสนฺถตา

ภมรา ปุปฺผคนฺเธน สมนฺตามภินาทิตา ฯ

ในสระนั้นมีปทุมชาติดาษดื่น สีขาวดังผ้าโขมพัสตร์ สระนั้นชื่อว่ามุจลินท์ ดารดาษไปด้วยอุบลขาว จงกลณี และผักทอดยอด อนึ่งเล่าปทุมชาติในสระนั้นมีดอกบานสะพรั่งปรากฏหากำหนดประมาณมิได้ บ้างก็บานในคิมหันตฤดู บ้างก็บานในเหมันตฤดูปรากฏเหมือนตั้งอยู่ในน้ำลึกประมาณเพียงเข่า ปทุมชาติอันงามวิจิตรชูดอกสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมฟุ้งตระหลบไป หมู่ภมรโผผินบินว่อนเสียงวู่ๆ อยู่โดยรอบเพราะกลิ่นหอมแห่งบุปผชาติ.

อเถตฺถ อุทกนฺตสฺมึ รุกฺขา ติฏฺฐนฺติ พฺราหฺมณ

กทมฺพา ปาฏลี ผุลฺลา โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา ฯ

องฺโกลา กจฺจิการา จ ปาริชญฺญา จ ปุปฺผิตา

วารณา วุยฺหนา ๑ รุกฺขา มุจลินฺทมุภโต ๒ สรํ ฯ

สิรีสา เสตปาริสา ๓ สาธุ วายนฺติ ปทฺมกา

นิคฺคณฺฑี สรนิคฺคณฺฑี ๔ อสนา เจตฺถ ปุปฺผิตา ฯ

ปงฺกุรา ๕ พหุลา เสลา โสภญฺชนา จ ปุปฺผิตา

เกตกา กณิการา จ กณเวรา จ ปุปฺผิตา ฯ

อชฺชุนา อชฺชุกณฺณา จ มหานามา จ ปุปฺผิตา

สมฺปุปฺผิตคฺคา ติฏฺฐนฺติ ปชฺชลนฺเตว กึสุกา ฯ

เสตปณฺณิ สตฺตปณฺณา กทลิโย กุสุมฺภรา

ธนุตกฺการิปุปฺเผหิ สีสปาวรณานิ จ ฯ

อจฺฉิปา สิมฺพลีรุกฺขา ๖ สลฺลกิโย จ ปุปฺผิตา

เสตเครูตคริกา มํสิโกฏฺฐกุลาวรา ๗ ฯ

ทหรา รุกฺขา วุฑฺฒา จ อกุฏิลา เจตฺถ ปุปฺผิตา

อสฺสมํ อุภโต ฐนฺติ อคฺยาคารํ สมนฺตโต ฯ

๑ ม ...คนฺธิเกหิ จ ฯ

ดูกรพราหมณ์ อนึ่งเล่า ที่ใกล้ขอบสระนั้นมีต้นไม้หลากหลายขึ้นออกสะพรั่ง คือ ต้นกระทุ่ม ต้นแคฝอย และต้นทองหลาง ผลิดอกออกสะพรั่ง ไม้ปรู ไม้ทราก ต้นปาริชาตก์ ดอกบานสะพรั่ง ต้นกากะทิงต้นไม้เหล่านี้มีอยู่ที่สองฟาก ปากสระมุจลินท์ ต้นซึก ต้นแคขาวบัวบก ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไป ต้นคณฑีสอ ต้นคณฑีเขมา และต้นประดู่มีอยู่ ณ ที่ใกล้สระนั้น ดอกสะพรั่ง ต้นมะคำไก่ ไม้มะทราง ต้นแก้วต้นมะรุม การเกต กรรณิการ์ และชะบา ไม้รกฟ้า ไม้อินทนิลไม้สะท้อน และทองกวาวมีดอกแย้มบานผลิดอกออกยอดพร้อมๆ กันรุ่งเรืองงาม ไม้มะรื่น ไม้ตีนเป็ด กล้วย ต้นคำฝอย นมแมวคนทา ประดู่ลาย ต้นสลอด มีดอกบานสะพรั่ง ต้นมะไฟ ต้นงิ้วไม้ช้างน้าว พุดขาว กฤษณา โกฐเขมา โกฐสอ มีดอกบานสะพรั่งต้นไม้ในบริเวณสระนั้นมีทั้งอ่อนและแก่ ต้นตรงไม่คดงอดอกบานตั้งอยู่สองข้างอาศรมโดยรอบเรือนไฟ.

อเถตฺถ อุทกนฺตสฺมึ พหู ชาตา ผณิชฺชกา

มุคฺคติโย กรติโย เสวาลํ สีสกํ พหุ ๘ ฯ

อุทฺธาปวตฺตํ ๙ อุลฺลุฬิตํ มกฺขิกา หิงฺคุชาลิกา

ทาสิมกญฺจโก เจตฺถ พหู นีเจ กลมฺพกา ฯ

เอฬมฺพเกหิ สญฺฉนฺนา รุกฺขา ติฏฺฐนฺติ พฺราหฺมณ

สตฺตาหํ ธาริยมานานํ คนฺโธ เตสํ น ฉิชฺชติ ฯ

อุภโต สรญฺจ มุจลินฺทํ ปุปฺผา ติฏฺฐนฺติ ภาคโส

อินฺทิวเรหิ สญฺฉนฺนํ วนนฺตมุปโสภติ

อฑฺฒมาสํ ธาริยมานานํ คนฺโธ เตสํ น ฉิชฺชติ ฯ

นีลปุปฺผิเสตวารี ปุปฺผิตา คิริกณฺณิกา

กเลรุกฺเขหิ ๑ สญฺฉนฺนํ วนนฺตํ ตุลสีหิ จ ฯ

สมฺโมทิเตว ๒ คนฺเธน ปุปฺผสาขาหิ ตํ วนํ

ภมรา ปุปฺผคนฺเธน สมนฺตามภินาทิตา ฯ

ตีณิ กกฺการุชาตานิ ตสฺมึ สรสิ พฺราหฺมณ

กุมฺภมตฺตานิ เจกานิ มุรมตฺตานิ ๓ วา อุโภ ฯ

๑ ม. วยนา ฯ สี. ยุ. สายนา ฯ ๒ สี. ยุ. ...มภิโต ฯ ๓ สี. ยุ. เสตวาริสา ฯ

๔ ม. นิคฺคุณฺฑี สิรีนิคฺคุณฺฑี ฯ ๕ ม. ปงฺคุรา ฯ ๖ ม. อจฺฉิวา สลฺลวา ฯ สี. ..

สพลา ฯ ยุ. ... สิมลา ฯ ๗ ม. ...กฏฺฐ... ฯ ๘ ม. เสวาลสีสกา พหู ฯ ๙ ม.

อุทฺทาปวตฺตํ ฯ

อนึ่ง พรรณไม้เป็นอันมาก เกิดขึ้นใกล้ขอบสระนั้น คือ ตระไคร้ถั่วเขียว ถั่วราชมาส สาหร่าย สันตะวา น้ำในสระนั้นถูกลมรำเพยพัดเกิดเป็นละลอกกระทบฝั่ง มีหมู่แมลงบินวู่ว่อนเคล้าเอาเกสรดอกไม้ที่แย้มบาน สีเสียดเทศ เต่าร้าง ผักบุ้งร้วม มีมากในที่ต่างๆ ดูกรพราหมณ์ ต้นไม้ทั้งหลายดารดาษไปด้วยกล้วยไม้ กลิ่นแห่งบุปผชาติดังกล่าวแล้วนั้น หอมตระหลบอยู่ ๗ วัน ไม่พลันหาย บุปผชาติเกิดอยู่เรียงรายสองฝั่งสระมุจลินท์ ป่านั้นดารดาษไปด้วยต้นราชพฤกษ์ย่อมงดงาม กลีบดอกราชพฤกษ์นั้นหอมตระหลบอยู่กึ่งเดือนไม่เลือนหาย คัญชันเขียว อัญชันขาว กุ่มแดง ดอกบานสะพรั่ง ป่านั้นดารดาษไปด้วยอบเชยและแมงรักเหมือนดังจะให้คนเบิกบานใจ ด้วยดอกไม้และกิ่งไม้อันมีกลิ่นหอม เหล่าภมรโผผินบินว่อนเสียงวู่ๆ อยู่โดยรอบ เพราะกลิ่นหอมแห่งบุปผชาติ ดูกรพราหมณ์ ณ ที่ใกล้สระนั้นมีฟักแฟง แตงน้ำเต้า ๓ ชนิด ชนิดหนึ่งผลโตเท่าหม้อ อีกสองชนิดผลโตเท่าตะโพน.

อเถตฺถ สาสโป พหุโก นาทิโย หริตายุโต

อสีตาลาว ติฏฺฐนฺติ เฉชฺชา อินฺทิวรา พหู ฯ

อปฺโผฏา สุริยวลฺลี จ กาฬิยา มธุคนฺธิยา

อโสกา มุทยนฺตี จ วลฺลิโภ ขุทฺทปุปฺผิโย ฯ

โกรณฺฑกา อโนชา จ ปุปฺผิตา นาคมลฺลิกา ๔

รุกฺขมารุยฺห ติฏฺฐนฺติ ผุลฺลา กึสุกวลฺลิโย ฯ

กเฏรุหา ปวาเสนฺติ โยธิกา มธุคนฺธิยา

นิลิยา สุมนา ภณฺฑี โสภติ ปทุมุตฺตโร ฯ

ปาฏลิสมุทฺทกปฺปาสี กณิการา จ ปุปฺผิตา

เหมชาลาว ทิสฺสนฺติ รุจิรา อคฺคิสิขูปมา ๕ ฯ

ยานิ ตานิ จ ปุปฺผานิ ถลชานูทกานิ จ

สพฺพานิ ตตฺถ ทิสฺสนฺติ เอวํ รมฺโม มโหทธิ ฯ

๑ สี. กเฏรุเกหิ ฯ ยุ. กเฏรุกฺเขหิ ฯ ๒ ม. สมฺมทฺทเตว ฯ ๓ ม. มุรชมตฺตานิ

ตา อุโภ ฯ ๔ สี. ยุ. นาควลฺลิตา ฯ ๕ ม. รุจิรคฺคิ สิขูปมา ฯ

อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีผักกาด กระเทียม หอม เป็นอันมาก ต้นเต่ารั้งตั้งอยู่สล้างดังต้นตาล อุบลเขียวมีเป็นอันมาก ขึ้นอยู่ริมน้ำพอเอื้อมเด็ดได้ มลิวัน มนตำเลีย หญ้านาง อบเชย อโศก เทียนป่าดอกเข็ม หางช้าง อังกาบ กากะทิง กะลำพัก ทองเครือ ดอกแย้มบานสะพรั่งขึ้นขนาน ต้นชุมแสงขึ้นแซงแซกคัดเค้าและชะเอมมะลิซ้อน หงอนไก่ เทพทาโร แคฝอย ฝ้ายทะเล กรรณิการ์ ดอกเบ่งบานงาม ปรากฏดังตาข่ายทองเปรียบด้วยเปลวไฟ บุปผชาติที่เกิดบนบกและที่เกิดในน้ำ ปรากฏมีในสระนั้นทุกอย่าง สระมุจลินท์มีน้ำมากเป็นที่รื่นรมย์ ด้วยประการฉะนี้.

อถสฺสา โปกฺขรณิยา พหุกา วาริโคจรา

โรหิตา นลเปสิงฺคู ๑ กุมฺภิลา มกรา สุสู ฯ

มธุ จ มธุลฏฺฐิ จ ตาลิยา จ ปิยงฺคุกา

กุทฺทชา ภทฺทมุฏฺฐา ๒ จ สตฺตปุปฺผา ๓ จ โลลุปา ฯ

สุรภิมรุตครา ๔ พหุกา ตุงฺควลฺลิโย ๕

ปทฺมกา นารทา โกฏฺฐา ฌามกา จ หเรณุกา ฯ

หลิทฺทกา คนฺธเสลา หริเวรา จ คุคฺคุลา

วิเภทกา โจรโกฏฺฐา ๖ กปฺปุรา จ กลิงฺคุกา ฯ

อนึ่ง ในสระนั้นมีปลาซึ่งว่ายอยู่ในน้ำมากมาย คือ ปลาตะเพียนปลาช่อน ปลาดุก จระเข้ ปลาฉลาม ณ ที่ใกล้สระนั้น มีชะเอมต้นชะเอมเครือ กำยาน ประยงค์ เนรภูสี แห้วหมู่ สัตตบุษ สมุลแว้งพิมเสน สามสิบ และกฤษณา เถากะไดลิง มีมากมาย บัวบกโกฐขาว กระทุ่มเลือด ต้นหนาด ขมิ้น แก้วหอม หรดาล คำคูนสมอพิเภก ไคร้เครือ พิมเสน และรางแดง.

อเถตฺถ สีหา พฺยคฺฆา จ ปุริสาลู จ หตฺถิโย

เอเณยฺยา ปสทา เจว โรหิตา ๗ สรภา มิคา ฯ

โกฏฺฐสุณา สุโณปิ จ ตุลิยา นฬสนฺนิภา

จามรี จลนี ลงฺฆี ฌาปิตา มกฺกฏา ปิจุ ฯ

กกฺกฏา กตมายา จ อิกฺกา โคณสิรา พหู

ขคฺคา วราหา นกุลา กาฬเกตฺถ พหุตโส ฯ

มหิสา ๘ โสณา สิคาลา จปฺปกา ๙ จ สมนฺตโต

อากุจฺจา ปจลากา จ จิตฺรกา จาปิ ทีปิโย ฯ

เปลกา จ วิฆาสาทา สีหา โกกนิสาตกา ๑๐

อฏฺฐปาทา จ โมรา จ ภสฺสรา จ กุกุฏฺฐกา ฯ

จงฺโกรา กุกฺกุฏา นาคา อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน

พกา พลากา นชฺชุหา ทินฺทิภา โกญฺจวาทิกา ๑

พฺยคฺฆินสา โลหปิฏฺฐา จปฺปกา ๒ ชีวชีวกา

กปิญฺชรา ติตฺติราโย กุลาวา ปฏิกุฏฺฐกา ฯ

มณฺฑาลกา เจลเกฬุ ภณฺฑุติตฺติรนามกา

เจลาวกา ปิงฺคุลาโย โคธกา องฺคเหตุกา ฯ

กรวิกา ๓ จ สคฺคา จ อุหุงฺการา จ กุกฺกุหา

นานาทิชคณากิณฺณํ นานาสรนิกูชิตํ ฯ

๑ ม. นฬปี สิงฺคู ฯ ๒ ม. กุฏณฺฑชา ภทฺทมุตฺตา ฯ ๓ สตปุปฺผาติปิ ปาโฐ ฯ

ม. เสตปุปฺผา ฯ ๔ ม. สุรภี จ รุกฺขา ตครา ฯ ๕ ม. ตุวงฺควณฺฏกา ฯ

๖ ม. วิเภทิกา โจรกา กุฏฐา ฯ ๗ ม. โรหิจฺจา ฯ ๘ ม. มหึสา ฯ ๙ ม.

ปมฺปกา ฯ ๑๐ ม. โคคณิสาทกา ฯ

อนึ่ง ในป่านั้นมีสัตว์หลายจำพวก คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง ยักษิณีหน้าฬา ช้างพัง ช้างพลาย เนื้อทราย เนื้อฟาน ละมั่ง นางเห็นหมาจิ้งจอก หมาไน บ่าง กระรอก จามรี ชะนี ลิงลม ค่าง ลิงลิงจุ่น กวาง กระทิง หมี วัวเถื่อน มีมากมาย แรด หมู พังพอนงูเห่า มีอยู่ที่ใกล้สระนั้น เป็นอันมาก กระบือ หมาไน หมาจิ้งจอกกิ้งก่า จะกวด เหี้ย เสือดาว เสือเหลือง มีอยู่โดยรอบ กระต่ายแร้ง ราชสีห์ และเสือปลา มีอยู่มากหลาย มีสกุณชาติมากมาย คือนกกวัก นกยูง หงส์ขาว ไก่ฟ้า ไก่ป่า ไก่เถื่อน นกหัสดีลิงค์ร่ำร้องหากันและกัน นกยางโทน นกยางกรอก นกโพระดก นกต้อยตีวิดนกกะเรียน เหยี่ยวดำ เหยี่ยวแดง นกช้อนหอย นกพริก นกคับแคนกแขวก นกกด นกกระเต็นใหญ่ นกนางแอ่น นกคุ่ม นกกะทานกกระทุง นกกระจอก นกกระจาบ นกกระเต็นน้อย นกกางเขนนกการเวก นกแอ่นลม นกเงือก นกออก สระมุจลินท์ เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงนกนานาชนิด กึกก้องไปด้วยเสียงสัตว์ต่างๆ.

อเถตฺถ สกุณา สนฺติ นีลกา ๔ มญฺชุภาณิกา

โมทนฺติ สห ภริยาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน ฯ

อเถตฺถ สกุณา สนฺติ ทิชา มญฺชุสฺสราสิตา

เสตกฺขิกูฏา ภทฺรกฺขา อณฺฑชา จิตฺรเปกฺขณา ๕ ฯ

อเถตฺถ สกุณา สนฺติ ทิชา มญฺชุสฺสราสิตา

สิขณฺฑี นีลคีวาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน ฯ

กุกฺกุฏฺฐกา กุฬีรกา โกฏฺฐา โปกฺขรสาตกา

กาฬเวยฺยา พลียกฺขา กทมฺพา สุวสาลิกา ฯ

หลิทฺทา โลหิตา เสตา อเถตฺถ นฬกา พหู

วารณา ภิงฺคราชา จ กทมฺพา สุวโกกิลา ฯ

อุกฺกุสา กุรุรา หํสา อาฏา ปริวเทนฺติกา

จากหํสา ๑ อติพลา นชฺชุหา ชีวชีวกา ฯ

ปาเรวตา รวิหํสา จากวากา ๒ นทีจรา

วารณาภิรุทา รมฺมา อุโภ กาลุปกูชิโน

อเถตฺถ สกุณา สนฺติ นานาวณฺณา พหู ทิชา

โมทนฺติ สห ภริยาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน ฯ

อเถตฺถ สกุณา สนฺติ นานาวณฺณา พหู ทิชา

สพฺเพ มญฺชู นิกูชนฺติ มุจลินฺทมุภโต สรํ ฯ

อเถตฺถ สกุณา สนฺติ กรวีกา ๓ นาม เต ทิชา

โมทนฺติ สห ภริยาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน ฯ

อเถตฺถ สกุณา สนฺติ กรวีกา ๓ นาม เต ทิชา

สพฺเพ มญฺชู นิกูชนฺติ มุจลินฺทมุภโต สรํ ฯ

เอเณยฺยา ปสทากิณฺณํ นาคสํเสวิตํ วนํ

นานาลตาหิ สญฺฉนฺนํ กทลิมิคเสวิตํ ฯ

อเถตฺถ สามา พหุกา ๔ นิวาโร วรโก พหุ

สาลิ อกฏฺฐปาโก จ อุจฺฉุ ตตฺถ อนปฺปโก ฯ

อยํ เอกปที เอติ อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ

ขุทฺทํ ปิปาสํ อรตึ ตตฺถ ปตฺโต น วินฺทติ ฯ

ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ

ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ

จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ ฯ

๑ ม. กุญฺชวาชิตา ฯ สี. ยุ. กุณฺชวาทิกา ฯ ๒ ม. ปมฺมกา ฯ สี. ยุ. ปมฺปกา ฯ

๓ ม. กรวิยา ฯ ๔ ม. สาลิกาติปิ ปาโฐ ฯ ๕ ม. จิตฺรเปกฺขุณา ฯ

๑ ม. ปากหํสา ฯ ๒ ม. จกฺกวากา ฯ ๓ ม. กรวิยา นาม ฯ ๔ ม. สาสโป

พหุโก ฯ

อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้น มีนกมากมาย มีขนปีกงามวิจิตร มีเสียงไพเราะเสนาะโสต ย่อมปราโมทย์อยู่กับคู่เคียงส่งเสียงกู่ก้องร้องหากันและกันอนึ่ง ที่ใกล้สระนั้น มีฝูงสกุณาทิชาชาติส่งเสียงร้องไพเราะไม่ขาดสายมีตางามประกอบด้วยเบ้าตาขาว มีขนปีกขนหางงามวิจิตร อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีฝูงนกยูง ส่งเสียงร้องไพเราะไม่ขาดสาย มีสร้อยคอเขียวส่งเสียงร้องหากันและกัน ไก่เถื่อน ไก่ฟ้า นกเปล้า นกนางนวลเหยี่ยวดำ เหยี่ยวนกเขา นกกาน้ำ นกแขกเต้า นกสาลิกา อนึ่งที่ใกล้สระนั้น มีนกเป็นอันมาก เป็นพวกๆ คือ เหลือง แดง ขาว

นกหัสดีลิงค์ พระยาหงส์ทอง นกกาน้ำ นกแขกเต้า นกดุเหว่า

นกออก หงส์ขาว นกช้อนหอย นกเค้าแมว ห่าน นกยางนกโพระดก นกต้อยตีวิด นกพิราบ หงส์แดง นกจากพรากนกเป็ดน้ำ นกหัสดีลิงค์ ส่งเสียงร้องน่ารื่นรมย์ใจ เหล่าสกุณาทิชาชาติดังกล่าวแล้ว ต่างก็ส่งเสียงร้องกู่ก้องหากันทั้งเช้าและเย็นเป็นนิรันดร์อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีสกุณาทิชาชาติมากมายสีต่างๆ กัน ย่อมบันเทิงอยู่กับคู่เคียง ส่งเสียงกู่ก้องร้องเข้าหากันและกัน อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีสกุณาทิชาชาติ มากมายสีต่างๆ กัน ทุกๆ ตัวต่างส่งเสียงอันไพเราะระงมไพร ที่ใกล้สองฝั่งสระมุจลินท์ อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีสกุณาทิชาชาติชื่อว่าการเวกมากมาย ย่อมปราโมทย์อยู่กับคู่เคียง ส่งเสียงกู่ก้องร้องหากันและกัน

อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีสกุณาทิชาชาติชื่อว่าการเวก ทุกๆตัวต่างส่งเสียงอันไพเราะระงมไพร อยู่ที่สองฝั่งสระมุจลินท์ ป่านั้นเกลื่อนกลาดไปด้วยเนื้อทรายและเนื้อฟาน เป็นสถานที่เสพอาศัยของช้างพลายและช้างพัง ดาษดื่นไปด้วยเถาวัลย์นานาชนิด และเป็นที่อาศัยของฝูงชมด อนึ่ง ที่ป่านั้น มีธัญญาชาติมากมาย คือ หญ้ากับแก้ลูกเดือย ข้าวสาลี อ้อย มิใช่น้อยเกิดเองในที่ไม่ได้ไถ ทางนี้เป็นทางเดินได้คนเดียว เป็นทางตรงไปจนถึงอาศรม คนผุ้ไปถึงอาศรมของพระเวสสันดรนั้นแล้ว ย่อมไม่มีความหิวกระหายหรือความไม่ยินดีพระเวสสันดรเจ้าพร้อมด้วยพระโอรสพระธิดา และมเหสี ทรงเพศนักบวชอันประเสริฐ ทรงขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชะฎาทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟ ประทับอยู่ณ อาศรมใด เมื่อท่านบ่ายหน้าไปทางทิศอุดรจะได้เห็นอาศรมนั้น.

อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ อิสึ กตฺวา ปทกฺขิณํ

อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหุ ฯ

มหาวนวณฺณนา ฯ

ชูชกผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพราหมณ์ ครั้นได้สดับถ้อยคำของอจุตฤาษีกระทำประทักษิณ มีจิตชื่นชมโสมนัส อำลามุ่งหน้าไปยังสถานที่ประทับของพระเวสสันดร.

จบ มหาวนวรรณนา

อุฏฺเฐหิ ชาลิ ปติฏฺฐ โปราณํ วิย ทิสฺสติ

พฺราหฺมณํ วิย ปสฺสามิ นนฺทิโย มาภิกีรเร ฯ

ดูกรพ่อชาลี เจ้าจงลุกขึ้นยืนเถิด การมาของพวกยาจกในวันนี้ปรากฏเหมือนการมาของพวกยาจกครั้งก่อนๆ พ่อเห็นเหมือนดังพราหมณ์ความชื่นชมยินดีทำให้พ่อเกษมศานติ์.

อหํปิ ตาต ปสฺสามิ โย โส พฺรหฺมาว ทิสฺสติ

อทฺธิโก ๑ วิย อายาติ อติถี โน ภวิสฺสติ ฯ

ข้าแต่พระชนกนาถ แม้เกล้ากระหม่อมฉันก็เห็นผู้นั้นปรากฏเหมือนพราหมณ์ ดูเหมือนเป็นคนเดินทาง จักเป็นแขกของเราทั้งหลาย.

กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ

กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ กจฺจิ มูลผลา พหู ฯ

กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา

วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ ฯ

พระองค์ไม่มีโรคาพาธหรือหนอ พระองค์ทรงพระสำราญดีหรือ ทรงเยียวยาอัตภาพด้วยการแสวงหาผลาหารสะดวกหรือ ทั้งมูลมันผลไม้มีมากหรือ เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลาน มีน้อยแลหรือ ในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยพาลมฤค ไม่มีมาเบียดเบียนแลหรือ.

กุสลญฺเจว โน พฺรเหฺม อโถ พฺรเหฺม อนามยํ

อโถ อุญฺเฉน ยาเปม อโถ มูลผลา พหู ฯ

อโถ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา

วเน วาฬมิคากิณฺเณ หึสา มยฺหํ ๒ น วิชฺชติ ฯ

สตฺต โน มาเส วสตํ อรญฺเญ ชีวิโสกินํ ๓

อิทํปิ ปฐมํ ปสฺสามิ ๔ พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ

อาทาย เวฬุวํ ทณฺฑํ อคฺคิหุตฺตํ กมณฺฑลุํ ฯ

สฺวาคตนฺเต มหาพฺรเหฺม อโถ เต อทุราคตํ

อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต ฯ

ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ มธุเก กาสมาริโย

ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุญฺช พฺรเหฺม วรํ วรํ ฯ

อิทํปิ ปานิยํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา

ตโต ปิว มหาพฺรเหฺม สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ ฯ

อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน เกน วา ปน เหตุนา

อนุปฺปตโต พฺรหารญฺญํ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

๑ สี. ยุ. อตฺถิโก ฯ ๒ ม. อมฺหํ ฯ ๓ ม. ชีวโสกินํ ฯ ๔ ม. ปสฺสาม ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราทั้งหลายไม่มีโรคาพาธเบียดเบียน อนึ่ง เราทั้งหลายเป็นสุขสำราญดี เราเยียวยาอัตภาพด้วยการหาผลหารสะดวกดี ทั้งมูลมันผลไม้ก็มีมาก ทั้งเหลือบยุงและสัตว์เลื้อยคลานก็มีน้อย อนึ่ง ในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยพาลมฤค ก็ไม่มีมาเบียดเบียนแก่เรา เมื่อพวกเรามาอยู่ในป่ามีชีวิตอันตรมเกรียมมาตลอด ๗ เดือน เราเพิ่งเห็นท่านผู้เป็นพราหมณ์บูชาไฟ ทรงเพศอันประเสริฐ ถือไม้เท้าสีดังผลมะตูมและลักจั่นน้ำนี้เป็นคนแรก ดูกรพราหมณ์ ท่านมาดีแล้ว อนึ่ง ท่านมิได้มาร้าย ดูกรท่านผู้เจริญ เชิญท่านเข้ามาภายในเถิด เชิญท่านล้างเท้าของท่านเถิด ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะทราง ผลหมากเม่ามีรสหวานปานน้ำผึ้ง เชิญเลือกฉันแต่ผลที่ดีๆ เถิดท่านพราหมณ์ แม้น้ำฉันนี้ ก็เย็นสนิท เรานำมาแต่ซอกเขา ดูกรพราหมณ์ ก็ท่านจำนงหวัง ก็เชิญดื่มตามสบายเถิด ดังเราขอถาม ท่านมาถึง ป่าใหญ่เพราะเหตุการณ์อะไรหนอ เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกความนั้นแก่เราเถิด.

ยถา วาริวโห ปูโร สพฺพกาลํ น ขียติ

เอวนฺตํ ยาจิตาคญฺฉึ ปุตฺเต เม เทหิ ยาจิโต ฯ

ห้วงน้ำ (ในปัญจมหานที) เต็มเปี่ยมตลอดเวลาไม่เหือดแห้ง ฉันใดพระองค์มีพระหฤทัยเต็มเปี่ยมไปด้วยศรัทธา ฉันนั้น เกล้ากระหม่อมฉันกราบทูลขอแล้ว ขอพระองค์ทรงพระกรุณาพระราชทานสองปิโยรสแก่ข้าพระองค์เถิด.

ททามิ น วิกมฺปามิ อิสฺสโร นย พฺราหฺมณ

ปาโต คตา ราชปุตฺตี สายํ อุญฺฉาโต เอหิติ

เอกรตฺตึ วสิตฺวาน ปาโต คจฺฉสิ พฺราหฺมณ ฯ

ตสฺสา นฺหาโต อุปคฺฆาเต ๑ อถ เน มาลธาริเน

เอกรตฺตึ วสิตฺวาน ปาโต คจฺฉสิ พฺราหฺมณ ฯ

นานาปุปฺเผหิ สญฺฉนฺเน นานาคนฺเธหิ ภูสิเต

นานามูลผลากิณฺเณ คจฺฉ สฺวาทาย พฺราหฺมณ ฯ

ดูกรพราหมณ์ เรายอมให้ มิได้หวั่นไหว ท่านจงเป็นใหญ่พาเอาลูกทั้งสองของเราไปเถิด พระราชบุตรีมารดาของลูกทั้งสองนี้ เสด็จไปป่าแต่เช้าเพื่อแสวงหาผลไม้ จักกลับจากการแสวงหาผลไม้ในเวลาเย็นดูกรพราหมณ์ เชิญท่านพักอยู่ราตรีหนึ่ง แล้วจึงไปในเวลาเช้า ดูกรพราหมณ์ ท่านจงพาเอาลูกรักทั้งสอง อันประดับด้วยดอกไม้ต่างๆตกแต่งด้วยของหอมนานา พร้อมด้วยมูลมันและผลไม้หลายชนิดไปเถิด.

น วาสมภิโรจามิ คมนํ มยฺหํปิ ๒ รุจฺจติ

อนฺตราโยปิ เม อสฺส คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

น เหตา ยาจโยคี นํ อนฺตรายสฺส การิยา

อิตฺถิกา ๓ มนฺตํ ชานนฺติ สพฺพํ คณฺหนฺติ วามโต ฯ

สทฺธาย ทานํ ททโต มา สมทกฺขิ มาตรํ ๔

อนฺตรายํปิ สา กยิรา คจฺฉญฺเญว รเถสภ ฯ

อามนฺตยสฺสุ เต ปุตฺเต มา เต มาตรมทฺทสุํ

สทฺธาย ทานํ ททโต เอวํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ ฯ

อามนฺตยสฺสุ เต ปุตฺเต มา เต มาตรมทฺทสุํ

มาทิสสฺส ธนํ ทตฺวา ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

๑ ม. ... นฺหาเต อุปฆาเต ฯ ๒ ม. มยฺห ฯ ๓ ม. อตฺถิโย ฯ ๔ ม. มาสํ

อทกฺขิ มาตรํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้จอมทัพ ข้าพระองค์ไม่ชอบใจการพักอยู่ ข้าพระองค์ยินดีจะไป แม้อันตรายจะพึงมีแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ขอทูลลาไปทีเดียว เพราะว่าธรรมดาสตรีเหล่านี้ เป็นผู้ไม่สมควรแก่การขอ ย่อมทำอันตรายต่อบุญของทายก และลาภของยาจก ย่อมรู้มารยา ย่อมรับสิ่งทั้งปวงโดยข้างซ้าย เมื่อฝ่าพระบาททรงบำเพ็ญทานด้วยพระราชศรัทธาฝ่าพระบาท อย่าได้ทรงเห็นพระมารดาของ พระปิโยรสทั้งสองเลยข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ พระมารดาของพระปิโยรสนั้นพึงกระทำแม้อันตรายได้ ข้าพระองค์ขอทูลลาไปทีเดียว ขอพระองค์จงตรัสเรียกพระลูกแก้วทั้งสองนั้นมา อย่าให้พระลูกแก้วทั้งสองได้ทันเห็นพระชนนีเลย เมื่อพระองค์ทรงบำเพ็ญทานด้วยพระราชศรัทธา บุญย่อมเจริญด้วยอาการอย่างนี้ ขอพระองค์ตรัสเรียกพระลูกแก้วทั้งสองนั้นมาอย่าให้พระลูกแก้วทั้งสองได้ทันเห็นพระชนนีเลย ข้าแต่พระราชา พระองค์ทรงประทานทรัพย์ คือพระโอรสพระธิดาแก่ยาจกเช่นข้าพระองค์แล้ว

จักเสด็จไปสวรรค์.

สเจ ตฺวํ นิจฺฉเส ทฏฺฐุํ มม ภริยํ ปติพฺพตํ

อยฺยกสฺสปิเม เทหิ ๑ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

อิเม กุมาเร ทิสฺวาน มญฺชุเก ปิยภาณิเน

ปตีโต สุมโน วิตฺโต พหุํ ทสฺสติ เต ธนํ ฯ

ถ้าท่านไม่ปรารถนาจะเห็นภริยาของเราผู้มีวัตรอันงาม ท่านก็จงทูลถวายชาลีกัณหาชินาทั้งสองนี้ แก่พระเจ้าสัญชัยมหาราชผู้พระอัยยกา ท้าวเธอทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้งสองนี้ ผู้มีเสียงไพเราะ กล่าววาจาน่ารักจะทรงปลื้มพระหฤทัยปรีดาปราโมทย์ จักพระราชทานทรัพย์แก่ท่านเป็นอันมาก.

อจฺเฉทนสฺส ภายามิ ราชปุตฺต สุโณหิ เม

ราชทณฺฑาย มํ ทชฺชา วิกฺกีเณยฺย หเนยฺย วา

ฉินฺโน ๒ ธนญฺจ ทาเส จ คารยฺหสฺส พฺรหฺมพนฺธุยา ฯ

ข้าแต่พระราชบุตร ขอพระองค์ทรงฟังข้าพระองค์ ข้าพระองค์กลัวต่อการที่จะถูกหาว่าฉกชิงเอาไป สมเด็จพระเจ้าสญชัยมหาราชจะลงพระราชอาชญาข้าพระองค์ คือ จะพึงทรงขายหรือให้ประหารชีวิต ข้าพระองค์จะขาดทั้งทรัพย์ทั้งทาสและจะพึงถูกนางพราหมณี ผู้เป็นเผ่าพันธุ์พราหมณ์ติเตียนได้.

อิเม กุมาเร ทิสฺวาน มญฺชุเก ปิยภาณิเน

ธมฺเม ฐิโต มหาราชา สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน

ลทฺธา ปีติโสมนสฺสํ พหุํ ทสฺสติ เต ธนํ ฯ

พระมหาราชทรงสถิตในธรรม ทรงผดุงสีพีรัฐให้เจริญ ได้ทอดพระเนตรเห็นสองพระกุมารนี้ผู้มีเสียงไพเราะ กล่าววาจาน่ารัก ได้พระปีติโสมนัสแล้ว จักพระราชทานทรัพย์ แก่ท่านเป็นอันมาก.

นาหนฺตํปิ กริสฺสามิ ยํ มํ ตฺวํ อนุสาสสิ

ทารเกว อหํ เนสฺสํ พฺราหฺมณิยา ปริจาริเก ฯ

พระองค์ทรงพร่ำสอนข้าพระองค์ สิ่งใดๆ ข้าพระองค์จักทำสิ่งนั้นๆ ไม่ได้ข้าพระองค์จักนำสองพระกุมารไปเป็นทาสรับใช้ของนางพราหมณี.

ตโต กุมารา พฺยตฺถิตา ๓ สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิตํ

เตน เตน ปธาวึสุ ชาลี กณฺหาชินา จุโภ ฯ

ลำดับนั้น พระกุมารทั้งสอง คือ พระชาลี และพระกัณหาชินา ได้สดับคำของชูชก ผู้หยาบช้า ตกพระทัยกลัว จึงพากันเสด็จวิ่งหนีไปในที่นั้นๆ.

เอหิ ตาต ปิยปุตฺต ปูเรถ มม ปารมึ

หทยํ เมภิสิญฺเจถ กโรถ วจนํ มม ฯ

ยานนาวาว ๑ เม โหถ อจลา ภวสาคเร

ชาติปารํ ตริสฺสามิ สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ ฯ

เอหิ อมฺม ปิยา ธีตา ๒ ปิยา เม ทานปารมี ๓

หทยํ เมภิสิญฺเจถ กโรถ วจนํ มม ฯ

ยานนาวาว ๔ เม โหถ อจลา ภวสาคเร

ชาติปารํ ตริสฺสามิ อุทฺธริสฺสํ สเทวกํ ฯ

๑ ม. อยฺยถสฺสปิ ทสฺเสหิ ฯ ๒ ม. ชิโน ฯ ๓ ม. พฺยถิตา ฯ สี. ยุ. พฺยธิตา ฯ

ดูกรพ่อชาลีลูกรัก มานี่เถิด ลูกทั้งสองจงยังบารมีของพ่อให้เต็ม จงช่วยโสรจสรงหทัยของพ่อให้เย็นฉ่ำ จงทำตามคำของพ่อ ขอเจ้าทั้งสองจงเป็นดังยานนาวาของพ่อ อันไม่หวั่นไหวในสาครคือภพ พ่อจักข้ามซึ่งฝั่งคือชาติ จักยังสัตว์โลกพร้อมทั้งทวยเทพให้ข้ามด้วย ดูกรลูกกัณหามานี่เถิด เจ้าเป็นธิดาที่รัก ทานบารมีก็เป็นที่รักของพ่อ จงช่วยโสรจทรงหทัยของพ่อให้เย็นฉ่ำ ขอจงทำตามคำของพ่อ ขอเจ้าทั้งสองจงเป็นยานนาวาของพ่อ อันไม่หวั่นไหวในสาครคือภพ พ่อจักข้ามซึ่งฝั่ง คือชาติจักช่วยสัตวโลกพร้อมทั้งทวยเทพใช้ข้ามด้วย.

ตโต กุมาเร อาทาย ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ

พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน ฯ

ตโต กุมาเร อาทาย ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ

พฺราหฺมณสฺส อทา จิตฺโต ๕ ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ ฯ

ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ

ยํ กุมาเร ปทินฺนมฺหิ เมทนี สมกมฺปถ ๖ ฯ

ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ

ยํ ปญฺชลิกโต ราชา กุมาเร สุขวจฺฉิเต

พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน ฯ

ลำดับนั้น พระเวสสันดรผู้ผดุงสีพีรัฐให้เจริญ ทรงพาพระกุมารทั้งสองคือ พระชาลีและพระกัณหาชินา มาพระราชทานให้เป็นปุตตกทานแก่พราหมณ์ ลำดับนั้น พระเวสสันดรผู้ผดุงสีพีรัฐให้เจริญ ทรงพาพระกุมารทั้งสอง คือ พระชาลี และพระกัณหาชินา มาพระราชทานให้แก่พราหมณ์ มีพระหฤทัยชื่นบานในปุตตกทานอันอุดม ในครั้งนั้นเมื่อพระเวสสันดรราชฤาษี พระราชทานพระกุมารทั้งสอง ก็บังเกิดมีความบันลือลั่นน่าสพึงกลัว ขนพองสยองเกล้า เมทนีดลก็หวั่นไหวพระเวสสันดรเจ้าผู้ผดุงสีพีรัฐให้เจริญ ทรงประคองอัญชลี พระราชทานสองพระกุมารผู้เจริญด้วยความสุขให้เป็นทานแก่พราหมณ์ ก็บังเกิดมีความบรรลือลั่น น่าสพึงกลัวขนพองสยองเกล้า.

ตโต โส พฺราหฺมโณ ลุทฺโท ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย

ลตาย หตฺเถ พนฺธิตฺวา ลตาย อนุปชฺชถ ๗ ฯ

ตโต โส รชฺชุมาทาย ทณฺฑญฺจาทาย พฺราหฺมโณ

อาโกฏยนฺโต เต เนติ สิวิราชสฺส เปกฺขโต ฯ

๑-๔ ม. ยานา นาวา จ ฯ ๒ ม. ปิยธีติ ฯ ๓ ม. ปูเรถ มม ปารมึ ฯ

๕ วิตฺโตติปิ ปาโฐ ฯ ๖ ม. สมฺปกมฺปถ ฯ ๗ ม. อนุมชฺชถ ฯ

ลำดับนั้น พราหมณ์ผู้หยาบช้านั้น เอาฟันกัดเถาวัลย์ให้ขาดแล้ว เอามาผูกพระหัตถ์ พระกุมารทั้งสองฉุดกระชากลากมา แต่นั้นพราหมณ์นั้นจับเถาวัลย์ถือไม้เท้าทุบตีพระกุมารทั้งสองนำไป เมื่อพระเวสสันดรสีพีราช กำลังทอดพระเนตรอยู่.

ตโต กุมารา ปกฺกามม พฺราหฺมณสฺส ปมุญฺจิย

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ปิตรํ โส อุทิกฺขติ ฯ

เวธมสฺสตฺถปตฺตํว ปิตุ ปาทานิ วนฺทติ

ปิตุ ปาทานิ วนฺทิตฺวา อิทํ วจนมพฺรวิ ฯ

อมฺมา จ ตาต นิกฺขนฺตา ตฺวญฺจ โน ตาต ทสฺสสิ

ยาว อมฺมํปิ ปสฺเสมุ อถ โน ตาต ทสฺสสิ ฯ

อมฺมา จ ตาต นิกฺขนฺตา ตวญฺจ โน ตาต ทสฺสสิ

มา โน ตฺวํ ตาต อททา ยาว อมฺมาปิ เอติ ๑ โน ฯ

ตทายํ พฺราหฺมโณ กามํ วิกฺกีณาตุ หนาตุ วา

พลงฺกปาโท อทฺธนโข ๒ อโถ โอพทฺธปิณฺฑิโก ๓

ทีโฆตฺตโรฏฺโฐ จปโล กฬาโร ภคฺคนาสโก ฯ

กุมฺโภทโร ภคฺคปิฏฺฐี อโถ วิสมจกฺขุโก

โลหมสฺสุ หริตเกโส วลีนํ ติลกาหโต ฯ

ปิงฺคโล จ วินโต จ วิกโฏ จ พฺรหา ขโร

อชินานิปิ ๔ สนฺนทฺโธ อมนุสฺโส ภยานโก ฯ

มนุสฺโส อุทาหุ ยกฺโข มํสโลหิตโภชโน

คามา อรญฺญมาคมฺม ธนํ ตํ ตาต ยาจติ ฯ

นียมาเน ปิสาเจน กินฺนุ ตาต อุทิกฺขสิ

อสฺมา นูน เต หทยํ อยสา ๕ ทฬฺหพนฺธนํ ฯ

โย โน พนฺเธ ๑ น ชานาสิ พฺราหฺมเณน ธเนสินา

อจฺจายิเกน ลุทฺเทน โย โน คาโวว สุมฺภติ ฯ

อิเธว อจฺฉตํ กณฺหา น สา ชานาติ กิสฺมิญฺจิ

มิคีว ขีรสมฺมตฺตา ยูถา หีนา ว กนฺทติ ๒ ฯ

๑ ม. เอตฺ ฯ ๒ ม. อนฺธนโข ฯ ๓ ม. โอวทฺธ ... ฯ ๔ ม. อชินานิ จ ฯ

๕ ม. อายสํ ฯ

ลำดับนั้น สองพระกุมารพอหลุดพ้นจากพราหมณ์ก็รีบวิ่งหนีไป พระเนตรทั้งสองนองไปด้วยน้ำอัสสุชล พระชาลี ชะเง้อมองดูพระบิดาทรงถวายบังคมพระยุคลบาทของพระบิดา พระวรกายสั่นระริกดังใบโพธิ์ทรงถวายบังคมพระยุคลบาท พระบิดาแล้วได้กราบทูลว่า ข้าแต่พระชนกนาถ ก็พระมารดาเสด็จออกไปป่า และพระบิดาทอดพระเนตรเห็นแต่กระหม่อมฉัน ข้าแต่พระชนกนาถ ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรเกล้ากระหม่อมฉันทั้งสองอยู่ก่อน จนกว่าเกล้ากระหม่อมฉันทั้งสองได้เห็นพระมารดา ข้าแต่พระชนกนาถ พระมารดาเสด็จออกไปป่า ขอพระบิดาทอดพระเนตรเห็นกระหม่อมฉันทั้งสองอยู่ก่อน

ข้าแต่พระชนกนารถ ขอพระองค์อย่าเพิ่งพระราชทานเกล้ากระหม่อมฉันทั้งสอง จนกว่าพระชนนีของเกล้ากระหม่อมฉันจะเสด็จกลับมา เมื่อนั้นพราหมณ์นี้ จักขายหรือจักฆ่าก็ตามปรารถนา พราหมณ์ผู้หยาบช้านี้ประกอบด้วยบุรุษโทษ ๑๘ ประการ คือมีเท้าคดทู่ตะแคง ๑ เล็บเน่า ๑ปลีน่องย้อยยาน ๑ ริมฝีปากบนยาว ๑ น้ำลายไหลยืด ๑ เขี้ยวงอกออกเหมือนเขี้ยวหมู ๑ จมูกหักฟุบ ๑ ท้องพลุ้ยดังหม้อ ๑ หลังค่อม ๑ตาข้างหนึ่งเล็กข้างหนึ่งใหญ่ ๑ หนวดแดง ๑ ผมบางเหลือง ๑ หนังย่นเป็นเกลียว ตัวตกกระ ๑ ตาเหลือง ๑ คดสามแห่ง คือ ที่สะเอวหลังและคอ ๑ ขากาง ๑ เดินดังกฏะกฏะ ๑ ขนตามตัวยาวและหยาบ ๑นุ่งห่มหนังเสือเป็นอมนุษย์น่ากลัวเหลือเกิน

เป็นมนุษย์หรือยักษ์มีเนื้อและเลือดเป็นเครื่องบริโภค ออกจากบ้านมาสู่ป่า มาขอทรัพย์คือบุตรกะพระองค์ ลูกทั้งสองกำลังถูกพราหมณ์ปีศาจนำไป ข้าแต่พระชนกนาถกระไรหนอฝ่าพระบาททรงนิ่งเฉยอยู่ได้ พระหฤทัยของพระชนกนาถปานดังหนึ่งหิน หรือดังว่ายึดมั่นด้วยพืดเหล็ก พระองค์ช่างไม่ทรงรู้สึกถึงลูกทั้งสอง ซึ่งถูกพราหมณ์ผู้แสวงหาทรัพย์หยาบคาย ผูกมัด แกเฆี่ยนตีลูกทั้งสอง เหมือนนายโคบาลตีโคฉะนั้น ขอให้น้องกัณหาจงอยู่ ณ ที่นี้แหละ เธอไม่รู้จักความทุกข์อะไรๆ เมื่อเธอไม่เห็นพระมารดาก็จะคร่ำครวญหาเหมือนลูกเนื้อที่ยังดื่มนมพลัดจากฝูง ไม่เห็นแม่ก็จะร่ำไห้คร่ำครวญ ฉะนั้น.

น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ

ยญฺจ อมฺมํ น ปสฺสิสฺสํ ๓ ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต ฯ

น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ

ยญฺจ ตาตํ น ปสฺสิสฺสํ ๔ ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต ฯ

สา นูน กปณา อมฺมา จิรํ รตฺตาย ๕ รุจฺจติ

กณฺหาชินํ อปสฺสนฺตี กุมารึ จารุทสฺสนึ ฯ

โส นูน กปโณ ตาโต จิรํ รตฺตาย รุจฺจติ

กณฺหาชินํ อปสฺสนฺโต กุมารึ จารุทสฺสนึ ฯ

สา นูน กปณา อมฺมา จิรํ รุจฺจติ อสฺสเม

กณฺหาชินํ อปสฺสนฺตี กุมารึ จารุทสฺสนึ ฯ

โส นูน กปโณ ตาโต จิรํ รุจฺจติ อสฺสเม

กณฺหาชินํ อปสฺสนฺโต กุมารึ จารุทสฺสนึ ฯ

สา นูน กปณา อมฺมา จิรํ รตฺตาย รุจฺจติ

อฑฺฒรตฺเตว รตฺเต วา นทีว อวสุสฺสติ ๖ ฯ

โส นูน กปโณ ตาโต จิรํ รตฺตาย รุจฺจติ

อฑฺฒรตฺเตว รตฺเต วา นทีว อวสุสฺสติ ๗ ฯ

อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา เวทิสา สินฺธุวาริตา ๑

วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ ตานิ อชฺช ชหามเส ฯ

อสฺสตฺถา ปนสา เจเม นิโคฺรธา จ กปิตฺถนา

วิวิธานิ ผลชาตานิ ตานิ อชฺช ชหามเส ฯ

อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา อยํ สีตูทกา นที

ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม ตานิ อชฺช ชหามเส ฯ

วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต

ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธาเรม ตานิ อชฺช ชหามเส ฯ

วิวิธานิ ผลชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต

ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชาม ตานิ อชฺช ชหามเส ฯ

อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺธา จ โน อิเม

เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม ตานิ อชฺช ชหามเส ฯ

๑ ม. พทฺเธ ฯ ๒ ม. หีนา ปกนฺทติ ฯ ๓-๔ ม. ปสฺสามิ ฯ ๕ ม. จิรรตฺตาย ฯ

๖-๗ ม. อวสุจฺฉติ ฯ

ทุกข์นี้ไม่ใช่ทุกข์ที่แท้จริงของลูก เพราะทุกข์เช่นนี้อันลูกผู้ชายพึงได้รับส่วนทุกข์อันใดที่ลูกจักไม่ได้เห็นพระมารดา ทุกข์นั้นของลูกเป็นทุกข์ยิ่งกว่าทุกข์ ที่ถูกตาพราหมณ์เฆี่ยนตีทุกข์นี้ไม่ใช่ทุกข์ที่แท้จริงของลูกเพราะทุกข์เช่นนี้อันลูกผู้ชายพึงได้รับ ส่วนทุกข์อันใดที่ลูกจักไม่ได้เห็นพระบิดา ทุกข์นั้นของลูกเป็นทุกข์ยิ่งกว่าทุกข์ที่ถูกตาพราหมณ์เฆี่ยนตีพระมารดาจักเป็นกำพร้าเสียแน่แท้ เมื่อไม่ได้ทรงเห็นกัณหาชินากุมารีผู้มีดวงตางาม ก็จักทรงกรรแสงไห้หาตลอดราตรีนาน พระบิดาจักเป็นกำพร้าเสียเป็นแน่แท้เมื่อไม่ได้ทรงเห็นกัณหาชินากุมารีผู้มีดวงตางาม ก็จักกรรแสงไห้หาตลอดราตรีนาน

พระมารดาจักเป็นกำพร้าเสียแน่แท้เมื่อไม่ได้ทรงเห็นกัณหาชินากุมารี ผู้มีดวงตางาม ก็จักทรงกรรแสงไห้อยู่ในอาศรมช้านาน พระบิดาจักเป็นกำพร้าเสียแน่แท้ เมื่อไม่ได้ทรงเห็นกัณหาชินากุมารีผู้มีดวงตางาม ก็จักทรงกรรแสงไห้อยู่ในอาศรมช้านาน พระมารดาจักเป็นกำพร้าเสียแน่แท้ จักทรงกรรแสงไห้อยู่ตลอดราตรีนาน ทรงระลึกถึงเราทั้งสอง ตลอดครึ่งคืนหรือตลอดคืนจักทรงซูบซีดเหี่ยวแห้งไป เหมือนแม่น้ำน้อยในฤดูแล้งเหือดแห้งไปฉะนั้น พระบิดาจักเป็นกำพร้าเสียแน่แท้ ทรงกรรแสงไห้อยู่ตลอดราตรีนาน ทรงระลึกถึงเราทั้งสองตลอดครึ่งคืนหรือตลอดคืน ก็จักทรงซูบซีดเหี่ยวแห้งไป เหมือนแม่น้ำน้อยในฤดูแล้งเหือดแห้งไป

ฉะนั้นรุกขชาติเหล่านี้มีต่างๆ พันธุ์ คือ ต้นหว้า ต้นยางทราย กิ่งห้อยย้อยเราเคยเล่นมาแต่กาลก่อน วันนี้เราทั้งสองจะต้องละรุกขชาติเหล่านั้นซึ่งเราเคยเก็บดอกและผลเล่นมาช้านาน รุกขชาติที่มีผลต่างๆ ชนิด คือโพธิ์ใบ ขนุน ไทร และมะขวิด ที่เราเคยเล่นมาในกาลก่อน วันนี้เราทั้งสองจะต้องละรุกขชาติที่เราเคยเก็บผลกินมาช้านาน นี่สวน นี่สระน้ำเย็นใส เราเคยเที่ยวเล่นเคยลงทรงสนานมาแต่กาลก่อน วันนี้เราทั้งสองจะต้องละสวนและสระนั้นไป บุปผชาติต่างๆ ชนิดบนภูเขาโน้น เราเคยเก็บมาทัดทรงในกาลก่อน วันนี้เราจะต้องละบุปผชาติเหล่านั้นไป นี่ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัว พระบิดาทรงปั้นเพื่อให้เราทั้งสองเล่น เราเคยเล่นมาในกาลก่อน วันนี้เราทั้งสองจะต้องละตุ๊กตาเหล่านั้นไป.

นียมานา กุมารา เต ปิตรํ เอตทพฺรวว

อมฺมํ อาโรคฺยํ วชฺชาสิ ตฺวญฺจ ตาต สุขี ภว ฯ

อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺธา จ โน อิเม

ตานิ อมฺมาย ทชฺชาสิ ๒ โสกนฺเตหิ วิเนสฺสติ ฯ

อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺธา จ โน อิเม

ตานิ อมฺมา อุทิกฺขนฺตี โสกํ ปฏิวิเนสฺสติ ฯ

สองพระกุมารอันชูชกกำลังพาไป ได้กราบทูลสั่งพระบิดาดังนี้ว่า ข้าแต่พระชนกนาถ ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาตรัสบอกพระมารดาว่า ลูกทั้งสองไม่มีโรค และขอพระองค์จงทรงพระสำราญ ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้าตุ๊กตาวัว เหล่านี้ของกระหม่อมฉัน ขอพระองค์โปรดประทานแก่พระเจ้าแม่ ความโศกเศร้าจะพินาศเพราะตุ๊กตาเหล่านั้น และพระมารดาได้ทอดพระเนตรเห็นตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า และตุ๊กตาวัว ของลูกเหล่านั้นจักห้ำหั่นความโศกให้เสื่อมหาย.

ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย

ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กลูนํ ปริเทวยิ ฯ

กนฺวชฺชจฺฉาตา ๑ ตสิตา อุปรุจฺเฉนฺติ ๒ ทารกา

สายํ สํเวสนากาเล โก เน ทสฺสติ โภชนํ ฯ

กนฺวชฺชจฺฉาตา ๓ ตสิตา อุปรุจฺเฉนฺติ ๔ ทารกา

สายํ สํเวสนากาเล อมฺม ฉาตมฺห เทถ โน ฯ

กถนฺนุ ปถํ คจฺฉนฺติ ปตฺติกา อนุปาหนา

สนฺตา สูเนหิ ปาเทหิ โก เน หตฺเถ คเหสฺสติ ฯ

กถนฺนุ โส น ลชฺเชยฺย สมฺมุขา ปหรํ มม

อทูสกานํ ปุตฺตานํ อลชฺชี วต พฺราหฺมโณ ฯ

โยปิเม ทาสีทาสสฺส อญฺโญ วาปน เปสิโย

ตสฺสาปิ สุวิหีนสฺส โก ลชฺชี ปหริสฺสติ ฯ

วาริชสฺเสว เม สโต พนฺธสฺส กุมินามุเข

อกฺโกสติ ปหรติ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสโต ฯ

๑ ม. สินฺทุวารกา ฯ ๒ ม. ทชฺเชสิ ฯ

ลำดับนั้น พระเวสสันดรขัตติยราช ครั้นทรงบำเพ็ญทานแล้ว เสด็จเข้าบรรณศาลาทรงกรรแสงพิลาปว่า วันนี้ลูกน้อยทั้งสองจะหิวข้าวอยากน้ำอย่างไรหนอ จะต้องเดินทางไกล ร้องไห้สะอึกสะอื้น เวลาเย็นบริโภคอาหาร ใครจะให้อาหารแก่ลูกทั้งสองนั้น วันนี้ลูกน้อยทั้งสองจะหิวข้าวอยากน้ำอย่างไรหนอ จะต้องเดินทางไกลร้องไห้สะอึกสะอื้นเวลาเย็นเป็นเวลาบริโภคอาหาร ลูกทั้งสองเคยอ้อนกะมัทรีผู้มารดาว่าข้าแต่พระเจ้าแม่ ลูกทั้งสองหิวแล้ว ขอพระเจ้าแม่จงประทานแก่ลูกทั้งสอง ลูกทั้งสองไม่มีรองเท้า จะเดินทางเท้าเปล่าอย่างไรได้ ลูกทั้งสองจะเมื่อยล้า มีบาทาฟกบวม ใครจะจูงมือลูกทั้งสองเดินทาง อย่างไรหนอพราหมณ์นั้นช่างร้ายกาจไม่ละอาย เฆี่ยนตีลูกทั้งสองผู้ไม่ประทุษร้ายต่อหน้าเรา แม้ตกเป็นทาสีเป็นทาสของเรา หรือคนรับใช้ใครที่มีความละอายจักเฆี่ยนตีคนที่ต่ำทรามแม้เช่นนั้นได้ พราหมณ์ช่างด่าช่างตีลูกรักทั้งสองของเราผู้มองเห็นอยู่ซึ่งเป็นเหมือนดังปลาติดอยู่ที่ปากลอบปากไซฉะนั้น.

อาทู จาปํ คเหตฺวาน ขคฺคํ พนฺธิย วามโต

อานิสฺสามิ สเก ปุตฺเต ปุตฺตานํ หิ วโธ ทุกฺโข ฯ

อฏฺฐานเมตํ ๕ ทุกฺขรูปํ ยํ กุมารา วิหญฺญเร

สตญฺจ ธมฺมมญฺญาย โก ทตฺวา อนุตปฺปติ ฯ

เราจักถือธนูด้วยมือขวา หรือจักเหน็บพระขรรค์ไว้ข้างซ้ายไปนำเอาลูกทั้งสองของเรามา เพราะลูกทั้งสองถูกเฆี่ยนตีเป็นทุกข์หนัก การที่ลูกน้อยทั้งสองต้องเดือดร้อนเป็นทุกข์แสนสาหัสไม่ใช่ฐานะ ก็ใครเล่ารู้ธรรมของสัตบุรุษแล้วให้ทาน ย่อมเดือดร้อนในภายหลัง.

สจฺจํ กิเรวมาหํสุ นรา เอกจฺจิยา อิธ

ยสฺส นตฺถิ สกา มาตา ยถา นตฺถิ ๖ ตเถว โส ฯ

เอหิ กเณฺห มริสฺสาม นตฺถตฺโถ ชีวิเตน โน

ทินฺนมฺหาปิ ๑ ชนินฺเทน พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน

อจฺจายิกสฺส ลุทฺทสฺส โย โน คาโวว สุมฺภติ ฯ

อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา เวทิสา สินฺธุวาริตา

วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ ตานิ กเณฺห ชหามเส ฯ

อสฺสตฺถา ปนสา เจเม นิโคฺรธา จ กปิตฺถนา

วิวิธานิ ผลชาตานิ ตานิ กเณฺห ชหามเส ฯ

อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา อยํ สีตูทกา นที

ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม ตานิ กเณฺห ชหามเส ฯ

วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต

ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธาเรม ตานิ กเณฺห ชหามเส ฯ

วิวิธานิ ผลชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต

ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชาม ตานิ กเณฺห ชหามเส ฯ

อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺธา จ โน อิเม

เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม ตานิ กเณฺห ชหามเส ฯ

๑-๓ ม. กํ นวชุํ ฉาตา ฯ ๒-๔ ม. อุปรุจฺฉนฺติ ฯ ๕ ยุ. อทฺธา หิ เมตํ ฯ

๖ ปิตา อตฺถีติปิ ฯ

ได้ยินว่า นรชนบางพวกในโลกนี้ พูดความจริงไว้อย่างนี้ว่า ลูกคนใดไม่มีมารดาของตน ลูกคนนั้นเป็นเหมือนไม่มีบิดา น้องกัณหามานี่เถิดเราทั้งสองจักตายด้วยกัน เราทั้งสองจะเป็นอยู่ทำไมไม่มีประโยชน์ พระบิดาผู้เป็นจอมประชานิกร ประทานเราทั้งสองแก่พราหมณ์ ผู้แสวงหาทรัพย์ เป็นคนร้ายกาจเหลือเกิน แกเฆี่ยนตีเราทั้งสอง เสมือนนายโคบาลประหารโค ฉะนั้น รุกขชาติเหล่านี้มีต่างๆ พันธุ์ คือ ต้นหว้าต้นยางทราย กิ่งห้อยย้อย เราเคยเล่นมาแต่กาลก่อน วันนี้เราทั้งสองจะต้องละรุกขชาติเหล่านั้น ซึ่งเคยเก็บดอกและผลเล่นมาช้านาน รุกขชาติที่มีผลต่างๆ ชนิด คือ โพธิ์ใบ ขนุนไทร และขวิด ที่เราเคยเล่นในกาลก่อน วันนี้เราทั้งสองจะต้องละรุกขชาติที่เราเคยเก็บผลกินมาช้านาน นี่สวน นี่สระน้ำเย็นใส เราเคยเที่ยวเล่นเคยลงสรงสนานมาแต่กาลก่อน วันนี้เราทั้งสองจะต้องละสวนและสระเหล่านั้นไป บุปผชาติต่างๆ ชนิด บนภูเขาโน้น เราเคยเก็บมาทัดทรงในกาลก่อน วันนี้เราจะต้องละบุปผชาติเหล่านั้นไป นี้ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัว พระบิดาทรงปั้น เพื่อให้เราทั้งสองเล่น เราเคยเล่นในกาลก่อน วันนี้เราทั้งสองจะต้องละตุ๊กตาเหล่านั้นไป.

นียมานา กุมารา เต พฺราหฺมณสฺส ปมุญฺจิย

เตน เตน ปธาวึสุ ชาลี กณฺหาชินา จุโภ ฯ

พระกุมารทั้งสอง คือ พระชาลีและกัณหาชินา อันชูชกพราหมณ์นำไปพอหลุดพ้นจากมือพราหมณ์ ต่างก็รีบวิ่งหนีไปในสถานที่นั้นๆ.

ตโต โส รชฺชุมาทาย ทณฺฑญฺจาทาย พฺราหฺมโณ

อาโกฏยนฺโต เต เนติ สิวิราชสฺส เปกฺขโต ฯ

ลำดับนั้น พราหมณ์นั้นจับเถาวัลย์ถือไม้เท้า ทุบตีพระกุมารทั้งสองนำไปเมื่อพระเวสสันดร สีพีราชกำลังทอดพระเนตรเห็นอยู่.

ตํ ตํ กณฺหาชินาโวจ อยํ มํ ตาต พฺราหฺมโณ

ลฏฺฐิยา ปฏิโกเฏติ ฆเร ชาตํว ทาสิยํ ฯ

น จายํ พฺราหฺมโณ ตาต ธมฺมิกา โหนฺติ พฺราหฺมณา

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน ขาทิตุํ ตาต เนติ โน

นียมาเน ปิสาเจน กินฺนุ ตาต อุทิกฺขสิ ฯ

๑ ม. ทินฺนมฺหาติ ฯ

พระกัณหาชินาได้กราบทูลพระบิดาว่า ข้าแต่พระบิดา พราหมณ์นี้ทุบตีลูกด้วยไม้เท้า ดังว่าทุบตีทาสีผู้เกิดในเรือนเบี้ย ข้าแต่พระบิดา ก็พราหมณ์นี้คงไม่ใช่พราหมณ์ทั้งหลาย ผู้ตั้งอยู่ในธรรม คงเป็นยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์ นำเอาลูกทั้งสองไปเพื่อจะกินเป็นอาหาร ลูกทั้งสองถูกพราหมณ์ปีศาจกำลังนำไป ข้าแต่พระบิดา ช่างกระไรเลย พระองค์ทรงนิ่งเฉยอยู่ได้.

อิเม โน ปาทุกา ทุกฺขา ทีโฆ จทฺธา สุทุคฺคโม

นีเจ โวลมฺพเก สุริเย ๑ พฺราหฺมโณว ตเรติ ๒ โน ฯ

โอกนฺทามฺหเส ๓ ภูตานิ ปพฺพตานิ วนานิ จ

สรสฺส สิรสา วนฺทาม สุปติตฺเถ จ อาปเก ฯ

ติณลตานิ โอสโธฺย ปพฺพตานิ วนานิ จ

อมฺมํ อาโรคฺยํ วชฺชาถ อยํ โน เนติ พฺราหฺมโณ ฯ

วชฺชนฺตุ โภนฺโต อมฺมญฺจ มทฺทึ อสฺมาก มาตรํ

สเจ อนุปฺปติตุกามา ๔ ขิปฺปํ อนุปฺปเตยฺย ๕ โน ฯ

อยํ เอกปที เอติ อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ

ตเมวานุปฺปเตยฺยาสิ อปิ ปสฺเสสิ โน ๖ ลหุํ ฯ

อโห วต เร ชฏินี วนมูลผลหาริยา ๗

สุญฺญํ ทิสฺวาน อสฺสมํ ตนฺเต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ ฯ

อติเวลํ นุ อมฺมาย อุญฺฉาลทฺธํ อนปฺปกํ ๘

ยา โน พนฺเธ น ชานาติ พฺราหฺมเณน ธเนสินา ฯ

อจฺจายิเกน ลุทฺเทน โย โน คาโวว สุมฺภติ

อปชฺช อมฺมํ ปสฺเสมุ สายํ อุญฺฉาโต อาคตํ ฯ

ทชฺชา อมฺมา พฺราหฺมณสฺส ผลํ ขุทฺเทน มิสฺสิตํ

ตทายํ อสิโต ฉาโต น พาฬฺหํ ตรเยยฺย โน ฯ

สูนา จ วต โน ปาทา พาฬฺหํ ตาเรติ พฺราหฺมโณ

อิติ ตตฺถ วิลปึสุ กุมารา มาตุคิทฺธิโน ฯ

ทารกปพฺพํ นาม ฯ

๑ ม. โจลมฺพเต สูริโย ฯ ๒ ม. พฺราหฺมโณ จ ธาเรติ ฯ ๓ ม. โอกนฺทามเส ฯ

๔ ม. อนุปติตุกามาสิ ฯ ๕ ม. อนุปติยาสิ ฯ ๖ ม. เน ฯ ๗ ม. ...หาริเก ฯ

๘ ม. อุญฺฉา ลทฺโธ อนปฺปโก ฯ

เท้าของเราทั้งสองนี้เล็กเป็นทุกข์ ทั้งหนทางก็ไกลยากที่จะเดินไปได้เมื่อพระอาทิตย์คล้อยลงต่ำ พราหมณ์เล่าก็เร่งเราทั้งสองให้รีบเดินข้าพเจ้าทั้งสอง ขอคร่ำครวญกราบไหว้เทพเจ้าทั้งหลายผู้สิงสถิตอยู่ ณภูเขาลำเนาไพร ในสระน้ำ และบ่อน้ำอันมีท่าราบเรียบด้วยเศียรเกล้าขอเทพเจ้าผู้สถิตอยู่ ณ ป่าหญ้าลดาวัลย์ และต้นไม้ที่เป็นโอสถ บนภูเขา ที่ป่าไม้ จงช่วยกราบทูลพระชนนีว่า ข้าน้อยทั้งสองนี้ไม่มีโรคพราหมณ์นี้นำเอาข้าทั้งสองไป

อนึ่ง ขอท่านทั้งหลายจงกราบทูลพระเจ้าแม่มัทรีชนนีของข้าน้อยทั้งสองว่า ถ้าพระแม่เจ้าปรารถนาจะเสด็จติดตามมา ก็พึงรีบเสด็จติดตามข้าน้อยทั้งสองมาเร็วพลัน ทางนี้เป็นทางเดินคนเดียวตัดตรงไปยังอาศรม พระมารดาพึงเสด็จไปตามทางนั้นก็จะทันได้เห็นลูกทั้งสองโดยเร็วพลัน โอ้หนอ พระเจ้าแม่ผู้ทรงเพศตาปสินีทรงนำมูลผลาหารมาจากป่า ได้ทรงเห็นอาศรมอันว่างเปล่า ก็จักทรงมีทุกข์ พระมารดาเที่ยวแสวงหามูลผลาหารจนล่วงเวลา คงได้มาไม่น้อยคงไม่ทรงทราบว่า ลูกทั้งสองถูกพราหมณ์ผู้แสวงหาทรัพย์หยาบช้าร้ายกาจผูกมัดเฆี่ยนตีดังหนึ่งนายโคบาลทุบตีโค ฉะนั้น เออก็วันนี้ลูกทั้งสองพึงได้เห็นพระมารดาเสด็จกลับมาจากการแสวงหามูลผลาหารในเวลาเย็นพระมารดาพึงประทานผลไม้อันเจือด้วยน้ำผึ้งแก่พราหมณ์ ในกาลนั้นพราหมณ์นี้หิวกระหาย ไม่พึงเร่งให้เราทั้งสองเดินนัก เท้าทั้งสองของเราฟกบวมหนอ พราหมณ์ก็เร่งให้เรารีบเดิน พระกุมารทั้งสองทรงรักใคร่ในพระมารดา ทรงกรรแสงพิลาปอยู่ ณ ที่นั้น ด้วยประการดังนี้.

(นี้) ชื่อทารกบรรพ.

เตสํ ลาลปิตํ สุตฺวา ตโย วาฬา วเน มิคา

สีโห พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จ อิทํ วจนมพฺรวว ฯ

มา เหว โน ราชปุตฺตี สายํ อุญฺฉาโต อาคมา

มา เหวมฺหาก นิพฺโภเค เหฐยิตฺถ วเน มิคา ฯ

สีโห จ นํ วิเหเฐยฺย พฺยคฺโฆ ทีปิ จ ลกฺขณํ

เนว ชาลิกุมารสฺส กุโต กณฺหาชินา สิยา

อุภเยเนว ชิยฺเยถ ปติปุตฺเต จ ลกฺขณา ฯ

เทวดาเหล่านั้นได้ฟังสองพระกุมารทรงพิลาปร่ำรำพันแล้ว จึงได้กล่าวกะเทพบุตรทั้ง ๓ ว่า ท่านทั้ง ๓ จงแปลงเพศเป็นสัตว์ดุร้ายในป่า คือเป็นราชสีห์ ๑ เสือโคร่ง ๑ เสือเหลือง ๑ อย่าให้พระราชบุตรีเสด็จกลับจากการแสวงหามูลผลาหารในเวลาเย็นได้ ท่านทั้งหลายอย่าให้สัตว์ร้ายในป่าอันเป็นแว่นแคว้นของพวกเรา เบียดเบียนพระราชบุตรีได้ ถ้าราชสีห์ เสือโคร่งและเสือเหลือง พึงเบียดเบียนพระนาง ผู้ทรงศุภลักษณ์ พระชาลีกุมารก็ไม่พึงมี พระกัณหาชินากุมารีจะพึงมีแต่ที่ไหนพระนางผู้สมบูรณ์ด้วยลักขณาจะพึงเสื่อมเสียโดยส่วนทั้งสอง คือ พระภัศดาและพระลูกรัก เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงกระทำอารักขาให้ดี.

ขณิตฺติกํ เม ปติตํ ทกฺขิณกฺขิ จ ผนฺทติ

อผลา ผลิโน รุกฺขา สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา ฯ

ตสฺสา สายณฺหกาลมฺหิ อสฺสมาคมนํ ปติ

อตฺถงฺคตมฺหิ สุริเย วาฬา ปนฺเถ อุปฏฺฐหุํ ฯ

นีเจ โวลมฺพเก สุริเย ๒ ทูเร จ วต อสฺสโม

ยญฺจ เนสํ อิโต หิสฺสํ ๓ ตนฺเต ภุญฺเชยฺยุ โภชนํ ฯ

โส นูน ขตฺติโย เอโก ปณฺณสาลาย อจฺฉติ

โตเสนฺโต ทารเก ฉาเต มมํ ทิสฺวา อนายตึ ฯ

เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา

สายํ สํเวสนากาเล ขีรปีตาว อจฺฉเร ฯ

เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา

สายํ สํเวสนากาเล วาริปีตาว อจฺฉเร ฯ

เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา

ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ วจฺฉา พาลาว มาตรํ ฯ

เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา

ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ หํสาวุปริปลฺลเล ฯ

เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา

ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ อสฺสมสฺสาวิทูรโต ฯ

เอกายโน เอกปโถ สรา โสพฺภา จ ปสฺสโต

อญฺญํ มคฺคํ น ปสฺสามิ เยน คจฺเฉยฺย อสฺสมํ ฯ

มิคา นมตฺถุ ราชาโน กานนสฺมึ มหพฺพลา

ธมฺเมน ภาตโร โหถ มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา ฯ

อวรุทฺธสฺสาหํ ภริยา ราชปุตฺตสฺส สิรีมโต

ตญฺจาหํ นาติมญฺญามิ รามํ สีตาวนุพฺพตา ฯ

ตุเมฺห จ ปุตฺเต ปสฺเสถ ๑ สายํ สํเวสนํ ปติ

อหญฺจ ปุตฺเต ปสฺเสยฺยํ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

พหุญฺจิทํ มูลผลํ ภกฺโข จายํ อนปฺปโก

ตโต อุปฑฺฒํ ทสฺสามิ มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา ฯ

ราชปุตฺตี จ โน มาตา ราชปุตฺโต จ โน ปิตา

ธมฺเมน ภาตโร โหถ มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา ฯ

๑ ม. ลาลปฺปิตํ ฯ ๒ ม. โจลมฺพเต สูริโย ฯ ๓ ม. หสฺสํ ฯ

๑ ม. ปสฺสถ ฯ

เสียมของเราหล่นลงแล้ว และตาเบื้องขวาของเราก็เขม่นอยู่ริกๆ ต้นไม้ทั้งหลายที่เคยมีผล ก็กลายเป็นไม่มีผล ทิศทั้งปวงก็ทำให้เราฟั่นเฟือนลุ่มหลง เมื่อเรากลับบ่ายหน้ามาสู่อาศรมในเวลาเย็น เมื่อพระอาทิตย์จะอัศดงคต ๓ สัตว์ร้ายก็ปรากฏยืนขวางทาง พระอาทิตย์ก็คล้อยลงต่ำและอาศรมก็ยังอยู่ไกลหนอ ก็มูลผลาผลอันใดที่เราจักนำไปแต่ป่านี้พระเวสสันดรและลูกน้อยทั้งสองพึงเสวยมูลผลาผลนั้น โภชนะอื่นไม่มีพระจอมกษัตริย์นั้นจักประทับอยู่ในบรรณศาลาพระองค์เดียว คงทรงปลอบประโลมให้ลูกน้อยทั้งสองผู้กระหายหิวให้ยินดี คอยทอดพระเนตรดูเราผู้ยังไม่มาถึงเป็นแน่แท้ ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้กำพร้ายากไร้

ในเวลาเย็นอันเป็นเวลาดื่มนม จักคอยดื่มน้ำนม ดังลูกเนื้อที่กำลังดื่มนมฉะนั้น เป็นแน่แท้ ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้กำพร้ายากไร้ ในเวลาเย็นอันเป็นเวลาดื่มน้ำ ก็จักคอยดื่มน้ำ ดังลูกเนื้อที่กำลังกระหายน้ำ ฉะนั้นเป็นแน่แท้ ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้กำพร้ายากไร้ คงจะยืนคอยต้อนรับเรา เหมือนหนึ่งลูกโคอ่อนคอยชะแง้หาแม่ ฉะนั้น เป็นแน่แท้ ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้ยากไร้ คงจะยืนคอยต้อนรับเราเสมือนหนึ่งหงส์ซึ่งตกอยู่ในเปือกตม ฉะนั้น เป็นแน่ ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้ยากไร้ คงจะคอยต้อนรับเราอยู่ในที่ใกล้ๆ อาศรม หนทางที่จะไปก็มีอยู่ทางเดียวทั้งเป็นทางเดินไปได้คนเดียว โดยข้างหนึ่งมีสระ อีกข้างหนึ่งมีบึง เราไม่เห็นทางอื่นซึ่งเป็นทางไปยังอาศรมได้

ข้าแต่พระยามฤคราชผู้มีกำลังมากในป่าใหญ่ ดิฉันขอนอบน้อมต่อท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายเป็นพี่น้องของดิฉันโดยธรรม ดิฉันขออ้อนวอน ขอท่านทั้งหลายจงให้หนทางแก่ดิฉันเถิด ดิฉันเป็นภรรยาของพระราชบุตรผู้มีสิริ ผู้ถูกขับไล่จากสีพีรัฐ ดิฉันมิได้ดูหมิ่นพระราชสวามีพระองค์นั้นเลย เหมือนดังนางสีดาคอยอนุวัตรตามพระรามราชสวามี ฉะนั้น ขอท่านทั้งหลายจงหลีกทางให้ดิฉัน แล้วกลับไปพบลูกน้อยของท่านในเวลาออกหาอาหารในเวลาเย็น ส่วนดิฉันก็จะพึงได้กลับไปพบเห็นลูกน้อยทั้งสอง คือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินา อนึ่ง มูลมันผลไม้นี้ก็มีอยู่มาก และที่เป็นภักษาก็มีไม่น้อย ดิฉันขอแบ่งให้ท่านทั้งหลายกึ่งหนึ่ง ดิฉันอ้อนวอนแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงให้ทางแก่ดิฉันเถิด พระมารดาของเราทั้งหลายเป็นพระราชบุตรี และพระบิดาของเราทั้งหลายก็เป็นพระราชบุตร ท่านทั้งหลายจึงชื่อว่าเป็นพี่น้องของดิฉันโดยธรรม ดิฉันอ้อนวอนแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงหลีกทางให้ดิฉันเถิด.

ตสฺสา ลาลปฺปมานาย พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ

สุตฺวา เนลปตึ วาจํ วาฬา ปนฺถา อปกฺกมม ฯ

เทพเจ้าทั้งหลายผู้แปลงกายเป็นพาลมฤค ได้ฟังพระวาจาอันไพเราะ น่ากรุณาเป็นอันมาก ของพระนางผู้รำพันวิงวอนอยู่ ได้พากันหลีกจากทางไป.

อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา

ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ วจฺฉา พาลาว มาตรํ ฯ

อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา

ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ หํสาวุปริปลฺลเล ฯ

อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา

ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ อสฺสมสฺสาวิทูรโต ฯ

เต ๑ มิคา วิย อุกฺกณฺณา สมนฺตามภิธาวิโน

อานนฺทิโน ปมุทิตา วคฺคมานาว กมฺปเร

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

ฉคิลีว ๒ มิคี ฉาปํ ปกฺขี มุตฺตาว ปญฺชรา

โอหาย ปุตฺเต นิกฺขมฺม ๓ สีหีวามิสคิทฺธินี

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

อิทํ เนสํ ปรกฺกนฺตํ ๔ นาคานมิว ปพฺพเต

จิตกา ปริกิณฺณาโย อสฺสมสฺสาวิทูรโต

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

วาลุกายปิ โอกิณฺณา ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา

สมนฺตามภิธาวนฺติ น เต ปสฺสามิ ทารเก ฯ

เย มํ ปุเร ปจฺจุเทนฺติ ๑ อรญฺญา ทูรมายตึ

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

ฉคิลีว มิคี ๒ ฉาปา ปจฺจุคฺคนฺตฺวาน มาตรํ

ทูเร มํ ปฏิวิโลเกนฺติ ๓ เต น ปสฺสามิ ทารเก ฯ

อิทญฺจ เนสํ กีฬนํ ๔ ปติตํ ปณฺฑุเวลุวํ

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

ถนา จ มยฺห เม ๕ ปูรา อุโร จ สมฺปทาลติ

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

อุจฺจงฺเก เม โก วิจินติ ๖ ถนา เมกาว ลมฺพติ

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

ยสฺสา ๗ สายณฺหสมยํ ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา

อุจฺจงฺเก ๘ เม วิวตฺตนฺติ เต น ปสฺสามิ ทารเก ฯ

อยํ โส อสฺสโม ปุพฺเพ สมชฺโช ปฏิภาติ มํ

ตฺยชฺช ปุตฺเต อปสฺสนฺตฺยา ภมเต วิย อสฺสโม ฯ

กิมิทํ อปฺปสทฺโทว อสฺสโม ปฏิภาติ มํ

กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา ฯ

กิมิทํ อปฺปสทฺโทว อสฺสโม ปฏิภาติ มํ

สกุณาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา ฯ

๑ ม. เทฺว ฯ ๒ ม. ฉกลีว ฯ ๓ ม. นิกฺขมึ ฯ ๔ ม. ปทกฺกนฺตํ ฯ

พระลูกน้อยทั้งสองพระขมุกขมอมไปด้วยฝุ่น เคยยืนคอยต้อนรับแม่อยู่ที่ตรงนี้ ดังหนึ่งลูกโคอ่อนยืนคอยชะแง้หาแม่ ฉะนั้น พระลูกน้อยทั้งสองขมุกขมอมไปด้วยฝุ่น เคยยืนคอยต้อนรับแม่อยู่ตรงนี้ เหมือนดังหงส์ติดอยู่ในเปือกตม ฉะนั้น พระลูกน้อยทั้งสองขมุกขมอมไปด้วยฝุ่นเคยยืนคอยต้อนรับแม่อยู่ใกล้ๆ อาศรมที่ตรงนี้ พระลูกน้อยทั้งสองเคยร่าเริงหรรษาวิ่งมาต้อนรับแม่ ราวกับจะทำให้หทัยของแม่หวั่นไหวเหมือนลูกเนื้อเห็นแม่แล้วยกหูชูคอวิ่งเข้าไปหาแม่ร่าเริงหรรษาวิ่งไปมารอบๆ ฉะนั้น วันนี้แม่มิได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสอง คือ พ่อชาลีแม่กัณหาชินานั้นเหมือนอย่างเคย แม่ละลูกน้อยทั้งสองไว้ออกไปหาผลไม้ดังแม่แพะและแม่เนื้อละลูกน้อยๆ

ไปหากิน ดังปักษีละทิ้งลูกน้อยไปจากรัง หรือดังนางราชสีห์ผู้ต้องการอาหาร ละลูกน้อยไว้ออกไปหากินฉะนั้น วันนี้แม่ไม่เห็นพระลูกน้อยทั้งสอง คือ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินาเหมือนอย่างเคย นี้เป็นรอยเท้าวิ่งไปมาของพระลูกน้อยทั้งสอง ดุจรอยเท้าของช้างทั้งหลายที่เชิงเขา นี่กองทรายที่ลูกน้อยทั้งสองขนมากองเล่น เรี่ยรายอยู่ ณ ที่ใกล้ๆ อาศรม วันนี้แม่ไม่เห็นลูกน้อยทั้งสองคือ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินาเหมือนอย่างเคย พระลูกน้อยทั้งสองเคยขมุกขมอมด้วยทรายและฝุ่นวิ่งเข้ามาล้อมแม่อยู่รอบข้าง วันนี้แม่มิได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสองนั้น เมื่อก่อนพระลูกน้อยทั้งสองเคยต้อนรับแม่ผู้กลับมาจากป่าแต่ไกล

วันนี้แม่ไม่เห็นลูกน้อยทั้งสอง คือ พ่อชาลีแม่กัณหาชินาเหมือนอย่างเคยวันก่อนๆ พระลูกน้อยทั้งสองคอยแลดูแม่อยู่แต่ไกล เหมือนลูกแพะหรือลูกเนื้อทรายคอยชะแง้หาแม่ ฉะนั้น วันนี้แม่ไม่ได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสองนั้นเลย เออก็นี่ผลมะตูมสุกสีดังทองเป็นเครื่องเล่นของลูกน้อยทั้งสอง (ไฉน) จึงมาตกกลิ้งอยู่ที่นี่ วันนี้แม่มิได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสอง คือ พ่อชาลีแม่กัณหาชินาเหมือนอย่างเคยก็ถันทั้งสองของแม่นี้เต็มไปด้วยน้ำนม และอุระประเทศของแม่ดังหนึ่งว่าจะแตกทำลาย วันนี้แม่ไม่ได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสอง คือพ่อชาลีแม่กัณหาชินาเหมือนอย่างเคย ใครเล่าจะค้นชายพกแม่ ใครเล่าจะเหนี่ยวถันทั้งสองของแม่

วันนี้แม่ไม่ได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสอง คือพ่อชาลีแม่กัณหาชินาเหมือนอย่างเคย เวลาเย็นพระลูกน้อยทั้งสองขมุกขมอมไปด้วยฝุ่น เคยวิ่งเข้ามาเกาะที่ชายพกแม่ วันนี้แม่ไม่ได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสอง เมื่อก่อนอาศรมนี้ปรากฏแก่เราดังว่ามีมหรสพ วันนี้เมื่อแม่มิได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสองนั้น อาศรมเหมือนดังจะหมุนเวียนนี่อย่างไรอาศรมจึงปรากฏแก่เราดูเงียบสงัดจริงหนอ แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ส่งเสียงร้อง ลูกน้อยทั้งสองของแม่ จักตายเสียแล้วเป็นแน่แท้ นี่อย่างไรอาศรมจึงปรากฏแก่เราดูเงียบสงัดจริงหนอ แม้ฝูงนกก็มิได้ส่งเสียงร้อง พระลูกน้อยทั้งสองของแม่ จักตายเสียแล้วเป็นแน่แท้.

กิมิทํ ตุณฺหีภูโตสิ อปิ รตฺเตว เม มโน

กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา ฯ

กิมิทํ ตุณฺหีภูโตสิ อปิ รตฺเตว เม มโน

สกุณาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา ฯ

กจฺจิ นุ เม อยฺยปุตฺต มิคา ขาทึสุ ทารเก

อรญฺเญ อีริเณ วิวเน เกน นีตา เม ทารกา ฯ

อาทู เต ปหิตา ทูตา อาทู สุตฺตา ปิยํวทา

อาทู พหิ โน นิกฺขนฺตา ขิฑฺฑาสุ ปสุตา นุ เต ฯ

เนวาสํ เกสา ทิสฺสนฺติ หตฺถปาทา จ ชาลิโน

สกุณานญฺจ โอปาโต เกน นีตา เม ทารกา ฯ

๑ ม. ปจฺจุฏฺเฐนฺติ ฯ ๒ ม. ฉกลึว มิคึ ฯ ๓ ม. ปวิโลเกนฺติ ฯ ๔ ม. อิทํ

เนสํ กีฬานกํ ฯ ๕ ม. มยฺหิเม ฯ ๖ ม. อุจฺฉงฺเคโก วิจินาติ ฯ ๗ ม. ยสฺสุ ฯ

๘ ม. อุจฺฉงฺเค ฯ

นี่อย่างไรฝ่าพระบาทจึงทรงนิ่งอยู่ เออก็ใจของหม่อมฉันเหมือนดังฝันเห็นสุบินในเวลาราตรี แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ส่งเสียงร้อง พระลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันคงจักตายเสียแล้วเป็นแน่แท้ นี่อย่างไรฝ่าบาทจึงทรงนิ่งอยู่ แม้ฝูงนกก็มิได้ส่งเสียงร้อง พระลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันคงจักตายเสียแล้วเป็นแน่แท้ ข้าแต่พระลูกเจ้า เหล่าเนื้อร้ายในป่าหรือในทุ่งกว้าง มาเคี้ยวกินพระลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันเสียแล้วหรือไฉน หรือว่าใครมานำเอาพระลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันไป หรือฝ่าพระบาททรงส่งพระลูกน้อยทั้งสองซึ่งกำลังช่างพูดจาน่ารักใคร่ไปเป็นทูต หรือว่าเข้าไปหลับอยู่ในบรรณศาลา หรือพระลูกน้อยทั้งสองของเรานั้นเที่ยวเล่นคะนองออกไปในภายนอก เส้นพระเกศาพระหัตถ์และพระบาทซึ่งมีลายตาข่ายของพระลูกน้อยทั้งสองนั้น มิได้ปรากฏเลย หรือว่านกทั้งหลายมาโฉบเฉี่ยวเอาไป หรือว่าใครนำเอาพระลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันไป.

อิทํ ตโต ทุกฺขตรํ สลฺลวิทฺโธ ยถา วโณ

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

อิทํปิ ทุติยํ สลฺลํ กมฺเปติ หทยํ มม

ยญฺจ ปุตฺเต น ปสฺสามิ ตฺวญฺจ มํ นาภิภาสสิ ฯ

อชฺช เจ ๑ เม อิมํ รตฺตึ ราชปุตฺต น สํสสิ

มญฺเญ โอกฺกนฺตสนฺตํ ๒ มํ ปาโต ทกฺขสิ โน มตํ ฯ

ความทุกข์ที่หม่อมฉันมิได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสอง คือ ชาลีและกัณหาชินาในวันนี้นั้น เป็นทุกข์ยิ่งกว่าการถูกขับไล่จากแว่นแคว้น เปรียบเหมือนแผลที่ถูกแทงด้วยลูกศร ฉะนั้น ก็การที่หม่อมฉันมิได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสอง ทั้งฝ่าพระบาทก็มิได้ตรัสกับหม่อมฉันนี้ เป็นลูกศรเสียบแทงหฤทัยของหม่อมฉันซ้ำสอง หฤทัยของหม่อมฉันหวั่นไหวข้าแต่พระราชบุตร ถ้าคืนวันนี้ฝ่าพระบาทมิได้ตรัสกับหม่อมฉัน พรุ่งนี้เช้าฝ่าพระบาทก็น่าจะได้ทอดพระเนตรหม่อมฉัน ผู้ปราศจากชีวิตตายเสียเป็นแน่.

นนุ มทฺที วราโรหา ราชปุตฺตี ยสสฺสินี

ปาโต คตาสิ อุญฺฉาย กิมิทํ สายมาคตา ฯ

เจ้ามัทรีมีรูปงามอุดม เป็นราชบุตรีผู้มียศ ไปแสวงหามูลผลาหารตั้งแต่เช้า ไฉนหนอ จึงกลับมาจนเวลาเย็น.

นนุ ตฺวํ สทฺทมสฺโสสิ เย สรํ ปาตุมาคตา

สีหสฺส วินทนฺตสฺส ๓ พฺยคฺฆสฺส จ นิกูชิตํ ฯ

อหุ ปุพฺพนิมิตฺตํ เม วิจรนฺตฺยา พฺรหาวเน

ขณิตฺโต เม หตฺถา ปติโต อุคฺคีวญฺจาปิ อํสโต ฯ

ตทาหํ พฺยตฺถิตา ภีตา ปุถุํ กตฺวาน อญฺชลึ

สพฺพา ทิสา นมสฺสิสฺสํ อปิ โสตฺถิ อิโต สิยา ฯ

มา เหว โน ราชปุตฺโต หโต สีเหน ทีปินา

ทารกา วา ปรามฏฺฐา อจฺฉโกกตรจฺฉิภิ ฯ

สีโห พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จ ตโย วาฬา วเน มิคา

เต มํ ปริยาวรุํ มคฺคํ เตน สายมฺหิ อาคตา ฯ

๑ ม. อชฺเชว ฯ ๒ โอกฺกนฺตสตฺตนฺติปิ ฯ ๓ ม. สีหสฺสปิ นทนฺตสฺส ฯ

ฝ่าพระบาทได้ทรงสดับมิใช่หรือ ซึ่งเสียงบันลือแห่งราชสีห์ และเสือโคร่ง ทั้งเสียงสัตว์จตุบาทและฝูงนก ส่งเสียงคำรามร้องสนั่นเป็นอันเดียวกัน ต่างก็มุ่งมาเพื่อจะดื่มน้ำยังสระนี้ บุพพนิมิตได้เกิดมีแก่หม่อมฉันผู้กำลังเที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ เสียมพลัดตกจากมือของหม่อมฉันและกระเช้าที่หาบอยู่ก็พลัดตกจากบ่า ทีนั้นหม่อมฉันก็หวาดกลัวเป็นกำลัง จึงกระทำอัญชลีนอบน้อมทิศทั่วทุกแห่ง ขอความสวัสดีพึงมีแต่ที่นี้ ขอพระลูกเจ้าของเราทั้งหลาย อย่าได้ถูกราชสีห์หรือเสือเหลืองเบียดเบียนเลย หมี สุนัขป่า หรือเสือดาว อย่ามากล้ำกรายพระลูกน้อยทั้งสองของข้าเลย ๓ สัตว์ร้ายในป่า คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลืองยืนขวางทางหม่อมฉันเสีย เหตุนั้น หม่อมฉันจึงกลับมาจนพลบค่ำ.

อหํ ปติญฺจ ปุตฺเต จ อาจริยมิว มาณโว

อนุฏฺฐิตา ทิวารตฺตึ ชฏินี พฺรหฺมจารินี ฯ

อชินานิ ปริทหิตฺวา วนมูลผลหาริยา

วิจรามิ ทิวารตฺตึ ตุมฺหํ กามา หิ ปุตฺตกา ฯ

อิทํ สุวณฺณหาลิทฺทํ อาภตํ ปณฺฑุเวลุวํ

รุกฺขปกฺกานิ จาหาสึ อิเม โว ปุตฺตกีฬนา ฯ

อิทํ มูฬาลิวตฺตกํ สาลุกํ ชิญฺชโรทกํ ๑

ภุญฺช ขุทฺเทน สํยุตฺตํ สห ปุตฺเตหิ ขตฺติย ฯ

ปทุมํ ชาลิโน เทหิ กุมุทํ ปน กุมาริยา

มาลิเน ปสฺส นจฺจนฺเต สิวิปุตฺตานิ อวฺหย ฯ

ตโต กณฺหาชินา ยาติ นิสาเมหิ รเถสภ

มญฺชุสฺสราย วคฺคุยา อสฺสมํ อุปคจฺฉนฺติยา ๒ ฯ

สมานสุขทุกฺขมฺหา รฏฺฐา ปพฺพาชิตา อุโภ

อปิ สิวิปุตฺเต ปสฺเสสิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

สมเณ พฺราหฺมเณ นูน พฺรหฺมจริยปรายเน

อหํ โลเก อภิสสึ ๑ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

๑ ม. จิญฺจเภทกํ ฯ ๒ ม. อุปยนฺติยา ฯ

ตัวเราเป็นผู้ไม่ประมาท หมั่นปฏิบัติพระสวามีบำรุงพระลูกน้อยทั้งสองทุกวันคืน ดังอันเตวาสิกปฏิบัติอาจารย์ ฉะนั้น ตัวเรามุ่นชฎาเป็นพรหมจาริณี นุ่งห่มหนังอชินะ เที่ยวแสวงหามูลผลาหารในป่าทุกวันคืนเพราะความรักพระลูกทั้งสองเทียวนะพระลูก นี่ขมิ้นสีดังทอง ที่แม่หามาบดไว้สำหรับใช้เพื่อเจ้าทั้งสองอาบน้ำ นี่ผลมะตูมสุกสีเหลือง แม่หามาให้เพื่อลูกทั้งสองเล่น อนึ่ง แม่ได้สรรหาผลไม้สุกอื่นๆ ที่น่าพอใจมาเพื่อให้ลูกทั้งสองเล่น นี้เป็นของเล่นของลูกรักทั้งสอง ข้าแต่พระจอมกษัตริย์ นี่เหง้าบัวพร้อมทั้งฝักและหน่อแห่งอุบลและกระจับอันคลุกเคล้าด้วยน้ำผึ้ง เชิญพระองค์ทรงเสวยพร้อมพระโอรสพระธิดาเถิดขอพระองค์ทรงโปรดประทานดอกปทุมแก่พ่อชาลี ส่วนดอกโกมุทขอได้โปรดประทานแก่กัณหากุมารี

พระองค์จะได้ทอดพระเนตรพระกุมารประดับประดาด้วยดอกไม้ฟ้อนรำอยู่ ขอได้โปรดตรัสเรียกสองพระราชบุตรมาเถิด แม่กัณหาชินาจะได้มานี่ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ขอพระองค์ทรงสดับพระสุรเสียงอันไพเราะอ่อนหวานของแม่กัณหาชินาขณะเข้าสู่อาศรม เราทั้งสองถูกเนรเทศจากแว่นแคว้น เป็นผู้มีสุขและทุกข์เสมอกัน เออก็พระองค์ได้ทรงเห็นพระราชบุตรทั้งสอง คือ พ่อชาลีแม่กัณหาชินาบ้างหรือ ชรอยว่าหม่อมฉันได้สาปแช่ง สมณพราหมณ์ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ มีศีล เป็นพหูสูต ในโลก วันนี้หม่อมฉันจึงไม่ได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสอง คือ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินา.

อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา เวทิสา สินฺธุวาริตา

วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

อสฺสตฺถา ปนสา เจเม นิโคฺรธา จ กปิตฺถนา

วิวิธานิ ผลชาตานิ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

อิเม ติฏฺฐนฺติ อาราเม อยํ สีตูทกา นที

ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต

ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธารึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

วิวิธานิ ผลชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต

ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

อิเม เต หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺธา จ โน อิเม

เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

หมู่นี้นี่ก็ต้นหว้า นี่ต้นยางทรายที่ทอดกิ่งค้อมลงมา เป็นรุกขชาติต่างๆพันธุ์ ที่สองพระกุมารเคยวิ่งเล่น แม่มิได้เห็นสองพระกุมารนั้น หมู่นี้นี่ก็โพธิ์ใบ ต้นขนุน ต้นไทร ต้นมะขวิด เป็นไม้มีผลนานาชนิดที่พระกุมารทั้งสองเคยมาวิ่งเล่น แม่มิได้เห็นสองพระกุมารนั้น หมู่ไม้เหล่านี้ตั้งอยู่ดุจอุทยาน นี่ก็เป็นแม่น้ำเย็นซึ่งสองพระกุมารเคยมาเล่นแม่มิได้เห็นสองพระกุมารนั้น รุกขชาติที่ทรงดอกต่างๆ มีอยู่บนภูเขานี้ที่สองพระกุมารเคยทัดทรงเล่น แม่มิได้เห็นสองพระกุมารนั้น รุกขชาติที่ทรงผลต่างๆ มีอยู่บนภูเขานี้ ที่สองพระกุมารเคยมาเสวย แม่มิได้เห็นสองพระกุมารนั้น เหล่านี้เป็นตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัว ที่พระกุมารทั้งสองเคยมาเล่น แม่มิได้เห็นสองพระกุมารนั้น.

อิเม สามา สโสลูกา พหุกา กทลีมิคา

เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

อิเม หํสา จ โกญฺจา จ มยุรา จิตฺรเปขุณา

เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

๑ ม. อภิสฺสปึ ฯ

เหล่านี้เป็นตุ๊กตาเนื้อทรายทองตัวเล็กๆ ตุ๊กตากระต่าย ตุ๊กตานกเค้าตุ๊กตาชะมด เป็นอันมากที่พระกุมารทั้งสองเคยเล่น แม่มิได้เห็นพระกุมารทั้งสองนั้น เหล่านี้ตุ๊กตาหงส์ เหล่านี้ตุ๊กตานกกะเรียน ตุ๊กตานกยูงมีแววหางงามวิจิตร ที่สองพระกุมารเคยมาเล่น แม่มิได้เห็นพระกุมารทั้งสองเลย.

อิมา ตา วนคุมฺพาโย ปุปฺผิตา สพฺพกาลิกา

ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

อิมา ตา โปกฺขรณี รมฺมา จกฺกวากูปกูชิตา

มณฺฑาลเกหิ สญฺฉนฺนา ปทุมุปฺปลเกหิ จ

ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร ฯ

พุ่มไม้เหล่านี้มีดอกบานทุกฤดูกาล ที่สองพระกุมารเคยมาเล่น แม่มิได้เห็นพระกุมารทั้งสองนั้น สระโบกขรณีนี้น่ารื่นรมย์ เพรียกไปด้วยเสียงนกจากพรากมาคูขัน ดาดาษไปด้วยมณฑา ปทุมและอุบล ที่สองพระกุมารเคยมาเล่น แม่มิได้เห็นพระกุมารทั้งสองนั้น.

น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ น เต อุทกมาภตํ

อคฺคิปิ เต น หาปิโต กินฺนุ มนฺโทว ฌายสิ ฯ

ปิโย ปิเยน สงฺคมฺม สโมหํ ๑ พฺยปหญฺญติ

ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ ฯ

ฟืนฝ่าพระบาทก็มิได้หัก น้ำก็มิได้ตัก แม้ไฟก็มิได้ติด เพราะเหตุไรหนอ พระองค์จึงทรงหงอยเหงาซบเซาอยู่ ที่รักกับที่รักประชุมพร้อมกันอยู่ย่อมหายความทุกข์ร้อน แต่วันนี้หม่อมฉันมิได้เห็นพระกุมารทั้งสองคือ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินา.

น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหฏา มตา

กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา ฯ

น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหฏา มตา

สกุณาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นพระลูกรักทั้งสองของเราผู้ใดมานำเอาพระลูกรักทั้งสองนั้นไป หรือว่าพระลูกรักทั้งสองนั้นตายเสียแล้ว แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ขานขัน พระลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันตายเสียแล้วเป็นแน่ ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นพระลูกรักทั้งสองของเรา ผู้ใดมานำเอาพระลูกรักทั้งสองนั้นไป หรือว่าพระลูกรักทั้งสองนั้นตายเสียแล้ว แม้ฝูงนกก็มิได้ขานขัน พระลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันตายเสียแล้วเป็นแน่.

สา ตตฺถ ปริเทวิตฺวา ปพฺพตานิ วนานิ จ

ปุนเทวสฺสมํ คนฺตฺวา สามิกสฺสนฺติ โรทติ ๒ ฯ

น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหฏา มตา

กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา ฯ

น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหฏา มตา

สกุณาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา ฯ

น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหฏา มตา

วิจรนฺตี รุกฺขมูเลสุ ปพฺพเตสุ คุหาสุ จ ฯ

อิติ มทฺที วราโรหา ราชปุตฺตี ยสสฺสินี

พาหา ปคฺคยฺห กนฺทิตฺวา ตตฺเถว ปติตา ฉมา ฯ

๑ ม. สโม เม ฯ ๒ ม. โรทิ สามิกสนฺติเก ฯ สามิกสนฺติเก โรทิ อิติปิ ฯ

พระนางมัทรีทรงปริเทวนา พลางเที่ยววิ่งค้นหาตลอดซอกบรรพตและป่าชัฏ ในบริเวณเขาวงกตนั้น แล้วเสด็จกลับมายังพระอาศรม ทรงกรรแสงอยู่ในสำนักของพระราชสวามี ทูลคร่ำครวญว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นพระลูกรักทั้งสองของเรา ผู้ใดมานำเอาพระลูกรักทั้งสองนั้นไป หรือว่าพระลูกรักทั้งสองนั้นตายเสียแล้ว แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ขานขัน พระลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันตายเสียแล้วเป็นแน่ ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นพระลูกรักทั้งสองของเรา ผู้ใดมานำเอาพระลูกทั้งสองนั้นไป หรือว่าพระลูกรักทั้งสองนั้นตายเสียแล้ว แม้ฝูงนกก็มิได้ขานขัน พระลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันตายเสียแล้วเป็นแน่ พระนางมัทรีผู้ทรงพระรูปพระโฉมอันอุดม เป็นพระราชบุตรีผู้มียศเที่ยวไปที่โคนต้นไม้ ที่บริเวณภูเขา และในถ้ำมิได้ทรงพบเห็นสองพระกุมาร จึงทรงประคองพระพาหากรรแสงร่ำไห้คร่ำครวญ ล้มสลบลงที่พื้นพสุธา ณ ที่ใกล้บาทมูลของพระเวสสันดรนั้นแล.

ตมชฺฌปตฺตํ ราชปุตฺตึ อุทเกนาภิสิญฺจถ

อสฺสตฺถํ นํ วิทิตฺวาน อถ นํ เอตทพฺรวิ ฯ

อาทิเยเนว เต มทฺทิ ทุกฺขํ นกฺขาตุมิจฺฉิสํ

ทลิทฺโท ยาจโก วุฑฺโฒ พฺราหฺมโณ ฆรมาคโต ฯ

ตสฺส ทินฺนา มยา ปุตฺตา มทฺทิ มา ภายิ อสฺสุํ

มํ ปสฺส มทฺทิ มา ปุตฺเต มา พาฬฺหํ ปริเทวยิ

ลจฺฉาม ปุตฺเต ชีวนฺตา อโรคา จ ภวามเส ฯ

ปุตฺเต ปสุญฺจ ธญฺญญฺจ ยญฺจ อญฺญํ ฆเร ธนํ

ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ ทิสฺวา ยาจกมาคเต

อนุโมทาหิ เม มทฺทิ ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ ฯ

พระเวสสันดรราชฤาษี ทรงวักน้ำประพรมพระนางมัทรีราชบุตรี ผู้ล้มสลบลง ณ ที่ใกล้บาทมูลของพระองค์นั้น ครั้นทรงทราบว่า พระนางฟื้นพระองค์ดีแล้ว จึงได้ตรัสบอกเนื้อความนี้ กะพระนางในภายหลังว่าดูกรมัทรีฉันไม่ปรารถนาจะแจ้งความทุกข์แก่เธอแต่แรกก่อน พราหมณ์แก่เป็นยาจกผู้ยากจนมาสู่ที่อยู่ของฉัน ฉันได้ให้ลูกทั้งสองแก่พราหมณ์นั้นไป ดูกรมัทรี เธออย่ากลัวเลย จงดีใจเถิด ดูกรมัทรี เธอจงดูฉันเถิด จงอย่าดูลูกทั้งสองเลย อย่ากรรแสงไห้ไปนักเลย เราเป็นผู้ไม่มีโรค ยังมีชีวิตอยู่ คงจักได้พบเห็นลูกทั้งสองที่พราหมณ์นำไปเป็นแน่แท้ สัปบุรุษเห็นยาจกมาถึงแล้วพึงให้บุตร ปศุสัตว์ ธัญชาติและทรัพย์อย่างอื่นในเรือนเป็นทานได้ ดูกรมัทรี ขอเธอจงอนุโมทนาปุตตทานอันสูงสุดของเรา.

อนุโมทามิ เต เทว ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ

ทตฺวา จิตฺตํ ปสาเทหิ ภิยฺโย ทานํ ทโท ภว ฯ

โย ตฺวํ มจฺเฉรภูเตสุ มนุสฺเสสุ ชนาธิป

พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ หม่อมฉันขออนุโมทนาปุตตทานอันอุดมของฝ่าพระบาท ฝ่าพระบาททรงพระราชทานปุตตทาน อันอุดมแล้ว จงยังพระหฤทัยให้เลื่อมใส ขอจงทรงบำเพ็ญทานยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ของประชุมชนในหมู่มนุษย์ ซึ่งมักเป็นคนตระหนี่เหนียว ฝ่าพระบาทพระองค์เดียวผู้ผดุงสีพีรัฐให้เจริญ ได้ทรงบำเพ็ญปิยปุตตทานแก่พราหมณ์แล้ว.

นินฺนาทิตา เต ปฐวี สทฺโท เต ติทิวงฺคโต

สมนฺตา วิชฺชุตา อาคู ๒ คิรีนํว ปฏิสฺสุตา ฯ

ปฐพีก็บันลือลั่นเสียงสนั่นบันลือไปถึงไตรทิพย์สายฟ้าแลบอยู่แปลบปลาบโดยรอบ เสียงสะท้านปรากฏ ดังหนึ่งว่าเสียงภูเขาถล่มทลาย.

ตสฺส เต อนุโมทนฺติ อุโภ นารทปพฺพตา

อินฺโท จ พฺรหฺมา จ ปชาปตี จ

โสโม ยโม เวสฺสวโณ จ ราชา

สพฺเพ เทวานุโมทนฺติ ตาวตึสา สอินฺทกา ฯ

อิติ มทฺที วราโรหา ราชปุตฺตี ยสสฺสินี

เวสฺสนฺตรสฺส อนุโมทิ ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ ฯ

มทฺทีปพฺพํ นาม ฯ

๑ ม. ปริเทวสิ ฯ ๒ ม. อาคุํ ฯ

เทพเจ้าสองหมู่ ผู้สิงสถิตอยู่ที่นารทบรรพต ถวายอนุโมทนาแก่พระหน่อทศพลเวสสันดรนั้นว่า พระอินทร์ พระพรหมทั้งท้าวเวสสวัณมหาราช และเทพเจ้าชาวดาวดึงส์สวรรค์ พร้อมด้วยพระอินทร์ทุกถ้วนหน้า ย่อมถวายอนุโมทนาพระนางเจ้ามัทรีผู้ทรงพระรูปพระโฉมอันอุดม เป็นพระราชบุตรีผู้มียศทรงถวายอนุโมทนาปุตตทาน อันอุดมของพระเวสสันดร ของพระเวสสันดรราชฤาษี ด้วยประการฉะนี้แล.

(นี้) ชื่อมัทรีบรรพ

ตโต รตฺยา วิวสเน ๑ สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ

สกฺโก พฺราหฺมณวณฺเณน ปาโต เนสํ อทิสฺสถ ฯ

ลำดับนั้น เมื่อราตรีสิ้นไป พระอาทิตย์อุทัยขึ้นมา เวลาเช้าท้าวสักกเทวราชทรงแปลงเพศเป็นอย่างพราหมณ์ ได้ปรากฏแก่สองกษัตริย์นั้น.

กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ

กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ กจฺจิ มูลผลา พหู ฯ

กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา

วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ ฯ

พระคุณเจ้าไม่มีโรคาพาธหรือหนอ พระคุณเจ้าทรงพระสำราญดีหรือทั้งมูลมันผลไม้มีมากหรือ เหลือบยุงและสัตว์เสือกคลานมีน้อยแลหรือ ในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยพาลมฤคไม่มีมาเบียดเบียนแลหรือ.

กุสลญฺเจว โน พฺรหฺเม อโถ พฺรหฺเม อนามยํ

อโถ อุญฺเฉน ยาเปม อโถ มูลผลา พหู ฯ

อโถ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา

วเน วาฬมิคากิณฺเณ หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ ฯ

สตฺต โน มาเส วสตํ อรญฺเญ ชีวิโสกินํ

อิทํปิ ทุติยํ ปสฺสาม พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ

อาทาย เวลุวํ ทณฺฑํ ธาเรนฺตํ อชินกฺขิปํ ฯ

สฺวาคตนฺเต มหาพฺรเหฺม อโถ เต อทุราคตํ

อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต ฯ

ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ มธุเก กาสมาริโย

ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุญฺเช พฺรเหฺม วรํ วรํ ฯ

อิทํปิ ปานิยํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา

ตโต ปิว มหาพฺรเหฺม สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ ฯ

อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน เกน วา ปน เหตุนา

อนุปฺปตฺโตสิ พฺรหารญฺญํ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

๑ ม. วิวสาเน ฯ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราทั้งหลายไม่มีโรคาพาธเบียดเบียน อนึ่งเราทั้งหลายเป็นสุขสำราญดี เราเยียวยาอัตภาพด้วยการหาผลาหารสะดวกดีทั้งมูลมันผลไม้ก็มีมาก เหลือบ ยุง สัตว์เสือกคลานก็มีน้อย อนึ่ง ในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยพาลมฤค ก็ไม่มีมาเบียดเบียนแก่เราเมื่อพวกเรามาอยู่ในป่า มีชีวิตอันตรมเตรียมมาตลอด ๗ เดือน เราพึงเห็นท่านผู้เป็นพราหมณ์บูชาไฟ ทรงเพศอันประเสริฐ ถือไม้เท้าสีดังผลมะตูม และลักจั่นน้ำนี้เป็นคนที่สอง ดูกรพราหมณ์ ท่านมาดีแล้ว อนึ่งท่านมิใช่มาร้าย ดูกรท่านผู้เจริญ เชิญท่านเข้าไปภายในเถิด เชิญล้างเท้าของท่านเถิด ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะทราง ผลหมากเม่า มีรสหวานปานน้ำผึ้ง เชิญเลือกฉันแต่ผลที่ดีๆ เถิดท่านพราหมณ์ แม้น้ำฉันนี้ก็เย็นสนิท เรานำมาแต่ซอกเขา ดูกรพราหมณ์ ถ้าท่านจำนงหวังก็เชิญดื่มตามสบายเถิด ดังเราขอถามท่านมาถึงป่าใหญ่เพราะเหตุการณ์อะไรหนอ เราถามแล้วขอท่านจงบอกความนั้นแก่เราเถิด.

ยถา วาริวโห ปูโร สพฺพกาลํ น ขียติ

เอวนฺตํ ยาจิตาคจฺฉึ ภริยํ เม เทหิ ยาจิโต ฯ

ห้วงน้ำ (ในปัญจมหานที) เต็มเปี่ยม ไม่มีเวลาเหือดแห้งฉันใดพระองค์มีพระหฤทัยเต็มไปด้วยศรัทธา ฉันนั้น เกล้ากระหม่อมฉันกราบทูลขอแล้ว ขอพระองค์ทรงพระกรุณาพระราชทานพระมเหสี แก่เกล้ากระหม่อมฉันเถิด.

ททามิ น วิกมฺปามิ ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ

สนฺตํ นปฺปฏิคูหามิ ๑ ทาเน เม รมเต มโน ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราย่อมให้มิได้หวั่นไหว ท่านขอสิ่งใดเราก็จะให้สิ่งนั้นเราไม่ซ่อนเร้นสิ่งที่มีอยู่ ใจของเรายินดีในทาน.

มทฺทึ หตฺเถ คเหตฺวาน อุทกสฺส กมณฺฑลุํ

พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน ฯ

ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ

มทฺทึ ปริจฺจชนฺตสฺส เมทนี สมกมฺปถ ๒ ฯ

เนวสฺส มทฺที ภกุฏี ๓ น สนฺธียติ น โรทติ

เปกฺขเตวสฺส ตุณฺหิยา ๔ เอส ชานาติ ยํ วรํ ฯ

พระเวสสันดรผู้ผดุงสีพีรัฐ ทรงกุมหัตถ์พระนางมัทรี จับเต้าน้ำหลั่งอุทกวารีพระราชทานพระนาง ให้เป็นทานแก่พราหมณ์ ขณะนั้นเมื่อพระมหาสัตว์ทรงบริจาคพระนางมัทรีให้เป็นทานเกิดความอัศจรรย์น่าสยดสยองโลมชาติก็ชูชัน เมทนีดลก็กัมปนาทหวั่นไหว พระนางเจ้ามัทรีมิได้มีพระพักตร์เง้างอด มิได้ทรงขวยเขิน และมิได้ทรงกรรแสงทรงเพ่งดูพระราชสวามีโดยดุษณีภาพ โดยทรงเคารพเชื่อถือว่า ท้าวเธอทรงทราบซึ่งสิ่งอันประเสริฐ.

ชาลึ กณฺหาชินํ ธีตํ มทฺทึ เทวึ ปติพฺพตํ

จชมาโน น จินฺเตสึ โพธิยาเยว การณา ฯ

น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา มทฺที เทวี น อปฺปิยา

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ ตสฺมา ปิเย อทาสหํ ๑ ฯ

๑ ม. นปฺปฏิคุยฺหามิ ฯ ๒ ม. สมฺปกมฺปถ ฯ ๓ ม. เนว สา มทฺที ภากุฏี ฯ

๔ ม. ตุณฺหี สา ฯ

เมื่อตถาคตเป็นพระเวสสันดร บริจาคชาลีกัณหาชินาซึ่งเป็นธิดาและพระมัทรีเทวี ผู้เคารพยำเกรงในพระราชสวามี มิได้คิดเสียดายเลยเพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเท่านั้น บุตรทั้งสองเป็นที่เกลียดชังของเราก็หามิได้ พระมัทรีเทวีไม่เป็นที่รักของเราก็หามิได้ แต่สัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้นเราจึงได้ให้ของอันเป็นที่รัก.

โกมารี ยสฺสาหํ ภริยา สามิโก มม อิสฺสโร

ยสฺสิจฺเฉ ตสฺส มํ ทชฺชา วิกฺกีเณยฺย หเนยฺย วา ฯ

ข้าพระบาทเป็นพระมเหสีของพระองค์ ตั้งแต่ยังแรกรุ่นสาว พระองค์ก็เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในข้าพระบาท พระองค์ปรารถนาจะพระราชทานข้าพระบาทแก่ผู้ใด ก็พึงพระราชทานได้ทรงปรารถนาจะขายหรือจะฆ่า ก็พึงทรงขายทรงฆ่าได้.

เตสํ สงฺกปฺปมญฺญาย เทวินฺโท เอตทพฺรวิ

สพฺเพ ชิตา เต ปจฺจุหา เย ทิพฺพา เย จ มานุสา

นินฺนาทิตา เต ปฐวี สทฺโท เต ติทิวงฺคโต

สมนฺตา วิชฺชุตา อาคู คิรีนํว ปฏิสฺสุตา ฯ

ตสฺส เต อนุโมทนฺติ อุโภ นารทปพฺพตา

อินฺโท จ พฺรหฺมา จ ปชาปตี จ

โสโม ยโม เวสฺสวโณ จ ราชา

สพฺเพ เทวานุโมทนฺติ ทุกฺกรํ หิ กโรติ โส ฯ

ทุทฺททํ ททมานานํ ทุกฺกรํ กมฺมกุพฺพตํ

อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ สตํ ธมฺโม ทุรนฺวโย ฯ

ตสฺมา สตญฺจ อสตญฺจ ๒ นานา โหติ อิโต คติ

อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ สนฺโต สคฺคปรายนา ฯ

ยเมตํ กุมาเร อททา ๓ ภริยํ อททา ๓ วเน วสํ

พฺรหฺมยานมโนกฺกมฺม สคฺเค เต ตํ วิปจฺจตุ ฯ

ท้าวสักกะจอมเทพ ทรงทราบชัดซึ่งความทรงดำริของสองกษัตริย์แล้วจึงตรัสชมดังนี้ว่าอันว่าข้าศึกทั้งมวลล้วนเป็นของทิพย์ (อันห้ามเสียซึ่งทิพสมบัติ) และเป็นของมนุษย์ (อันห้ามเสียซึ่งมนุษย์สมบัติ) พระองค์ทรงชนะได้แล้วปฐพีก็บันลือลั่น เสียงสนั่นบันลือไปถึงไตรทิพย์สายฟ้าแลบอยู่แปลบปลาบโดยรอบ เสียงสะท้านปรากฏดังหนึ่งว่าเสียงภูเขาถล่มทลาย เทพเจ้าสองหมู่ผู้สิงสถิตอยู่ที่นารทบรรพตถวายอนุโมทนาแก่พระหน่อทศพลเวสสันดรนั้นว่า พระอินทร์ พระพรหมท้าวประชาบดี จันทเทพบุตร พระยม ทั้งท้าวเวสสวัณมหาราช และเทพเจ้าทั้งปวงย่อมถวายอนุโมทนาว่า พระเวสสันดรบรมกษัตริย์ ทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก เมื่อคนดีทั้งหลายให้สิ่งที่ให้ได้ยาก กระทำกรรมที่ทำได้ยาก คนไม่ดีย่อมทำตามไม่ได้ เพราะว่าธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายอันอสัตบุรุษตามได้โดยยาก เพราะฉะนั้น ต่อจากนี้ คติของสัตบุรุษและของอสัตบุรุษ ย่อมต่างกัน อสัตบุรุษ ย่อมไปนรกสัตบุรุษมีสวรรค์เป็นที่ไป การที่พระองค์เสด็จมาอยู่ในป่า ได้พระราชทานสองพระราชกุมารและพระมเหสีให้เป็นทานนี้ ชื่อว่าเป็นยานอันประเสริฐ ไม่เป็นยานก้าวลงสู่อบายภูมิ ขอปุตตทารมหาทานของพระ

องค์นั้น จงเผล็ดผลในสรวงสวรรค์.

ททามิ โภโต ภริยํ มทฺทึ สพฺพงฺคโสภินึ

ตฺวญฺเจว มทฺทิยา ฉนฺโน มทฺที จ ปตินา สห ฯ

ยถา ปโย จ สงฺโข จ อุโภ สมานวณฺณิโน

เอวํ ตุวญฺจ มทฺที จ สมานมนเจตสา ฯ

อวรุทฺเธตฺถ อรญฺญสฺมึ อุโภ สมฺมถ อสฺสเม

ขตฺติยา โคตฺตสมฺปนฺนา สุชาตา มาตุเปติโต

ยถา ปุญฺญานิ กยิราถ ททนฺตา อปราปรํ ฯ

๑ ม. อิมา เทฺว คาถา น ทิสฺสนฺติ ฯ ๒ ม. อสตํ ฯ ๓ อทา ฯ

ข้าพเจ้าขอถวายพระนางเจ้ามัทรีพระมเหสี ผู้งามทั่วสรรพางค์ คืนให้พระคุณเจ้า พระองค์เท่านั้นเป็นผู้สมควรแก่พระมัทรี และพระมัทรีก็คู่ควรกับพระราชสวามี น้ำนมและสังข์ทั้งสองนี้มีสีเสมอกัน ฉันใด

พระองค์และพระมัทรีก็มีพระหฤทัยเสมอกัน ฉันนั้น ทั้งสองพระองค์

เป็นกษัตริย์สมบูรณ์ด้วยพระโคตร เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายพระชนนีและชนกทรงถูกขับไล่จากแว่นแคว้น มาอยู่ในอาศรมราวป่า บุญทั้งหลายที่พระองค์กระทำมาแล้วฉันใด ขอพระองค์ทรงให้ทานกระทำบุญอยู่ร่ำไปฉันนั้น.

สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก

วรํ วรสฺสุ ราชิสิ วเร อฏฺฐ ททามิ เต ฯ

ข้าแต่พระราชฤาษี หม่อมฉันเป็นท้าวสักกะจอมเทพ มาในสำนักของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงเลือกเอาพร หม่อมฉันขอถวายพร ๘ ประการแก่พระองค์.

วรญฺเจ เม อโท สกฺก สพฺพภูตานมิสฺสร

ปิตา มํ อนุโมเทยฺย อิโต ปตฺตํ สกํ ฆรํ

อาสเนน นิมนฺเตยฺย ปฐเมตํ วรํ วเร ฯ

ปุริสสฺส วธํ น โรเจยฺยํ อปิ กิพฺพิสการกํ

วชฺฌํ วธมฺหา โมเจยฺยํ ทุติเยตํ วรํ วเร ฯ

เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา เย จ มชฺฌิมโปริสา

มเมว อุปชีเวยฺยุํ ตติเยตํ วรํ วเร ฯ

ปรทารํ น คจฺเฉยฺยํ สทารปสุโต สิยํ

ถีนํ วสํ น คจฺเฉยฺยํ จตุตฺเถตํ วรํ วเร ฯ

ปุตฺโต เม สกฺก ชาเยถ โส จ ทีฆายุโก สิยา

ธมฺเมน ชิเน ปฐวึ ปญฺจเมตํ วรํ วเร ฯ

ตโต รตฺยา วิวสเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ

ทิพฺยา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุํ ฉฏฺฐเมตํ วรํ วเร ฯ

ททโต เม น ขีเยถ ทตฺวา นานุตเปยฺยหํ

ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺยํ สตฺตเมตํ วรํ วเร ฯ

อิโต วิมุจฺจมานาหํ สคฺคคามี วิเสสคู

อนิพฺพตฺตี ๑ ตโต อสฺสํ อฏฺฐเมตํ วรํ วเร ฯ

ข้าแต่ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่แห่งสรรพสัตว์ ถ้าพระองค์จะประสาทพระพรแก่หม่อมฉันไซร้ ขอให้พระบิดาจงมารับหม่อมฉัน ขอพระบิดาพึงทรงต้อนรับหม่อมฉันผู้ออกจากป่านี้ ไปถึงเรือนของตนด้วยราชอาสน์พรนี้เป็นที่ ๑ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา อนึ่ง ขอให้หม่อมฉันไม่พึงพอใจซึ่งการฆ่าคน แม้ผู้นั้นจะเป็นนักโทษถึงประหารชีวิตกระทำผิดอย่างร้ายกาจ ขอให้หม่อมฉันพึงปล่อยให้พ้นจากการถูกประหารชีวิตพรนี้เป็นที่ ๒ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา อนึ่ง ขอให้ประชาชนทั้งปวงทั้งแก่เฒ่า เด็ก และปานกลาง พึงเข้ามาอาศัยหม่อมฉันเลี้ยงชีวิตพรนี้เป็นที่ ๓ เป็นพรที่หม่อมฉันไม่พึงคบหาภรรยาผู้อื่น พึงพอใจแต่ในภรรยาของตน ไม่พึงลุอำนาจแห่งหญิงทั้งหลาย พรนี้เป็นที่ ๔ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา อนึ่ง

ข้าแต่ท้าวสักกะ ขอให้บุตรของหม่อมฉัน ผู้พลัดพรากไปนั้น พึงมีอายุยืนนาน พึงครองซึ่งแผ่นดินโดยธรรมเถิด พรนี้เป็นที่ ๕ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา อนึ่ง ตั้งแต่วันที่หม่อมฉันกลับคืนถึงพระนครเมื่อราตรีสิ้นไป พระอาทิตย์อุทัยขึ้นมาแล้ว ขอให้อาหารอันเป็นทิพย์พึงปรากฏ พรนี้เป็นที่ ๖ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา อนึ่งเมื่อหม่อมฉันให้ทานอยู่ ขอไทยธรรมอย่าได้หมดสิ้นไป เมื่อกำลังให้ ขอให้หม่อมฉันทำจิตให้ผ่องใส ครั้นให้แล้วขอให้หม่อมฉันไม่พึงเดือดร้อนใจในภายหลัง พรนี้เป็นที่ ๗ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา อนึ่ง เมื่อล่วงพ้นจากอัตภาพนี้ไป ขอให้หม่อมฉันครรไลยังโลกสวรรค์ ให้ได้ไปถึงชั้นดุสิต อันเป็นชั้นวิเศษ ครั้นจุติจากชั้นดุสิตนั้นแล้ว พึงมาสู่ความ เป็นมนุษย์ แล้วไม่พึงเกิดต่อไป พรนี้เป็นที่๘ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา.

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา เทวินฺโท เอตทพฺรวิ

อจิรํ วต เต ตาโต ปิตา ตํ ทฏฺฐุเมสฺสติ ฯ

อิทํ วตฺวาน มฆวา เทวราชา สุชมฺปติ

เวสฺสนฺตเร วรํ ทตฺวา สคฺคกายํ อปกฺกมิ ฯ

สกฺกปพฺพํ นาม ฯ

ครั้นท้าวสักกะจอมเทพทรงสดับพระดำรัสของ พระมหาสัตว์ เวสสันดรนั้นแล้ว ได้ตรัสดังนี้ว่าไม่นานนักดอก สมเด็จพระบิดาบังเกิดเกล้าของพระองค์ จักเสด็จมาทรงเยี่ยมพระองค์ ครั้นตรัสพระดำรัสเท่านี้แล้วท้าวสุชัมบดีมฆวาฬเทวราช ทรงพระราชทานพรแก่พระเวสสันดรแล้ว

ได้เสด็จกลับไปยังหมู่สวรรค์.

(นี้) ชื่อสักกบรรพ

กสฺเสตํ มุขมาภาติ เหมํวุตฺตตฺตมคฺคินา

นิกฺขํว ชาตรูปสฺส อุกฺกามุขปหํสิตํ ฯ

อุโภ สทิสปจฺจงฺคา อุโภ สทิสลกฺขณา

ชาลิสฺส สทิโส เอโก เอกา กณฺหาชินา ยถา ฯ

สีหา วิลาว นิกฺขนฺตา อุโภ สมฺปตฺติรูปกา

ชาตรูปมยาเยว อิเม ทิสฺสนฺติ ทารกา ฯ

นั่นหน้าของใครหนองามยิ่งนัก ดังทองคำอันนายช่างหลอมด้วยไฟสุกใสหรือดังแท่งทองคำอันละลายคว้างที่ปากเบ้า ฉะนั้นเด็กทั้งสองคนนี้มีอวัยวะคล้ายคลึงกัน มีลักษณะคล้ายคลึงกันคนหนึ่งคล้ายคลึงพ่อชาลีคนหนึ่งเหมือนแม่กัณหาชินา ทั้งสองคนมีรูปเสมอกัน ดังราชสีห์ออกจากถ้ำทอง ฉะนั้นเด็กสองคนนี้ปรากฏเหมือนดังหล่อด้วยทองคำเทียว.

กุโต นุ ตฺวํ ภารทฺวาช อิเม อาเนสิ ทารเก

อชฺช รฏฺฐมนุปฺปตฺโต กุโต อาคจฺฉสิ พฺราหฺมณ ๒ ฯ

ดูกรภารทวาชพราหมณ์ ท่านนำเด็กสองคนนี้มาจากไหนหนอ ท่านมาจากไหน ลุถึงแว่นแคว้นของเราในวันนี้.

มยฺหนฺเต ทารกา เทว ทินฺนา วิตฺเตน สญฺชย

อชฺช ปณฺณรสา รตฺติ ยโต ลทฺธา ๓ เม ทารกา ฯ

๑ อนิวตฺตีติปิ ปาโฐ ฯ ๒ กุหึ คจฺฉสิ พฺราหฺมณาติปิ ปาโฐ ฯ ๓ สี ยุ. ทินฺนา ฯ

ข้าแต่พระเจ้าสญชัยสมมติเทพ กุมารทั้งสองนี้มีผู้ให้แก่ข้าพระองค์ด้วยความพอใจ ตั้งแต่วันที่ข้าพระองค์ได้สองกุมารนี้มา คืนวันนี้เป็นคืนที่ ๑๕

เกน วาจาย เปยฺเยน ๑ สมฺมา ญาเยน สทฺทเห

โก เต ตํ ทานมททา ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ ฯ

ท่านมีถ้อยคำดูดดื่มเพียงไร จึงได้เด็กสองคนนี้มา ท่านควรทำให้เราเชื่อโดยเหตุที่ชอบใครให้ลูกน้อยทั้งหลาย อันเป็นอุดมทาน ให้ทานนั้นแก่ท่าน.

โย ยาจตํ ปติฏฺฐาสิ ภูตานํ ธรณีริว

โส เม เวสฺสนฺตโร ราชา ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ ฯ

โย ยาจตํ คติ อาสิ สวนฺตีนํว สาคโร

โส เม เวสฺสนฺตโร ราชา ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ ฯ

พระองค์ใดเป็นที่พึ่งของเหล่ายาจกผู้มาขอ ดังธรณีเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย พระองค์นั้น คือ พระเวสสันดรราช ซึ่งเสด็จไปอยู่ป่า ได้พระราชทานพระราชโอรส และพระราชธิดาแก่ข้าพระองค์ พระองค์ได้เป็นที่รับรองของเหล่ายาจกผู้มาขอ เหมือนสาครเป็นที่รับรองแห่งแม่น้ำทั้งหลาย ซึ่งไหลลงไป ฉะนั้น พระองค์นั้น คือ พระเวสสันดรราชซึ่งเสด็จไปอยู่ป่าได้พระราชทานพระราชโอรส และพระราชธิดาแก่ข้าพระองค์.

ทุกฺกฏํ วต โภ รญฺญา สทฺเธน ฆรเมสินา

กถํ นุ ปุตฺตเก ทชฺชา อรญฺเญ อวรุทฺธโก ฯ

อิมํ โภนฺโต นิสาเมถ ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา

กถํ เวสฺสนฺตโร ราชา ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ ฯ

ทาสํ ทาสิญฺจ โส ทชฺชา อสฺสํ จสฺสตรีรถํ

หตฺถิญฺจ กุญฺชรํ ทชฺชา กถํ โส ทชฺช ทารเก ฯ

ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระราชาผู้ยังทรงครองเรือนอยู่ เป็นผู้มีศรัทธาทรงกระทำกรรมไม่สมควรหนอ พระเวสสันดรถูกขับไล่ออกไปอยู่ป่าพึงพระราชทานพระราชโอรสและพระราชธิดาอย่างไรหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลายมีประมาณเท่าใด ซึ่งมาประชุมกันอยู่ในสมาคมนี้ จงพิจารณาเรื่องนี้ พระเวสสันดรราชประทับอยู่ในป่า อย่างไรจะพระราชทานพระราชโอรส และพระราชธิดาเล่า พระองค์ควรจะพระราชทานทาสทาสี ม้า แม่ม้าอัศดร รถ ช้างกุญชร ทำไมจึงพระราชทานพระราชกุมารทั้งสองเล่า.

ยสฺส นาสฺส ฆเร ทาโส อสฺโส จสฺสตรีรโถ

หตฺถี จ กุญฺชโร นาโค กึ โส ทชฺชา ปิตามห ฯ

ข้าแต่สมเด็จพระอัยกา ทาส ม้า แม่ม้าอัศดร รถ และช้างกุญชรตัวประเสริฐ ในเรือนของผู้ใดไม่มี ผู้นั้นจะพึงให้อะไร พระเจ้าข้า.

ทานมสฺส ปสํสาม นาวนินฺทาม โปตก ๓

กถํ นุ หทยํ อาสิ ตุเมฺห ทตฺวา วนิพฺพเก ฯ

ดูกรพระหลานน้อย ปู่สรรเสริญทานแห่งบิดาของเจ้านั้น ปู่ไม่ได้ติเตียนเลย หฤทัยแห่งบิดาของเจ้าเป็นอย่างไรหนอ เพราะให้เจ้าทั้งสองแก่พราหมณ์แล้ว.

(ปิตา มยฺหํ มหาราช อเมฺห ทตฺวา วนิพฺพเก

สุตฺวาน กลูนํ วาจํ อจฺฉกณฺหาย ภาสิตํ ๔-) ฯ

ข้าแต่พระอัยกามหาราช พระบิดาของเกล้ากระหม่อม พระราชทานเกล้ากระหม่อมทั้งสองแก่พราหมณ์แล้ว ได้ทรงสดับถ้อยคำร่ำพิลาป ที่พระน้องกัณหาได้กล่าวแล้ว.

ทุกฺขสฺส หทยํ อาสิ อโถ อุณฺหํปิ อสฺสสิ

โรหณี เหว ตามฺพกฺขี ปิตา อสฺสูนิ วตฺตยิ ฯ

๑ ม. เกน วา วาจเปยฺเยน ฯ ๒ สี. ยุ. นตฺถิ ฯ ๓ ม. น จ นินฺทาม ปุตฺตกา ฯ

๔ อยํ คาถา อฏฺฐกถาโปตฺถเกเยว ทิสฺสติ ฯ

ทรงมีพระหฤทัยเป็นทุกข์และเร่าร้อน มีดวงพระเนตรแดงดังหนึ่งดาวโรหิณี และมีพระอัสสุชลหลั่งไหล.

ยนฺตํ กณฺหาชินาโวจ อยํ มํ ตาต พฺราหฺมโณ

ลฏฺฐิยา ปฏิโกเฏติ ฆเร ชาตํว ทาสิยํ ฯ

น จายํ พฺราหฺมโณ ตาต ธมฺมิกา โหนฺติ พฺราหฺมณา

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน ขาทิตุํ ตาต เนติ โน ฯ

นียมาเน ปิสาเจน กินฺนุ ตาต อุทิกฺขสิ ฯ

พระน้องกัณหาชินาได้กราบทูลสมเด็จพระบิดาดังนี้ว่า ข้าแต่พระบิดาเจ้าขา พราหมณ์นี้เฆี่ยนตีเกล้ากระหม่อมฉันด้วยไม้เท้า ดังเฆี่ยนตีหญิงทาสีอันเกิดในเรือนเบี้ย พระบิดาเจ้าขา ผู้นี้ไม่ใช่พราหมณ์เป็นแน่พราหมณ์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ในธรรม ยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์มานำเอาเกล้ากระหม่อมฉันทั้งสองไปเพื่อจะกิน พระบิดาเจ้าขา เกล้ากระหม่อมฉันทั้งสองถูกปีศาจนำไป ไฉนพระบิดาจึงทรงนิ่งดูดายเสียเล่าหนอเพคะ.

ราชปุตฺตี จ โว มาตา ราชปุตฺโต จ โว ปิตา

ปุพฺเพ เม องฺกมารุยฺห กินฺนุ ติฏฺฐถ อารกา ฯ

มารดาของเจ้าทั้งสองเป็นพระราชบุตรี และบิดาของเจ้าทั้งสองเป็นราชบุตร แต่ก่อนเจ้าทั้งสองเคยขึ้นตักของปู่ บัดนี้เหตุไร จึงยืนอยู่ห่างไกลเล่าหนอ.

ราชปุตฺตี จ โน มาตา ราชปุตฺโต จ โน ปิตา

ทาสา มยํ พฺราหฺมณสฺส ตสฺมา ติฏฺฐาม อารกา ฯ

พระมารดาของเกล้ากระหม่อมทั้งสองเป็นพระราชบุตรี และพระบิดาของเกล้ากระหม่อมทั้งสองเป็นพระราชบุตร แต่บัดนี้เกล้ากระหม่อมทั้งสองเป็นทาสของพราหมณ์ เพราะฉะนั้น เกล้ากระหม่อมทั้งสองจึงยืนอยู่ห่างไกล พระเจ้าข้า.

มา สมฺเมวํ อวจุตฺถ ฑยฺหเต หทยํ มม

จิตกายํว เม กาโย อาสเน น สุขํ ลเภ ฯ

มา สมฺเมวํ อวจุตฺถ ภิยฺโย โสกํ ชเนถ มํ

นิกฺกีณิสฺสามิ ทพฺเพน น โว ทาสา ภวิสฺสถ ฯ

กิมคฺฆิยํ หิ โว ตาต พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา

ยถาภูตํ เม อกฺขาถ ปฏิปาเทนฺตุ พฺราหฺมณํ ฯ

หลานทั้งสองอย่าได้ชอบกล่าวอย่างนั้นเลย หทัยของปู่กำลังเร่าร้อนกายของปู่เหมือนดังถูกยกขึ้นไว้บนจิตกาธาน หลานรักทั้งสองยังความเศร้าโศกให้แก่ปู่ยิ่งนัก ปู่จักถ่ายหลานทั้งสองด้วยทรัพย์ หลานทั้งสองจักไม่ต้องเป็นทาส ดูกรพ่อชาลี บิดาของเจ้าทั้งสองได้ตีราคาเจ้าทั้งสองไว้เท่าไรให้แก่พราหมณ์ หลานทั้งสองจงบอกแก่ปู่ตามจริงเถิด พนักงานทั้งหลายจงให้พราหมณ์รับเอาทรัพย์ไปเถิด.

สหสฺสคฺฆํ หิ มํ ตาต พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา

อจฺฉํ ๑ กณฺหาชินํ กญฺญ หตฺถิอาทิสเตน ๒ จ ฯ

ข้าแต่สมเด็จพระอัยกา พระบิดาทรงตีราคาเกล้ากระหม่อมฉันมีค่าทองคำพันแท่ง ทรงตีราคาพระน้องกัณหาชินาผู้มีพระพักตร์อันผ่องใส ด้วยสัตว์พาหนะมีช้างเป็นต้นอย่างละร้อยๆ แล้วได้พระราชทานแก่พราหมณ์.

อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน พฺราหฺมณสฺส อวากร

ทาสีสตํ ทาสสตํ ควํ หตฺถูสภํ สตํ

ชาตรูปสหสฺสญฺจ โปตานํ ๑ เทหิ นิกฺกยํ ฯ

๑ ม. อถ ฯ ๒ ม. หตฺถินา จ สเตน จ ฯ

เหวยพนักงาน เองจงลุกขึ้นรีบไปนำทาส ทาสี ช้าง โค และโคอุสภราช อย่างละร้อยๆ กับทองคำพันแท่ง เอามาให้แก่พราหมณ์เป็นค่าถ่ายพระหลานรักทั้งสอง.

ตโต กตฺตา ตรมาโน พฺราหฺมณสฺส อวากริ

ทาสีสตํ ทาสสตํ ควํ หตฺถูสภํ สตํ

ชาตรูปสหสฺสญฺจ โปตานํทาสิ นิกฺกยํ ฯ

ลำดับนั้น พนักงานรีบไปนำทาส ทาสี ช้าง โค และโคอุสภราชอย่างละร้อยๆ กับทองคำพันแท่งเอามาให้แก่พราหมณ์ เป็นค่าถ่ายสองพระกุมาร.

(ทาสีสตํ ทาสสตํ ควํ หตฺถูสภํ สตํ

อสฺสตรีรถญฺเจว สพฺพโภเค สตํ สตํ

ชาตรูปสหสฺสญฺจ พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน

อจฺจายิกสฺส ลุทฺทสฺส โปตานํทาสิ นิกฺกยํ ๒-) ฯ

พนักงานได้ให้ทาส ทาสี ช้าง โค และโคอุสภราช แม้ม้าอัศดร รถและเครื่องใช้สอยทุกอย่างๆ ละร้อยๆ กับทองคำพันแท่ง แก่พราหมณ์ผู้แสวงหาทรัพย์ ผู้ขอเกินประมาณ หยาบช้า เป็นค่าถ่ายพระกุมารทั้งสอง.

นิกฺกีณิตฺวา จ นฺหาเปตฺวา โภชยิตฺวาน ทารเก

สมลงฺกริตฺวา ภณฺเฑหิ ๓ อุจฺจงฺเก อุปเวสยุํ ฯ

สีสํ นฺหาเต สุจิวตฺเถ สพฺพาภรณภูสิเต

ราชา องฺเก กริตฺวาน อยฺยโก ปริปุจฺฉถ ฯ

กุณฺฑเล ฆุสิเต มาเล สพฺพาลงฺการภูสิเต

ราชา องฺเก กริตฺวาน อิทํ วจนมพฺรวิ ฯ

กจฺจิ อุโภ อโรคา เต ชาลิ มาตาปิตา ตว

กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปนฺติ กจฺจิ มูลผลา พหู ฯ

กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา

วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ ฯ

กษัตริย์ทั้งสอง คือ พระเจ้าสญชัยและพระราชเทวี ทรงถ่ายพระกุมารทั้งสองแล้ว รับสั่งให้พนักงานสรงสนานและให้พระกุมารทั้งสองเสวยเสร็จแล้ว ทรงประดับประดาด้วยอาภรณ์ทั้งหลาย แล้วทรงอุ้มขึ้นให้ประทับบนพระเพลา พระกุมารทั้งสองทรงสรงสนานพระเศียรแล้วทรงพระภูษาอันสะอาด ประดับด้วยสรรพาภรณ์ พระราชาผู้พระอัยกา ทรงอุ้มพระชาลีขึ้นประทับบนพระเพลา แล้วตรัสถาม พระกุมารทั้งสองทรงประดับกุณฑล อันมีเสียงดังก้อง น่าเพลิดเพลินใจ ทรงประดับพวงมาลัยและสรรพาลังการแล้ว พระราชาทรงอุ้มพระชาลีขึ้นประทับบนพระเพลา แล้วได้ตรัสถามว่า ดูกรพ่อชาลี พระชนกชนนีทั้งสองของหลานรัก ไม่มีโรคดอกหรือ แสวงหาผลาหารเลี้ยงชนมชีพสะดวกแหละหรือ มูลผลาหารมีมากแหละหรือ เหลือบ ยุงและสัตว์เสือกคลานมีน้อยแหละหรือ ในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยสัตว์ร้าย ไม่มีมาเบียดเบียนแหละหรือ.

อโถ อุโภ อโรคา เต เทว มาตาปิตา มม

อโถ อุญฺเฉน ยาเปนฺติ อโถ มูลผลา พหู ฯ

อโถ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา

วเน วาฬมิคากิณฺเณ หึสา เนสํ น วิชฺชติ ฯ

ขณนฺตาลุกลมฺพานิ วิฬานิตกฺกลานิ จ

โกลํ ภลฺลาตกํ เพลํ ๑ สา โน อาหจฺจ โปสติ ฯ

ยญฺเจว สา อาหรติ วนมูลผลหาริยา

ตํ โน สพฺเพ สมาคนฺตฺวา รตฺตึ ภุญฺชาม โน ทิวา ฯ

อมฺมา จ โน กีสา ปณฺฑุ อาหรนฺตี ทุมปฺผลํ

วาตาตเปน สุขุมาลี ปทุมํ หตฺถคตํมิว ฯ

อมฺมาย ปตนูเกสา วิจรนฺตฺยา พฺรหาวเน

วเน วาฬมิคากิณฺเณ ขคฺคทีปินิเสวิเต ฯ

เกเสสุ ชฏํ พนฺธิตฺวา กจฺเฉ ชลฺลมธารยิ

(ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจมสญฺชฏํ ๒-)

จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ ฯ

๑ ม. ปุตฺตานํ ฯ ๒ อิมา เทฺว คาถา อฏฺฐกถาโปตฺถเกเยว ทิสฺสนฺติ ฯ

๓ ม. ภณฺเฑน ฯ

ขอเดชะ พระชนกชนนีของเกล้ากระหม่อมทั้งสองพระองค์ นั้นไม่มีโรคอนึ่ง ทรงแสวงหามูลผลาหารเลี้ยงพระชนมชีพได้สะดวก มูลผลาหารมีมาก เหลือบ ยุง และสัตว์เสือกคลานก็มีน้อย ในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยสัตว์ร้าย ไม่มีมาเบียดเบียนพระชนกชนนีทั้งสอง พระชนนีของเกล้ากระหม่อมฉัน ทรงขุดรากบัว เง่าบัว มันอ่อน ทรงสอย ผลพุทราผลรกฟ้า มะตูม นำมาเลี้ยงพระชนกและเกล้ากระหม่อมฉันทั้งสองพระชนนีทรงนำเอาเง่าไม้และผลไม้ใดๆ มาจากป่า พระชนกและเกล้ากระหม่อมฉันทั้งสองมารวมพร้อมกันเสวยเง่าไม้ และผลไม้นั้นๆในเวลากลางคืน ไม่ได้เสวยในเวลากลางวันเลย พระชนนีของเกล้ากระหม่อมทั้งสองผู้เป็นสุขุมาลชาติ

ต้องเที่ยวแสวงหาผลไม้ มีพระฉวีวรรณผอมเหลือง เพราะลมและแดด เหมือนดอกปทุม อันถูกขยำด้วยมือ ฉะนั้น เมื่อพระชนนีเสด็จเที่ยวไปในป่าใหญ่ ซึ่งเป็นป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยสัตว์ร้าย เป็นที่อาศัยแห่งแรดและเสือเหลืองพระเกสาของพระองค์อันมีสีดังปีกแมลงภู่ ถูกกิ่งไม้เป็นต้นเกี่ยวให้กระจุยกระจาย พระชนนีทรงขมวดมุ่นพระเมาลี ทรงไว้ซึ่งเหงื่อไคลที่พระกัจฉะประเทศ (ทรงเพศเป็นดาปสินีอันประเสริฐ ทรงถือไม้ขอทรงเครื่องบูชาไฟ และมุ่นพระเมาลี) ทรงพระภูษาหนังสัตว์ บรรทมเหนือปถพี ทรงบูชาไฟ.

ปุตฺตา ปิยา มนุสฺสานํ โลกสฺมึ อุปปชฺชิสุํ

น หิ นูนมฺหากํ อยฺยสฺส ปุตฺเต สิเนโห อชายถ ฯ

บุตรทั้งหลายเกิดขึ้นมาแล้ว ย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ในโลก พระอัยกาของเราไม่ทรงเกิดพระสิเนหาในพระโอรสเสียเลยเป็นแน่.

ทุกฺกฏญฺจ หิ โน โปต ๓ ภูนหจฺจํ กตํ มยา

โยหํ สิวีนํ วจนา ปพฺพาเชสึ อทูสกํ ฯ

ยํ เม กิญฺจิ อิธ อตฺถิ ธนํ ธญฺญญฺจ วิชฺชติ

เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา สิวิรฏฺเฐ ปสาสตุ ฯ

๑ ม. เพลฺลํ ฯ ๒ อิทํ อฏฺฐกถาโปตฺถเกเยว ทิสฺสติ ฯ ๓ ม. ปุตฺต ฯ

ดูกรพระหลานน้อย จริงทีเดียว การที่ปู่ให้ขับไล่พระบิดาของเจ้าผู้ไม่มีโทษ เพราะถ้อยคำของชาวสีพีทั้งหลายนั้น ชื่อว่าปู่ได้ทำกรรมอันชั่วช้าและชื่อว่าทำกรรมเครื่องทำลายความเจริญ สิ่งใดๆ ของปู่มีอยู่ในนครนี้ก็ดี ทรัพย์และธัญชาติที่มีอยู่ก็ดี ปู่ขอยกให้แก่พระบิดาของเจ้าทั้งสิ้นขอให้เวสสันดรจงมาเป็นพระราชาปกครองในสีพีรัฐเถิด.

น เทว มยฺหํ วจนา เอหิติ สิวิสุตฺตโม

สยเมว เทโว คนฺตฺวาน สิญฺจ โภเคหิ อตฺรชํ ฯ

ขอเดชะ สมเด็จพระชนกของเกล้ากระหม่อมฉัน คงจักไม่เสด็จมาเป็นพระราชาของชาวสีพี เพราะถ้อยคำของเกล้ากระหม่อมฉัน ขอให้สมเด็จพระอัยกาเสด็จไป ทรงอภิเษกพระบิดาของเกล้ากระหม่อมฉันด้วยราชูปโภค เองเถิดพระเจ้าข้า.

ตโต เสนาปตึ ราชา สญฺชโย อชฺฌภาสถ

อตฺถี อสฺสา รถา ปตฺติ เสนา สนฺนาหยนฺตุ นํ

เนคมา จ มํ อเนฺวนฺตุ พฺราหฺมณา จ ปุโรหิตา

ตโต สฏฺฐี สหสฺสานิ โยธิโน จารุทสฺสนา

ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา นานาวณฺเณหิลงฺกตา ฯ

นีลวตฺถธราเนเก ๑ ปีตาเนเก นิวาสิตา

อญฺเญ โลหิตอุณฺหีสา สุทฺธาเนเก นิวาสิตา

ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา นานาวณฺเณหิลงฺกตา ฯ

หิมวา ยถา คนฺธโร ปพฺพโต คนฺธมาทโน

นานารุกฺเขหิ สญฺฉนฺโน มหาภูตคณาลโย ฯ

โอสเธหิ จ ทิพฺเพหิ ทิสา ภาติ ปวาติ จ

ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา ทิสา ภนฺตุ ปวนฺตุ จ ฯ

ตโต นาคสหสฺสานิ โยชยนฺตุ จตุทฺทส

สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค เหมกปฺปนิวาสเส ๒ ฯ

อารุเฬฺห ๓ คามณีเยภิ โตมรงฺกุสปาณิภิ

ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา หตฺถิกฺขนฺเธหิ ทสฺสิตา ฯ

ตโต อสฺสสหสฺสานิ โยชยนฺตุ จตุทฺทส

อาชานิเยว ๑ ชาติยา สินฺธเว สีฆวาหเน ๒ ฯ

อารุเฬฺห คามณีเยภิ อินฺทิยาจาปธาริภิ

ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา อสฺสปิฏฺเฐ อลงฺกตา ฯ

ตโต รถสหสฺสานิ โยชยนฺตุ จตุทฺทส

อโยสุกตเนมิโย สุวณฺณจิตฺรโปกฺขเร ฯ

อาโรเปนฺตุ ธเช ตตฺถ จมฺมานิ กวจานิ จ

วิปฺผาเลนฺตุ ๓ จ จาปานิ ทฬฺหธมฺมา ปหาริโน

ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา รเถสุ รถชีวิโน ฯ

๑ สี. ยุ. นีลวณฺณธราเนเก ฯ ๒ ม. สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา เหมกปฺปนวาสสา ฯ

๓ ม. อารุฬฺหา ฯ อปรํปิ อีทิสเมว ฯ

ลำดับนั้น พระเจ้าสญชัยได้ดำรัสสั่งเสนาบดีว่า กองทัพ คือ พลช้างพลม้า พลรถ พลเดินเท้า จงผูกสอดอาวุธ (จงเตรียมให้พร้อมสรรพ)ชาวนิคม พราหมณ์และปุโรหิตทั้งหลาย จงตามเราไป ถัดจากนั้นพวกโยธีหกหมื่นผู้มีสง่างาม พร้อมสรรพด้วยเครื่องอาวุธยุทธภัณฑ์ประดับด้วยผ้าสีต่างๆ กัน จงตามมาเร็วพลัน พวกโยธีผู้พร้อมสรรพด้วยเครื่องอาวุธยุทธภัณฑ์ ประดับด้วยผ้าสีต่างๆ กัน คือ พวกหนึ่งแต่งผ้าสีเขียว พวกหนึ่งแต่งผ้าสีเหลือง พวกหนึ่งแต่งผ้าสีแดง พวกหนึ่งแต่งผ้าสีขาว จงตามมาเร็วพลัน ภูเขาคันธมาทน์อันมีในป่าหิมพานต์สะพรั่งไปด้วยคันธชาติ ดารดาษด้วยพฤกษานานาชนิด เป็นที่อาศัยอยู่แห่งหมู่สัตว์ใหญ่ๆ

และมีต้นไม้เป็นทิพยโอสถ ย่อมสว่างไสวและหอมไปทั่วทิศ ฉันใด เหล่าโยธีทั้งหลาย ผู้พร้อมสรรพด้วยเครื่องอาวุธยุทธภัณฑ์ จงตามมาเร็วพลัน ก็จงรุ่งเรืองและมีเกียรติฟุ้งขจรไปฉันนั้น ถัดจากนั้น จงจัดช้างที่สูงใหญ่หมื่นสี่พัน มีสายรัดประคนทองมีเครื่องประดับและเครื่องปกคลุมศีรษะอันขจิตด้วยทอง มีนายควาญช้างถือโตมร และขอขึ้นขี่คอประจำเตรียมพร้อมสรรพ ประดับประดาอย่างสวยงาม จงตามมาเร็วพลัน ถัดจากนั้น จงจัดม้าสินธพชาติอาชาไนยอันมีฝีเท้าจัดหมื่นสี่พัน พร้อมด้วยนายควาญม้าประดับประดาด้วยอลังการ ถือแส้และเกาทัณฑ์ ผูกสอดเครื่องรบขึ้นประจำหลัง จงตามมาเร็วพลัน ถัดจากนั้นจงจัดกระบวนรถรบหมื่นสี่พัน มีกำกงอันหุ้มด้วยเหล็กเรือนรถวิจิตรด้วย และจงยกธงขึ้นปักบนรถนั้นๆ พวกนายขมังธนูผู้ยิงได้แม่นยำ เป็นคนคล่องแคล่วในรถทั้งหลายจงเตรียมโล่ห์ เกราะและเกาทัณฑ์ไว้ให้เสร็จ พลโยธีเหล่านี้ จงตระเตรียมให้พร้อมรีบตามมา.

ลาชา โอโลกิยา ปุปฺผา มาลาคนฺธวิเลปนา

อคฺฆิยานิ จ ติฏฺฐนฺตุ เยน มคฺเคน เอหิติ ฯ

คาเม คาเม สตํ กุมฺภา เมรยสฺส สุราย จ

มคฺคมฺหิ ปติตา ฐนฺตุ ๔ เยน มคฺเคน เอหิติ ฯ

มํสา ปูวา จ สงฺกุลฺยา ๕ กุมฺมาสา มจฺฉสํยุตา

มคฺคมฺหิ ปติตา ฐนฺตุ เยน มคฺเคน เอหิติ ฯ

สปฺปิ เตลํ ทธิ ขีรํ กงฺคุปิฏฺฐา ๖ พหู สุรา

มคฺคมฺหิ ปติตา ฐนฺตุ เยน มคฺเคน เอหิติ ฯ

อาฬาริกา จ สูทา จ นฏนฏฺฏกคายิโน

ปาณิสฺสรา กุมฺภถูนิโย มุทฺทิกา ๗ โสกชฺฌายิกา ฯ

อาหญฺญนฺตุ สพฺพวีณา เภริโย ทินฺทิมานิ จ

ขรมุขานิ ธมนฺตุ ๑ นทนฺตุ เอกโปกฺขรา

มุทิงฺคา ปณฺฑวา สงฺขา โคธา ปริวทนฺติกา ๒

ทินฺทิมานิ จ หญฺญนฺตุ กุฏุมฺพา ทินฺทิมานิ ๓ จ ฯ

๑ ม. อาชานียาว ฯ ๒ ม. สินฺธวา สีฆวาหนา ฯ ๓ ม. วิปฺปาเลนฺตุ ฯ

๔ ม. ปติติฏฺฐนฺตุ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๕ ม. มํสา ปูวา สงฺกุลิโย ฯ

๖ ม. กงฺคุพีชา ฯ ๗ ม. มณฺฑกา ฯ

เวสสันดรโอรสของเรา จักเสด็จมาโดยมรรคาใดๆ ตามมรรคานั้นๆจงให้โปรยข้าวตอก ดอกไม้ มาลัย ของหอมและเครื่องลูบไล้ และจงให้ตั้งเครื่องบูชาอันมีค่ารับเสด็จ ในบ้านหนึ่งๆ จงให้ตั้งหม้อสุราเมรัยรับไว้ บ้านละร้อยๆ รายไปตามมรรคาที่เวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา จงให้ตั้งมังสาหารและขนม เช่น ขนมแตกงา ขนมกุมมาส อันปรุงด้วยเนื้อปลา รายไปตามมรรคาที่เวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมาจงให้ตั้งเนยใส น้ำมัน นมส้ม นมสด ขนมที่ทำด้วยข้าวฟ่างและสุราเป็นอันมาก รายไปตามมรรคาที่เวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมาให้มีพนักงานวิเศษทั้งครัวหวานและครัวคาว จัดตั้งไว้เลี้ยงประชาชนทั่วไป ให้มีมหรสพฟ้อนรำขับร้องทุกๆ อย่าง เพลงปรบมือ กลองยาวช่างขับเสภาอันบรรเทาความเศร้าโศก พวกมโหรีจงเล่นดนตรีดีดพิณพร้อมทั้งกลองน้อยกลองใหญ่ เป่าสังข์ ตีกลองหน้าเดียว ตะโพนบัณเฑาะว์ สังข์ จะเข้ กลองใหญ่ กลองเล็ก รายไปตามมรรคาที่เวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา.

สา เสนา มหตี อาสิ อุยฺยุตฺตา สิวิวาหินี

ชาลินา มคฺคนาเยน วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ ฯ

โกญฺจํ นทติ มาตงฺโค กุญฺชโร สฏฺฐิหายโน

กจฺฉาย พชฺฌมานาย โกญฺจํ นทติ วารโณ ฯ

อาชานิยา หสิยนฺติ ๔ เนมิโฆโส อชายถ

นภํ รโช อฉาเทสิ อุยฺยุตฺตา สิวิวาหินี ฯ

สา เสนา มหตี อาสิ อุยฺยุตฺตา หาริหาริณี

ชาลินา มคฺคนาเยน วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ ฯ

เต ปาวึสุ พฺรหารญฺญํ พหุสาขํ มโหทกํ ๕

ปุปฺผรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ ผลรุกฺเขหิ จูภยํ ฯ

ตตฺถ วินฺทุสฺสรา วคฺคู นานาวณฺณา พหู ทิชา

กูชนฺตมุปกูชนฺติ อุตุสํปุปฺผิเต ทุเม ฯ

เต คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ อโหรตฺตานมจฺจเย

ปเทสนฺตํ อุปาคญฺฉฉ ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหุ ฯ

มหาราชปพฺพํ นาม ฯ

กองทัพของสีพีรัฐเป็นกองทัพใหญ่ อันจัดเป็นกระบวนตั้งไว้เสร็จแล้วนั้น มีพระชาลีราชกุมารเป็นผู้นำทาง ได้ยาตราไปยังเขาวงกต ช้างกุญชรตัวประเสริฐมีอายุ ๖๐ ปี มีสายรัดประคนทอง ผูกตกแต่งไว้ บันลือก้องโกญจนาทกระหึ่มอยู่ เหล่าม้าอาชาไนยย่อมแผดเสียงดังสนั่น เสียงกงรถดังกึกก้อง ธุลีละอองฟุ้งตระหลบนภากาศ กองทัพของสีพีรัฐอันจัดเป็นกระบวนยาตราไปเป็นกองทัพใหญ่ สามารถจะทำลายล้างราชดัสกรได้ มีพระชาลีราชกุมารเป็นผู้นำทาง ได้ยาตราไปยังเขาวงกตพระเจ้าสญชัยพร้อมด้วยราชบริพารเหล่านั้นเสด็จเข้าป่าใหญ่ ซึ่งมีต้นไม้มีกิ่งก้านมาก มีน้ำมาก ดารดาษไปด้วยไม้ดอกและไม้ผลทั้งสองอย่างในป่าใหญ่นั้น ฝูงวิหคเป็นอันมากหลากๆ สี มีเสียงกลมกล่อมหวานไพเราะเกาะอยู่บนต้นไม้อันเผล็ดดอกตามฤดูกาล ร้องประสานเสียงเสียงระเบงเป็นคู่ๆ พระเจ้าสญชัยพร้อมทั้งราชบริพารเหล่านั้น เสด็จไประยะทางไกลล่วงหลายวันหลายคืน จึงบรรลุถึงประเทศที่พระเวส -สันดรประทับอยู่.

(นี้) ชื่อมหาราชบรรพ.

เตสํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ ภีโต เวสฺสนฺตโร อหุ

ปพฺพตํ อภิรูหิตฺวา ภีโต เสนํ อุทิกฺขติ ฯ

อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ นิคฺโฆโส ยาทิโส วเน

อาชานิยา หสิยนฺติ ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร ฯ

อิเม นูน อรญฺญมฺหิ มิคสงฺฆานิ ลุทฺทกา

วาคุราหิ ปริกฺขิปฺป โสพฺเภ ๑ ปาเตตฺวา ตาวเท

วิกฺโกสมานา ติปฺปาหิ หนฺติ เนสํ วรํ วรํ ฯ

ตถา มยํ อทูสกา อรญฺเญ อวรุทฺธกา

อมิตฺตหตฺถตฺถคตา ๒ ปสฺส ทุพฺพลฆาตกํ ฯ

๑ ม. ธเมนฺตุ ฯ สี.ยุ. วทนฺตุ ฯ ๒ ม. ปริวเทนฺติกา ฯ ๓ ม. กุตุมฺปทินฺทิมานิ จ ฯ

๔ สี. ยุ. อหิสฺสึสุ ฯ ๕ ยุ. พหุทิชํ ฯ

พระเวสสันดรได้ทรงสดับเสียงกึกก้องแห่งกองพลเหล่านั้น ก็ตกพระทัยกลัวเสด็จขึ้นภูเขา ทรงหวาดกลัวทอดพระเนตรดูกองพลเสนา ตรัสว่าดูกรมัทรี เชิญมาดูซิ เสียงอันกึกก้องเช่นใดในป่า ม้าอาชาไนยส่งเสียงร้องกึกก้อง เห็นปลายธงปลิวไสว นายพรานไพรทั้งหลายขึงข่ายล้อมฝูงเนื้อในป่า ไล่ต้อนให้ตกลงในหลุม แล้วไล่ทิ่มแทงด้วยหอก เลือกเอาแต่ตัวพีๆ ฉันใด เราทั้งสองก็ฉันนั้น เป็นผู้ไม่มีโทษผิด ถูกขับไล่จากแว่นแคว้นมาอยู่ในป่า ย่อมเป็นผู้ต้องตกอยู่ในเงื้อมมือของพวกอมิตรเป็นแน่ ดูเอาเถิดซึ่งบุคคลผู้ประหารคนไม่มีกำลัง.

อมิตฺตา นปฺปสเหยฺยุํ อคฺคิว อุทกณฺณเว

ตเทว ตฺวํ วิจินฺเตหิ อปิ โสตฺถิ อิโต สิยา ฯ

พวกอมิตรไม่พึงย่ำยีพระองค์ เปรียบเหมือนไฟในห้วงน้ำ ฉะนั้น ขอพระองค์จงระลึกถึงข้อนั้นแหละ แต่นี้ไปจะพึงมีแต่ความสวัสดีโดยแท้.

ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา โอโรหิตฺวาน ปพฺพตา

นิสีทิ ปณฺณสาลายํ ทฬฺหํ กตฺวาน มานสํ ฯ

ลำดับนั้น พระเวสสันดรราชเสด็จลงจากภูเขาแล้วประทับนั่งในบรรณศาลา ทรงทำพระมนัสให้มั่นคง.

นิวตฺตยิตฺวาน รถํ วุฏฺฐาเปตฺวาน เสนิโย

เอกํ อรญฺเญ วิหรนฺตํ ปิตา ปุตฺตํ อุปาคมิ ฯ

หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห เอกํโส ปญฺชลีกโต

ปริกิณฺโณ ๓ อมจฺเจหิ ปุตฺตํ สิญฺจิตุปาคมิ

ตตฺถทฺทส กุมารํ โส รมฺมรูปํ สมาหิตํ

นิสินฺนํ ปณฺณสาลายํ ฌายนฺตํ อกุโตภยํ ฯ

พระบิดาดำรัสสั่งให้กลับรถ ให้ประเทียบกระบวนทัพไว้แล้วเสด็จเข้าไปหาพระราชโอรสผู้ประทับอยู่ในป่าเดียวดาย เสด็จลงจากคอช้างพระที่นั่งต้น ทรงเฉวียงพระอังสาประนมพระหัตถ์ แวดล้อมด้วยหมู่อำมาตย์เสด็จเข้าไปเพื่อทรงอภิเษกพระราชโอรส ณ ที่นั้น ท้าวเธอได้ทอดพระเนตรเห็นพระราชโอรสทรงเพศบรรพชิต นั่งเข้าฌานอยู่ในบรรณศาลาไม่หวั่นไหวแน่วแน่ ไม่มีภัยแต่ไหน.

ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ ปิตรํ ปุตฺตคิทฺธินํ

เวสฺสนฺตโร จ มทฺที จ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อวนฺทิสุํ ฯ

มทฺที จ สิรสา ปาเท สสฺสุรสฺสาภิวาทยิ

มทฺที อหญฺหิ เต เทว ปาเท วนฺทามิ เต หุสา ๑

เตสุ ตตฺถ ปลิสชฺช ปาณินา ปริมชฺชถ ฯ

๑ ม. โสพฺภํ ฯ ๒ ม. อมิตฺตหตฺถตฺตํ คตา ฯ ๓ สี. ยุ. ปริขิตฺโต ฯ

ก็พระเวสสันดรและพระนางเจ้ามัทรี ทอดพระเนตรเห็นพระบิดาผู้มีความรักในบุตรกำลังเสด็จมา ทรงต้อนรับถวายอภิวาท ฝ่ายพระนางเจ้ามัทรี ทรงซบพระเศียรอภิวาทแทบพระบาทพระสัสสุระกราบทูลว่า ข้าแต่พระสมมติเทพ เกล้ากระหม่อมฉันมัทรีผู้สะใภ้ของพระองค์ ขอถวายบังคม ณ พระยุคลบาทของพระองค์ พระเจ้าสญชัยทรงสวมกอดสองกษัตริย์ประทับทรวง ฝ่าพระหัตถ์ลูบพระปฤษฎางค์อยู่ไปมา ณ อาศรมนั้น.

กจฺจิ โว กุสลํ ปุตฺต กจฺจิ ปุตฺต อนามยํ

กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ กจฺจิ มูลผลา พหู ฯ

กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา

วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ ฯ

ดูกรพระลูกรัก ลูกทั้งสองไม่มีโรคาพาธหรือหนอ ลูกทั้งสองสำราญดีหรือ ทั้งมูลมันผลไม้มีมากหรือ เหลือบ ยุง และสัตว์เสือกคลานมีน้อยแลหรือ ในป่าอันเกลื่อนกล่นไปด้วยพาลมฤค ไม่มีมาเบียดเบียนแลหรือ.

อตฺถิ โน ชีวิกา เทว สา จ ยาทิสิกีทิสา

กสิรา ชีวิกา โหม อุญฺฉาจริยาย ชีวิตํ ฯ

อนิทฺธินํ มหาราช ทเมตฺยสฺสํว ๒ สารถิ

ตฺยมฺหา อนิทฺธิกา ทนฺตา อสมิทฺธิ ทเมติ โน ฯ

อปิ โน กีสานิ มํสานิ ปิตุ มาตุ อทสฺสนา

อวรุทฺธานํ มหาราช อรญฺเญ ชีวิโสกินํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ชีวิตของข้าพระบาททั้งสองย่อมเป็นไปตามมีตามได้ ข้าพระบาททั้งสองเป็นอยู่อย่างฝืดเคือง ชีวิตเป็นอยู่ได้ด้วยการเที่ยวแสวงหามูลผลาผล ข้าแต่พระมหาราช นายสารถีทรมานม้าให้หมดฤทธิ์ ฉันใด ข้าพระบาททั้งสองย่อมเป็นผู้ถูกทรมานให้หมดฤทธิ์ ฉันนั้นความสิ้นฤทธิ์ย่อมทรมานข้าพระบาททั้งสอง ข้าแต่พระมหาราช เมื่อข้าพระบาททั้งสองผู้ถูกเนรเทศโศกเศร้าอยู่ในป่าเนืองนิตย์ เนื้อหนังก็ซูบซีด เพราะมิได้เห็นพระชนกชนนี.

เยปิ เต สิวิเสฏฺฐสฺส ทายาทปฺปตฺตมานสา

ชาลี กณฺหาชินา จุโภ พฺราหฺมณสฺส วสานุคา

อจฺจายิกสฺส ลุทฺทสฺส โย เน คาโวว สุมฺภติ ฯ

เต ราชปุตฺติยา ปุตฺเต ยทิ ชานาถ สํสถ

ปริยาปุณาถ โน ขิปฺปํ สปฺปทฏฺฐํว มาณวํ ฯ

ทายาทผู้มีมโนรถยังไม่สำเร็จของฝ่าพระบาทผู้จอมสีพีรัฐ คือ ชาลีและกัณหาชินา ทั้งสองตกอยู่ในอำนาจของพราหมณ์ผู้มุทะลุหยาบช้า มันต้อนตีเอาชาลีกัณหาชินาทั้งสองนั้นเหมือนดังโค ถ้าพระองค์ทรงทราบหรือทรงได้สดับข่าวลูกทั้งสองของพระราชบุตรีนั้น ขอได้ทรงพระกรุณาตรัสบอกแก่ข้าพระบาทโดยเร็วพลัน ดังหมอรีบพยาบาลคนที่ถูกงูกัดฉะนั้นเถิด.

เอเต ๓ กุมารา นิกฺกีตา ชาลี กณฺหาชินา จุโภ

พฺราหฺมณสฺส ธนํ ทตฺวา ปุตฺต มา ภายิ อสฺสุํ ฯ

กุมารทั้งสองนั้น คือ ชาลีและกัณหาชินา พ่อได้ให้ทรัพย์แก่พราหมณ์ถ่ายมาแล้ว ดูกรลูกรัก อย่ากลัวไปเลย จงเบาใจเถิด.

กจฺจิ นุ ตาต กุสลํ กจฺจิ ตาต อนามยํ

กจฺจิ นุ ตาต เม มาตุ จกฺขุ น ปริหายติ ฯ

๑ ม. สุณฺหา ฯ ๒ ม. ทเมตสฺสํว ฯ ๓ ม. อุโภ ฯ

ข้าแต่สมเด็จพระบิดา ฝ่าพระบาทไม่มีโรคาพาธหรือหนอ ทรงพระสำราญดีหรือ พระจักษุแห่งพระชนกชนนีของข้าพระบาท ยังไม่เสื่อมเสียแหละหรือ.

กุสลญฺเจว เม ปุตฺต อโถ ปุตฺต อนามยํ

อโถ จ ปุตฺต เต มาตุ จกฺขุ น ปริหายติ ฯ

ดูกรลูกรัก พ่อไม่มีโรคาพาธ และสบายดี อนึ่ง จักษุแห่งมารดาของเจ้าก็ไม่เสื่อมเสีย.

กจฺจิ อโรคํ โยคฺคนฺเต กจฺจิ วหติ วาหนํ

กจฺจิ ผีโต ชนปโท กจฺจิ วุฏฺฐิ น ฉิชฺชติ ฯ

ยวดยานของฝ่าพระบาทไม่ทรุดโทรมหรือ พลพาหนะยังใช้ได้คล่องแคล่วหรือ ชนบทเจริญดีอยู่หรือ ฝนไม่แล้งหรือ พระเจ้าข้า.

อโถ อโรคํ โยคฺคมฺเม อโถ วหติ วาหนํ

อโถ ผีโต ชนปโท อโถ วุฏฺฐิ น ฉิชฺชติ ฯ

ยวดยานของเราไม่ทรุดโทรม พลพาหนะยังใช้ได้คล่องแคล่ว ชนบทเจริญดี และฝนไม่แล้ง.

อิจฺเจวํ มนฺตยนฺตานํ มาตา เนสํ อทิสฺสถ

ราชปุตฺตี คิริทฺวาเร ปตฺติกา อนุปาหนา ฯ

ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตึ มาตรํ ปุตฺตคิทฺธินึ

เวสฺสนฺตโร จ มทฺที จ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อวนฺทิสุํ ฯ

มทฺที จ สิรสา ปาเท สสฺสุยา อภิวาทยิ

มทฺที อหญฺหิ เต อยฺเย ปาเท วนฺทามิ เต หุสา ฯ

เมื่อสามกษัตริย์ทรงสนทนากันอยู่อย่างนี้ พระมารดาผู้เป็นราชบุตรี ไม่ทรงฉลองพระบาท เสด็จดำเนินไปปรากฏที่ปากทวารเขา ก็พระเวสสันดร

และพระมัทรี ทอดพระเนตรเห็นพระมารดาผู้มีความรักในบุตรกำลัง

เสด็จมา ทรงต้อนรับถวายอภิวาท ฝ่ายพระนางเจ้ามัทรี ทรงซบเศียรเกล้าอภิวาทแทบพระบาท พระสัสสุกราบทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้าเกล้ากระหม่อมฉันมัทรีผู้สะใภ้ ขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระแม่เจ้า.

มทฺทิญฺจ ปุตฺตกา ทิสฺวา ทูรโต โสตฺถิมาคตา

กนฺทนฺตา อภิธาวึสุ วจฺฉา พาลาว มาตรํ ฯ

มทฺที จ ปุตฺตเก ทิสฺวา ทูรโต โสตฺถิมาคเต

วารุณีว ปเวเธนฺติ ถนธาราภิสิญฺจถ ฯ

ก็พระโอรสทั้งสองผู้เสด็จมาโดยสวัสดีแต่ที่ไกล ทอดพระเนตรเห็นพระนางเจ้ามัทรี ก็คร่ำครวญวิ่งเข้าไปหา ดังหนึ่งลูกโคน้อยวิ่งเข้าหาแม่ฉะนั้น ส่วนพระนางเจ้ามัทรีพอทอดพระเนตรเห็นพระโอรสทั้งสองผู้เสด็จมาโดยสวัสดี แต่ที่ไกล ทรงสั่นระรัวไปทั่วพระกาย เหมือนแม่มดที่ผีสิง ฉะนั้น น้ำนมก็ไหลออกจากพระถันทั้งคู่.

สมาคตาน ญาตีนํ มหาโฆโส อชายถ

ปพฺพตา สมนาทึสุ มหี อากมฺปิตา อหุ

วุฏฺฐิธารํ ปวตฺเตนฺโต เทโว ปาวสฺสิ ตาวเท ฯ

อถ เวสฺสนฺตโร ราชา ญาตีหิ สมคจฺฉถ

นตฺตาโร สุณิสา ปุตฺโต ราชา เทวี จ เอกโต ฯ

ยทา สมาคตา อาสุํ ตทาสิ โลมหํสนํ

ปญฺชลิกา ตสฺส ยาจนฺติ โรทนฺตา เภรเว วเน ฯ

เวสฺสนฺตรญฺจ มทฺทิญฺจ สพฺเพ รฏฺฐา สมาคตา

ตฺวํ โนสิ อิสฺสโร ราชา รชฺชํ กาเรถ โน อุโภ ฯ

ฉกฺขตฺติยปพฺพํ นาม ฯ

เมื่อพระญาติทั้งหลายมาพร้อมกันแล้ว ขณะนั้นได้เกิดเสียงสนั่นกึกก้องภูเขาทั้งหลายสั่นสะท้าน แผ่นดินไหวสะเทือน ฝนตกลงเป็นท่อธารครั้งนั้น พระเวสสันดรราชได้สมาคมร่วมด้วยพระญาติ คือ พระราชาพระเทวี พระโอรส พระสุณิสา และพระราชนัดดาทั้งสองพระองค์พระญาติทั้งหลายมาประชุมพรักพร้อมกันแล้ว ณ กาลใด ในกาลนั้นได้เกิดความอัศจรรย์น่าขนพองสยองเกล้า ประชาราษฎร์ทั้งปวงพร้อมใจกัน ประนมอัญชลีถวายบังคมพระมหาสัตว์ คร่ำครวญวิงวอนพระเวสสันดรและพระนางเจ้ามัทรี ในป่าอันน่าหวาดกลัวว่า พระองค์เป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งข้าพระบาททั้งหลาย ขอทั้งสองพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดรับเสวยราชสมบัติเป็นพระราชาแห่งข้าพระบาททั้งหลายเทอญ.

(นี้) ชื่อฉขัตติยบรรพ.

ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺตํ รฏฺฐา ปพฺพาชยิตฺถ มํ

ตฺวญฺจ ชานปทา เจว เนคมา จ สมาคตา ฯ

ฝ่าพระบาท ชาวชนบทและชาวนิคม พร้อมใจกันเนรเทศข้าพระบาทผู้ครองราชสมบัติโดยทศพิธราชธรรม จากแว่นแคว้น.

ทุกฺกฏญฺจ หิ โน ปุตฺต ภูนหจฺจํ กตํ มยา

โยหํ สิวีนํ วจนา ปพฺพาเชสึ อทูสกํ ฯ

ดูกรพระลูกรัก จริงทีเดียว การที่พ่อขับไล่ลูกผู้ไม่มีโทษผิดออกไปจากแว่นแคว้น เพราะถ้อยคำของชาวสีพีนั้น ชื่อว่าพ่อได้ทำกรรมอันชั่วช้าและชื่อว่าพ่อได้ทำกรรมเครื่องทำลายความเจริญ.

เยนเกนจิ วณฺเณน ปิตุ ทุกฺขํ อุทพฺพเห

มาตุยา ภคินิยาปิ อปิ ปาเณหิ อตฺตโน ฯ

(นฺหานกาโล มหาราช รโชชลฺลํ ปวาหย ๑-)

ขึ้นชื่อว่าบุตร ควรช่วยปลดเปลื้องความทุกข์ของมารดาบิดาและพี่น้องที่เกิดขึ้น เพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ด้วยชีวิตของตน (ข้าแต่พระมหาราชา เวลานี้เป็นเวลาสมควรที่จะสรงสนาน ขอเชิญทรงชำระพระสรีระมลทินเถิด พระเจ้าข้า).