๘. มหานารทกัสสปชาดก เล่ม ๒๘

๘. มหานารทกัสสปชาดก (๕๔๕)

ว่าด้วยพระมหานารทกัสสปะทรงบำเพ็ญอุเบกขาบารมี

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าว่า)

{๘๓๔} [๒๑๖๔] พระมหากษัตริย์ทรงพระนามว่าอังคติผู้เป็นพระราชาของชาววิเทหรัฐ ทรงมีพระราชยาน พระราชทรัพย์ พลนิกายมากมายเหลือที่จะนับ

[๒๑๖๕] ก็คืนหนึ่งในวันเพ็ญกลางเดือน ๑๒ ขณะปฐมยาม พระองค์ประชุมเหล่าอำมาตย์

[๒๑๖๖] ราชบัณฑิตผู้มีความรู้สมบูรณ์ เฉลียวฉลาด ยิ้มแย้มก่อนพูด คือ วิชัยอำมาตย์ ๑ สุนามอำมาตย์ ๑ อลาตอำมาตย์ ๑

[๒๑๖๗] พระเจ้าวิเทหราชตรัสถามตามลำดับว่า ‘ท่านทั้งหลายจงกล่าวไปตามความพอใจของตน ๆ ว่า ‘วันนี้เป็นวันเพ็ญเดือน ๑๒ ดวงจันทร์แจ่มกระจ่าง กลางคืนวันนี้ พวกเราพึงยังฤดูกาลเช่นนี้ให้เป็นไปด้วยความยินดีอะไร’{๘๓๕} [๒๑๖๘] ลำดับนั้น อลาตเสนาบดีได้กราบทูลพระราชาว่า ‘พวกข้าพระองค์จะจัดพลช้าง พลม้า พลเสนา ให้พร้อมสรรพ

[๒๑๖๙] ขอเดชะ พวกเราจะนำกองทัพที่ทรงพลังเกรียงไกรออกต่อยุทธพวกใดยังไม่มาสู่อำนาจ ก็จะนำมาสู่อำนาจให้จงได้ นี่เป็นความเห็นส่วนตัวของข้าพระองค์ พวกเราจะได้ชัยชนะผู้ที่เรายังไม่ชนะ ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรงรื่นรมย์ด้วยการรบ นี้คือความคิดของข้าพระองค์’

{๘๓๖} [๒๑๗๐] สุนามอำมาตย์ได้ฟังคำของอลาตเสนาบดีแล้วได้กราบทูลว่า ‘ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พวกศัตรูของพระองค์ก็มาสู่พระราชอำนาจหมดแล้ว[๒๑๗๑] ต่างพากันวางศัสตรายอมสวามีภักดิ์แล้วทั้งหมด วันนี้เป็นวันมหรสพสนุกสนานยิ่ง การรบข้าพระพุทธเจ้าไม่ชอบใจ

[๒๑๗๒] คนทั้งหลายจงรีบนำข้าว นํ้า และของขบเคี้ยวมาถวายพระองค์เถิด ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรงรื่นรมย์ด้วยกามคุณและในการฟ้อนรำ ขับร้อง การประโคมเถิด พระเจ้าข้า’{๘๓๗} [๒๑๗๓] วิชัยอำมาตย์ได้ฟังคำของสุนามอำมาตย์แล้วได้กราบทูลว่า ‘ขอเดชะพระมหาราชเจ้า กามคุณทุกอย่างก็บำเรอพระองค์อยู่เป็นนิจแล้ว[๒๑๗๔] การทรงเพลิดเพลินด้วยกามคุณทั้งหลายพระองค์ทรงหาได้โดยไม่ยากเลย ทรงปรารถนาก็ได้ทุกเมื่อ การรื่นรมย์กามคุณทั้งหลายนี้ไม่ใช่เป็นความคิดของข้าพระองค์[๒๑๗๕] วันนี้ พวกเราควรพากันไปหาสมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นพหูสูตรู้แจ้งอรรถธรรม ผู้แสวงหาคุณ ซึ่งจะพึงกำจัดความสงสัยของพวกเราได้จะดีกว่า’{๘๓๘} [๒๑๗๖] พระเจ้าอังคติราชได้ทรงสดับคำของวิชัยอำมาตย์แล้วได้ตรัสว่า ‘แม้เราก็ชอบใจคำพูดของวิชัยอำมาตย์ที่พูดไว้

[๒๑๗๗] วันนี้ พวกเราควรพากันเข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นพหูสูตรู้แจ้งอรรถธรรม ผู้แสวงหาคุณ ซึ่งจะพึงกำจัดความสงสัยของพวกเราได้

[๒๑๗๘] ท่านที่อยู่ ณ ที่นี้ทุกท่านจงลงมติว่า ‘วันนี้พวกเราควรจะเข้าไปหาบัณฑิตคนไหน ที่รู้แจ้งอรรถธรรม ผู้แสวงหาคุณ ซึ่งท่านจะพึงกำจัดความสงสัยของพวกเราได้’{๘๓๙} [๒๑๗๙] อลาตเสนาบดีได้ฟังพระราชดำรัสของพระเจ้าวิเทหราชแล้วได้กราบทูลว่า ‘มีอเจลกที่รู้กันทั่วไปว่าเป็นนักปราชญ์อยู่ที่มฤคทายวัน[๒๑๘๐] อเจลกผู้นี้ชื่อว่าคุณะ เป็นกัสสปโคตร เป็นพหูสูต พูดจาไพเราะเป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ ขอเดชะ พวกเราควรเข้าไปหาเธอ เธอจักกำจัดความสงสัยของพวกเราได้’{๘๔๐} [๒๑๘๑] พระราชาได้ทรงสดับคำของอลาตเสนาบดีแล้วได้ตรัสสั่งสารถีว่า ‘เราจะไปยังมฤคทายวัน ท่านจงนำยานเทียมม้ามาที่นี่’{๘๔๑} [๒๑๘๒] พวกนายสารถีได้จัดพระราชยานซึ่งสร้างด้วยงา มีเพลาเป็นเงิน เครื่องล้อมหมดจดเกลี้ยงเกลา ขาวสะอาดเหมือนดวงจันทร์ที่ไร้มลทินโทษ มาถวายพระราชา[๒๑๘๓] รถนั้นเทียมด้วยม้าสินธพ ๔ ตัวซึ่งล้วนมีสีดังดอกโกมุท เป็นม้ามีฝีเท้าเร็วดังลมพัด ฝึกมาดีแล้ว ประดับด้วยดอกไม้ทอง

[๒๑๘๔] ฉัตร รถ ม้า และวีชนี ล้วนมีสีขาว พระเจ้าวิเทหราชเสด็จออกพร้อมด้วยหมู่อำมาตย์ ทรงงดงามดังดวงจันทร์

[๒๑๘๕] หมู่พลราชบริพารผู้กล้าหาญอยู่บนหลังม้า ถือหอกดาบตามเสด็จพระเจ้าวิเทหราชพระองค์นั้น

[๒๑๘๖] พระเจ้าวิเทหราชเสด็จถึงมฤคทายวันโดยครู่เดียว เสด็จลงจากพระราชยานแล้วทรงดำเนินเข้าไปหาอาชีวกชื่อว่าคุณะ พร้อมด้วยหมู่อำมาตย์

[๒๑๘๗] ก็ในกาลนั้น มีพราหมณ์และคฤหบดีมาชุมนุมกันอยู่ในพระราชอุทยานนั้น พราหมณ์และคฤหบดีเหล่านั้นพระราชามิได้รับสั่งให้ไล่ออกไป{๘๔๒} [๒๑๘๘] ลำดับนั้น พระราชาเสด็จเข้าไปประทับนั่งเหนืออาลนะที่ปูลาดด้วยพระยี่ภู่ มีสัมผัสอ่อนนุ่ม ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

[๒๑๘๙] แล้วได้ทรงปราศรัยไต่ถามทุกข์สุขว่า ‘พระคุณเจ้าสบายดีอยู่หรือ ลมมิได้กำเริบเสียดแทงหรือ

[๒๑๙๐] พระคุณเจ้าเลี้ยงชีวิตโดยไม่ฝืดเคืองหรือ ได้บิณฑบาตพอยังชีวิตให้เป็นไปอยู่หรือ พระคุณเจ้ามีอาพาธน้อยหรือ จักษุมิได้เสื่อมไปจากปกติหรือ’{๘๔๓} [๒๑๙๑] อาชีวกชื่อว่าคุณะทูลปราศรัยกับพระเจ้าวิเทหราชผู้ทรงยินดีในระเบียบว่า ‘ขอถวายพระพรพระมหาราชเจ้า อาตมาสบายดีอยู่ทุกประการ[๒๑๙๒] ชายแดนของพระองค์ไม่กำเริบเสิบสานหรือ ช้างม้าของพระองค์หาโรคมิได้หรือ พาหนะยังพอเป็นไปแลหรือ พยาธิไม่มีมาเบียดเบียนพระสรีระของพระองค์แลหรือ’{๘๔๔} [๒๑๙๓] พระราชาผู้ทรงเป็นจอมทัพผู้ใคร่ธรรม ครั้นอาชีวกชื่อว่าคุณะทูลปราศรัยแล้ว ได้ตรัสถามเนื้อความและเหตุผลเป็นลำดับไปว่า[๒๑๙๔] ‘ท่านกัสสปะ นรชนพึงประพฤติธรรมในมารดาและบิดาอย่างไร พึงประพฤติธรรมในอาจารย์อย่างไร พึงประพฤติธรรมในบุตรและภรรยาอย่างไร

[๒๑๙๕] พึงประพฤติธรรมในวุฒบุคคลอย่างไร พึงประพฤติธรรมในสมณะและพราหมณ์อย่างไร พึงประพฤติธรรมในพลนิกายอย่างไร และพึงประพฤติธรรมในชนบทอย่างไร

[๒๑๙๖] คนทั้งหลายประพฤติธรรมอย่างไร ละโลกนี้เปแล้วจึงไปส่สุคติ ส่วนคนบางพวกผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม ไฉนจึงตกนรกเล่า’

{๘๔๕} [๒๑๙๗] คุณาชีวกกัสสปโคตรได้ฟังพระดำรัสของพระเจ้าวิเทหราชแล้ว ได้กราบทูลว่า ‘ขอถวายพระพรพระมหาราชเจ้า ขอพระองค์ทรงสดับทางที่แท้จริงของข้าพระองค์

[๒๑๙๘] ธรรมที่ประพฤติแล้วไม่มีผลที่เป็นบุญหรือบาป ขอเดชะ ปรโลกไม่มี ใครเล่าที่จากปรโลกนั้นมาในโลกนี้

[๒๑๙๙] มหาบพิตร ปู่ย่าตายายไม่มี มารดาบิดาจักมีแต่ที่ไหน ขึ้นชื่อว่าอาจารยไม่มี ใครจักฝึกผู้ที่ฝึกไม่ได้

[๒๒๐๐] สัตว์ทั้งหลายเสมอกันหมด ผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อท่านผู้เจริญไม่มี กำลังหรือความเพียรก็ไม่มี ความเป็นลูกผู้ชายด้วยความขยันจักมีแต่ที่ไหน สัตว์ทั้งหลายย่อมไปตามความเที่ยงแท้แน่นอน เหมือนสิ่งที่ผูกติดอยู่ท้ายเรือย่อมแล่นไปตามเรือแน่นอน[๒๒๐๑] สัตว์ย่อมได้สิ่งที่ควรได้ ในข้อนั้นผลทานจักมีแต่ที่ไหน ผลทานไม่มี ผู้ให้ทานเป็นผู้ไม่มีอำนาจ ไม่มีความเพียร

[๒๒๐๒] ทานเป็นสิ่งที่คนโง่บัญญัติไว้ คนฉลาดรับทาน คนโง่ที่สำคัญตัวว่าฉลาด เป็นผู้ไม่มีอำนาจ ย่อมให้ทานแก่คนฉลาดทั้งหลาย

{๘๔๖} [๒๒๐๓] รูปกายอันเป็นที่รวมดิน นํ้า ลม ไฟ สุข ทุกข์ และชีวิต ๗ ประการนี้เป็นของเที่ยง ไม่ขาดสูญ ไม่กำเริบ รูปกาย ๗ ประการนี้ไม่มีขาดสูญ

[๒๒๐๔] ไม่มีใครที่เป็นผู้ฆ่า ผู้ตัด หรือผู้เบียดเบียน เป็นแต่ศัสตราทั้งหลายสอดแทรกไปในระหว่างรูปกาย ๗ ประการนี้[๒๒๐๕] ผู้ใดตัดศีรษะของผู้อื่นด้วยดาบอันคม ผู้นั้นไม่ชื่อว่าตัดร่างกายเหล่านั้น ในการทำเช่นนั้นผลบาปจะมีแต่ที่ไหน[๒๒๐๖] สัตว์ทุกจำพวกท่องเที่ยวอยู่ในวัฏฏสงสาร ๘๔ มหากัปย่อมบริสุทธิ์ได้เอง เมื่อยังไม่ถึงกาลนั้น แม้จะสำรวมด้วยดี ก็บริสุทธิ์ไม่ได้[๒๒๐๗] เมื่อยังไม่ถึงกาลนั้น แม้จะประพฤติความดีมากมาย ก็บริสุทธิ์ไม่ได้ ถ้าแม้ทำบาปมากมาย ก็ไม่ล่วงขณะนั้นไป[๒๒๐๘] ในวาทะของเราทั้งหลาย ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้โดยลำดับเมื่อถึง ๘๔ กัป พวกเราไม่ล่วงเลยเขตกำหนดนั้นไปได้

เหมือนคลื่นไม่ล่วงเลยฝั่งไปฉะนั้น’{๘๔๗} [๒๒๐๙] อลาตเสนาบดีได้ฟังคำของคุณาชีวกกัสสปโคตรแล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าชอบใจคำนั้นเหมือนอย่างที่ท่านผู้เจริญกล่าว[๒๒๑๐] แม้ข้าพเจ้าก็ระลึกชาติหนหลังของตนได้ชาติหนึ่ง คือ ในชาติก่อน ข้าพเจ้าเกิดเป็นคนฆ่าโคผู้หยาบช้า[๒๒๑๑] ในพระนครพาราณสีอันเป็นเมืองมั่งคั่ง แล้วได้ทำบาปกรรมไว้มาก ได้ฆ่าสัตว์ที่มีชีวิตเป็นอันมาก ทั้งกระบือ สุกร แพะ[๒๒๑๒] ข้าพเจ้าจุติจากชาตินั้นแล้วมาเกิดในตระกูลเสนาบดีอันบริบูรณ์ บาปไม่มีผลแน่นอน ข้าพเจ้าจึงไม่ตกนรก’{๘๔๘} [๒๒๑๓] ขณะนั้น มีทาสผู้เข็ญใจคนหนึ่งในเมืองมิถิลานี้ชื่อวีชกะ เป็นผู้รักษาอุโบสถศีล ได้เข้าไปยังสำนักของคุณาชีวก[๒๒๑๔] ได้ฟังคำกัสสปคุณาชีวกและอลาตเสนาบดีพูดกันอยู่ ก็ถอนหายใจฮึดฮัด ร้องไห้นํ้าตาไหล

{๘๔๙} [๒๒๑๕] พระเจ้าวิเทหราชได้ตรัสถามนายวีชกะนั้นว่า ‘สหายเอ๋ย เจ้าร้องไห้ทำไม เจ้าได้ยินได้เห็นอะไรมาหรือ เจ้าได้รับทุกขเวทนาอะไร จงบอกให้เราทราบ’{๘๕๐} [๒๒๑๖] นายวีชกะได้ฟังพระดำรัสของพระเจ้าวิเทหราชแล้วได้กราบทูลว่า ‘ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีทุกขเวทนาหรอก ข้าแต่พระมหาราชขอได้ทรงพระกรุณาฟังข้าพระพุทธเจ้า[๒๒๑๗] ถึงข้าพระพุทธเจ้าเองก็ระลึกถึงความสุขสบายของตนในชาติก่อนได้ คือ ในชาติก่อนข้าพระพุทธเจ้าเกิดเป็นเศรษฐีชื่อว่าภาวะ เป็นผู้ยินดีในคุณธรรมอยู่ในเมืองสาเกต[๒๒๑๘] ข้าพระพุทธเจ้านั้นมีคนรู้จักทั่วไป ยินดีในการบริจาคทานแก่พราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย มีการงานสะอาด ข้าพระพุทธเจ้าระลึกถึงบาปกรรมที่ตนทำแล้วไม่ได้เลย[๒๒๑๙] ข้าแต่พระเจ้าวิเทหราช ข้าพระพุทธเจ้าจุติจากชาตินั้นแล้วมาเกิดในครรภ์ของนางกุมภทาสีหญิงขัดสนในมิถิลานครนี้ จำเดิมแต่เกิดแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าก็ยากจนเรื่อยมา[๒๒๒๐] ถึงแม้ข้าพระพุทธเจ้าจะเป็นคนยากจนอย่างนี้ ก็ยังตั้งมั่นอยู่ในความประพฤติชอบ ได้ให้อาหารกึ่งหนึ่งแก่ท่านที่ปรารถนา

[๒๒๒๑] ได้รักษาอุโบสถศีลในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำทุกเมื่อ ไม่ได้เบียดเบียนสัตว์และไม่ได้ลักทรัพย์เลย

[๒๒๒๒] กรรมทั้งปวงที่ข้าพระพุทธเจ้าประพฤติดีแล้วนั้นคงจะไร้ผลเป็นแน่ ศีลนี้เห็นจะไร้ประโยชน์เหมือนที่อลาตเสนาบดีกล่าว

[๒๒๒๓] ข้าพระพุทธเจ้ากำเอาแต่ความปราชัยไว้เหมือนนักเลงผู้ไร้ฝีมือ ส่วนอลาตเสนาบดีย่อมกำเอาแต่ขัยชนะไว้ดังนักเลงผู้ชำนาญการพนันแน่นอน

[๒๒๒๔] ข้าพระพุทธเจ้าไม่เห็นประตูอันเป็นเหตุให้ไปสู่สุคติเลย ขอเดชะเพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังคำของกัลสปคุณาชีวกแล้วจึงได้ร้องไห้’{๘๕๑} [๒๒๒๕] พระเจ้าอังคติราชทรงสดับคำของนายวีชกะแล้ว ได้ตรัสว่า ‘ประตูสุคติไม่มี จงดูเขตกำหนดเท่านั้น วีชกะ

[๒๒๒๖] ได้ยินว่า สุขหรือทุกข์สัตว์ย่อมได้ตามเขตกำหนด สัตว์ทั้งปวงหมดจดได้ด้วยการเวียนเกิดเวียนตาย เมื่อยังไม่ถึงเวลา ก็อย่ารีบด่วนไปเลย[๒๒๒๗] เมื่อก่อนแม้เราก็เป็นผู้ทำความดี ขวนขวายในพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย อนุศาสน์ราชกิจอยู่เนือง ๆ งดเว้นจากความยินดีในกามคุณตลอดกาลประมาณเท่านี้{๘๕๒} [๒๒๒๘] ท่านผู้เจริญ เราทั้งหลายจะได้พบกันอีก ถ้าเราทั้งหลายจักมีการสมาคมกัน’ พระเจ้าวิเทหราชครั้นตรัสดังนี้แล้ว ก็เสด็จกลับไปยังพระราชนิเวศน์ของพระองค์{๘๕๓} [๒๒๒๙] ตั้งแต่รุ่งสว่าง พระเจ้าอังคติราชรับสั่งให้ประชุมเหล่าอำมาตย์ในที่ประทับสำราญพระองค์แล้วได้ตรัสดังนี้ว่า

[๒๒๓๐] ‘จงจัดกามคุณทั้งหลาย เพื่อเราไว้ในจันทกปราสาทของเราทุกเมื่อ เมื่อข้อราชการที่ลับและเปิดเผยเกิดขึ้น ใคร ๆ ก็อย่าเข้ามาหาเรา[๒๒๓๑] อำมาตย์ผู้ฉลาดในราชกิจ ๓ นาย คือ วิชัยอำมาตย์ ๑ สุนามอำมาตย์ ๑ อลาตอำมาตย์ ๑ จงนั่งพิจารณาข้อราชการเหล่านั้น’

[๒๒๓๒] พระเจ้าวิเทหราชครั้นตรัสดังนี้แล้วได้ตรัสต่อว่า ‘ท่านทั้งหลายจงใส่ใจกามคุณให้มาก ไม่ต้องขวนขวายในพราหมณ์ คฤหบดี และกิจการอะไรเลย’{๘๕๔} [๒๒๓๓] ตั้งแต่นั้นมาจนถึงวันที่ ๑๔ พระราชธิดาพระนามว่ารุจาผู้เป็นที่โปรดปรานของพระเจ้าวิเทหราชได้ตรัสกะพระพี่เลี้ยงว่า[๒๒๓๔] ‘ขอท่านทั้งหลายช่วยแต่งตัวประดับให้ฉันด้วย และหญิงสหายทั้งหลายของเราก็จงแต่งตัวไว้ พรุ่งนี้เป็นวัน ๑๕ ค่ำ เป็นวันทิพย์ ฉันจะไปเฝ้าพระชนกนาถ[๒๒๓๕] พวกพระพี่เลี้ยงจึงได้จัดมาลัย แก่นจันทน์ แก้วมณี สังข์ แก้วมุกดา และผ้าต่าง ๆ อันมีค่ามาก มาถวายแก่พระนางรุจาราชธิดา[๒๒๓๖] หญิงบริวารเป็นอันมากห้อมล้อมพระนางรุจาราชธิดา

ผู้มีพระฉวีวรรณงามผุดผ่อง ประทับนั่งอยู่บนตั่งทอง ล้วนงามโสภาราวกะนางเทพกัญญา{๘๕๕} [๒๒๓๗] ก็พระนางรุจาราชธิดานั้นประดับด้วยเครื่องสรรพาภรณ์เสด็จไปในท่ามกลางหญิงสหายเพียงดังสายฟ้าแลบออกจากเมฆ เสด็จเข้าสู่จันทกปราสาท[๒๒๓๘] พระราชธิดาเสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าวิเทหราช ถวายบังคมพระชนกนาถผู้ทรงยนดีในระเบียบวินัยแล้วประทับบนตั่งที่บุด้วยทองคำ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง{๘๕๖} [๒๒๓๙] ฝ่ายพระเจ้าวิเทหราชทอดพระเนตรเห็นพระนางรุจาราชธิดาผู้ประทับอยู่ท่ามกลางหญิงสหาย ซึ่งเป็นดังสมาคมแห่งนางเทพอัปสร จึงตรัสถามว่า

[๒๒๔๐] ‘ลูกหญิงยังรื่นรมย์อยู่ในปราสาทและเล่นนํ้าอยู่ในสระโปกขรณีภายในอุทยานเพลิดเพลินอยู่หรือ เขายังนำของเสวยมากอย่างมาให้ลูกหญิงเสมอหรือ[๒๒๔๑] ลูกหญิงและเพื่อนหญิงของลูกยังเก็บดอกไม้ชนิดต่าง ๆ มาร้อยพวงมาลัย และยังช่วยกันทำบ้านเล็ก ๆ เล่นสนุกสนานเพลิดเพลินอยู่หรือ[๒๒๔๒] ลูกหญิงขาดแคลนอะไรบ้าง เขารีบนำสิ่งของมาให้ทันใจลูกอยู่หรือ ลูกรักผู้มีพักตร์ผ่องด้วยแป้งผง ลูกจงทำตามใจเถิด แม้สิ่งนั้นจะเสมอด้วยดวงจันทร์ พ่อก็จักให้เถิดแก่ลูกจนได้’{๘๕๗} [๒๒๔๓] พระนางรุจาราชธิดาได้สดับพระดำรัสของพระเจ้าวิเทหราชแล้วได้กราบทูลพระบิดาว่า ‘ข้าแต่พระมหาราชเจ้า หม่อมฉันย่อมได้สิ่งของทุก

ๆ อย่างในสำนักของทูลกระหม่อม[๒๒๔๔] พรุ่งนี้เป็นวัน ๑๕ ค่ำ เป็นวันทิพย์ ขอราชบุรุษทั้งหลายจงนำพระราชทรัพย์ ๑,๐๐๐ มาให้ หม่อมฉันจักให้ทานแก่วณิพกทั้งปวงตามที่เคยให้มาแล้ว’{๘๕๘} [๒๒๔๕] พระเจ้าอังคติราชได้สดับพระดำรัสของพระนางรุจาราชธิดาแล้วได้ตรัสว่า ‘ลูกหญิงทำทรัพย์ให้พินาศเสียเป็นอันมาก หาผลประโยชน์มิได้[๒๒๔๖] ลูกหญิงรักษาอุโบสถศีลไม่บริโภคข้าวนํ้าเป็นนิจอยู่ ลูกหญิงไม่บริโภคข้าวนํ้าเป็นนิจ บุญย่อมไม่มีแก่ผู้ที่มิได้บริโภคนะ

[๒๒๔๗] แม้นายวีชกะได้ฟังคำของคุณาชีวกกัสสปโคตรในกาลนั้นแล้ว ยังถอนหายใจฮึดฮัด ร้องไห้นํ้าตาไหล

[๒๒๔๘] ลูกรุจาเอ๋ย ตราบใดที่ลูกยังมีชีวิตอยู่ ก็อย่าอดอาหารเลย ลูกรุจาผู้เจริญเอ๋ย ปรโลกไม่มี ลูกหญิงจะลำบากไปทำไมไร้ประโยชน์’

{๘๕๙} [๒๒๔๙] พระนางรุจาราชธิดาผู้มีพระฉวีวรรณงดงามทรงทราบกฎธรรมดาในอดีต ๗ ชาติในอนาคต ๗ ชาติ ได้สดับพระดำรัสของพระเจ้าวิเทหราชแล้วได้กราบทูลพระชนกนาถว่า

[๒๒๕๐] ‘แต่ก่อนหม่อมฉันก็ได้แต่ฟังมาเหมือนกัน หม่อมฉันเห็นสักขีพยานข้อนี้แล้วว่า ผู้ใดคบคนพาล ผู้นั้นก็เป็นพาลไปด้วย

[๒๒๕๑] คนหลงมาคบคนหลงย่อมถึงความหลงยิ่งขึ้น อลาตเสนาบดีและนายวีชกะสมควรจะหลงหรอก

{๘๖๐} [๒๒๕๒] ส่วนทูลกระหม่อมทรงมีพระปรีชา ทรงเป็นปราชญ์ฉลาดรู้อรรถทรงเป็นเช่นกับคนโง่เขลาเข้าถึงทิฏฐิอันเลวทรามไปได้อย่างไร

[๒๒๕๓] ก็ถ้าสัตว์จะบริสุทธิ์ได้ด้วยการท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ การบวชของคุณาชีวกก็ไม่มีประโยชน์ คุณาชีวกหลงงมงายเข้าถึงความเป็นคนเปลือย เหมือนแมลงหลงบินเข้ากองไฟฉะนั้น

[๒๒๕๔] คนเป็นอันมากไม่รู้อะไร ได้ฟังคำของกัสสปคุณาชีวกว่า ‘ความหมดจดย่อมมีได้ด้วยสังสารวัฏ’ ก็เชื่อมั่นเสียก่อนทีเดียว จึงพากันปฏิเสธกรรมและผลของกรรม พวกเขาถือผิดมาแต่ต้นยากที่จะเปลื้องตนได้ เหมือนปลาที่ติดเบ็ดยากที่จะเปลื้องตัวให้หลุดจากเบ็ดได้ฉะนั้น{๘๖๑} [๒๒๕๕] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า หม่อมฉันจักยกตัวอย่างมาเปรียบเทียบถวายเพี่อประโยชน์แก่ทูลกระหม่อม บัณฑิตทั้งหลายในโลกนี้บางพวกย่อมรู้เนี้อความได้ด้วยอุปมา

[๒๒๕๖] เปรียบเหมือนเรือของพวกพ่อค้า บรรทุกสินค้าหนักเกินประมาณย่อมพาเอาสินค้าอันหนักยิ่งจมลงในมหาสมุทร ฉันใด[๒๒๕๗] นรชนสั่งสมบาปกรรมทีละน้อย ๆ ก็ย่อมพาเอาบาปอันหนักยิ่งจมดิ่งลงในนรก ฉันนั้น

[๒๒๕๘] ข้าแต่ทูลกระหม่อม ภาระคืออกุศลของอลาตเสนาบดียังไม่เต็มอลาตเสนาบดียังกำลังสั่งสมบาปอันเป็นเหตุให้ไปสู่ทุคติอยู่[๒๒๕๙] ขอเดชะ การที่อลาตเสนาบดีได้รับความสุขอยู่ในบัดนี้เป็นผลบุญที่เขาได้ทำไว้แล้วในปางก่อนต่างหาก

[๒๒๖๐] บุญของอลาตเสนาบดีนั้นจะหมดสิ้น อลาตเสนาบดีจึงมายินดีในอกุศลกรรมที่มิใช่คุณ หลีกละทางตรง เดินไปตามทางผิด[๒๒๖๑] ตาชั่งที่กำลังชั่งของย่อมต่ำลงข้างหนึ่ง เมื่อเอาของหนักออกเสียข้างที่ต่ำจะสูงขึ้น ฉันใด

[๒๒๖๒] นรชนสั่งสมบุญไว้ทีละน้อย ๆ ย่อมไปสู่เทวโลก เหมือนนายวีชกะผู้เป็นทาสยินดีในกรรมอันงาม ย่อมมุ่งไปสู่สวรรค์ได้ ฉันนั้น[๒๒๖๓] นายวีชกะผู้เป็นทาสเห็นทุกข์ในตนวันนี้ เพราะได้ประสบบาปกรรมที่ตนทำไว้ในชาติปางก่อน

[๒๒๖๔] บาปของเขาจะหมดสิ้น เขาจึงมายินดีในคำแนะนำอย่างนั้นทูลกระหม่อมอย่าคบหากัสสปคุณาชีวก ทรงดำเนินทางผิดเลย{๘๖๒} [๒๒๖๕] ข้าแต่พระบิดา บุคคลคบคนใด ๆ จะเป็นสัตบุรุษหรืออสัตบุรุษก็ตาม จะมีศีลหรือไม่มีศีลก็ตาม บุคคลนั้นย่อมไปสู่อำนาจของคน ๆ นั้นนั่นเอง

[๒๒๖๖] บุคคลทำคนเช่นใดให้เป็นมิตร หรือคบหาสนิทสนมกับคนเช่นใด ก็ย่อมเป็นเหมือนคนเช่นนั้น เพราะการอยู่ร่วมกันเป็นเช่นนั้น

[๒๒๖๗] คนชั่วใครคบเข้าก็แปดเปื้อนคนคบ ใครแตะต้องเข้าก็ย่อมแปดเปื้อนคนแตะต้องซึ่งมิได้แปดเปื้อนมาก่อน ดุจลูกศรอาบยาพิษยาพิษก็พลอยติดแล่งศรไปด้วยฉะนั้น เพราะกลัวต่อการแปดเปื้อนด้วยบาปธรรม ธีรชนจึงไม่ควรมีคนชั่วเป็นเพื่อน[๒๒๖๘] นรชนใดหอปลาเน่าด้วยใบหญ้าคา แม้ใบหญ้าคาของนรชนนั้นก็พลอยมีกลิ่นเน่าเหม็นฟุ้งไปด้วย ฉันใด การคบหาสนิทสนมกับคนพาลก็เป็นฉันนั้นเหมือนกัน

[๒๒๖๙] นรชนใดหอกฤษณาด้วยใบไม้ แม้ใบไม้ของนรชนนั้นก็พลอยหอมฟุ้งไปด้วย ฉันใด การคบหาสนิทสนมกับนักปราชญ์ก็เป็นฉันนั้นเหมือนกัน

[๒๒๗๐] เพราะเหตุนั้น บัณฑิตรู้ผลความสำเร็จของตนดุจห่อใบไม้แล้วก็ไม่ควรคบหาสนิทสนมกับพวกอสัตบุรุษ ควรคบหาสนิทสนมกับพวกสัตบุรุษเท่านั้น ด้วยว่าอสัตบุรุษย่อมนำไปสู่นรกสัตบุรุษย่อมทำให้ถึงสุคติ{๘๖๓} [๒๒๗๑] แม้หม่อมฉันก็ระลึกชาติที่ตนเคยท่องเที่ยวมาแล้วได้ ๗ ชาติ และระลึกชาติที่ตนจุติจากชาตินี้แล้วจักไปเกิดในอนาคตได้อีก ๗ ชาติ

[๒๒๗๒] ข้าแต่พระจอมชน ชาติที่ ๗ ของหม่อมฉันในอดีต หม่อมฉันเกิดเป็นบุตรนายช่างทอง ที่ราชคฤห์มหานคร แคว้นมคธ

[๒๒๗๓] หม่อมฉันได้คบหาสหายผู้ชั่วช้า ทำบาปกรรมไว้มาก เที่ยวข่มเหงภรรยาของชายอื่นเหมือนพวกเทวดา

[๒๒๗๔] กรรมนั้นยังไม่ให้ผล เหมือนไฟที่มีเถ้าปกปิดไว้ ในกาลต่อมาหม่อมฉันนั้นได้เกิดในวังสรัฐด้วยกรรมอื่น ๆ

[๒๒๗๕] เป็นบุตรคนเดียวในตระกูลเศรษฐีที่สมบูรณ์ มั่งคั่ง มีทรัพย์มากมาย เป็นผู้ที่คนทั้งหลายสักการะบูชาอยู่เป็นนิจ อยู่ในเมืองโกสัมพี

[๒๒๗๖] ในชาตินั้น หม่อมฉันได้คบหาสมาคมกับมิตรสหายผู้ยินดีในกรรมอันงาม เป็นบัณฑิต สมบูรณ์ด้วยความรู้ เขาได้แนะนำให้หม่อมฉันดำรงอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์[๒๒๗๗] หม่อมฉันได้รักษาอุโบสถในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ ตลอดราตรี เป็นอันมาก กรรมนั้นถูกเก็บไว้อยู่ดังขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ใต้นํ้า

[๒๒๗๘] ต่อมา ในบรรดาบาปกรรมทั้งหลาย ปรทารกกรรมคือการคบชู้ภรรยาผู้อื่นที่หม่อมฉันได้ทำไว้ในมคธรัฐได้มาถึงหม่อมฉันภายหลัง เหมือนดื่มยาพิษที่ร้ายแรงฉะนั้น[๒๒๗๙] ข้าแต่พระองค์ผู้ครองวิเทหรัฐ หม่อมฉันจุติจากตระกูลเศรษฐีนั้นแล้วต้องหมกไหม้อยู่ในโรรุวนรกสิ้นกาลนานเพราะกรรมของตน หม่อมฉันระลึกถึงทุกข์ที่ได้เสวยในนรกนั้นทีไร ไม่ได้ความสุขเลย[๒๒๘๐] หม่อมฉันยังทุกข์เป็นอันมากให้สิ้นไปในนรกนั้นนานปี แล้วมาเกิดเป็นลาถูกเขาตอนอยู่ในเมืองภินนาคตะ

{๘๖๔} [๒๒๘๑] หม่อมฉันต้องบรรทุกพวกลูกผู้ดีไปบนหลังบ้าง ลากรถบ้าง นั่นเป็นผลแห่งกรรมดีอการที่หม่อมฉันคบชู้ภรรยาของผู้อื่น

[๒๒๘๒] ข้าแต่พระองค์ผู้ครองวิเทหรัฐ หม่อมฉันจุติจากชาติเป็นลานั้นแล้ว ไปเกิดเป็นลิงในป่าใหญ่ ถูกนายฝูงผู้คะนองขบกัดลูก

อัณฑะออก นั่นก็เป็นผลแห่งกรรมคือการที่หม่อมฉันคบชู้ภรรยาของผู้อื่น

[๒๒๘๓] ข้าแต่พระองค์ผู้ครองวิเทหรัฐ หม่อมฉันจุติจากชาติเป็นลิงนั้นแล้ว ไปเกิดเป็นโคในแคว้นทสันนะ ถูกเขาตอน จึงมีกำลังแข็งแรง หม่อมฉันต้องเทียมยานอยู่สิ้นกาลนาน นั่นก็เป็นผลของกรรมคือการที่หม่อมฉันคบชู้ภรรยาของผู้อื่น[๒๒๘๔] ข้าแต่พระองค์ผู้ครองวิเทหรัฐ หม่อมฉันจุติจากชาติเป็นโคนั้นแล้ว มาเกิดในตระกูลที่มีโภคสมบัติมากในแคว้นวัชชี ในความเป็นมนุษย์ที่ได้ยากแสนยากหม่อมฉันกลับมาเกิดเป็นกระเทย นั่นก็เป็นผลแห่งกรรมคือการที่หม่อมฉันคบชู้ภรรยาของผู้อื่น[๒๒๘๕] ข้าแต่พระองค์ผู้ครองวิเทหรัฐ หม่อมฉันจุติจากชาติเป็นกระเทยนั้นแล้ว ได้ไปเกิดเป็นนางอัปสรผู้มีผิวพรรณน่ารักใคร่ในนันทวัน ณ ดาวดึงสพิภพ

[๒๒๘๖] มีผ้าและอาภรณ์อันวิจิตร สวมกุณฑลแก้วมณี เป็นผู้ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง เป็นบาทบริจาริกาของท้าวสักกะ

[๒๒๘๗] ข้าแต่พระองค์ผู้ครองวิเทหรัฐเมื่อหม่อมฉันอยู่ในดาวดึงสพิภพนั้น ระลึกชาติแม้ในอนาคตได้อีก ๗ ชาติ ที่หม่อมฉันจุติจากดาวดึงสพิภพนั้นแล้วจักไปเกิดต่อไป

[๒๒๘๘] กุศลที่หม่อมฉันทำไว้ในพระนครโกสัมพีตามมาให้ผล หม่อมฉันจุติจากดาวดึงสพิภพนั้นเวียนว่ายตายเกิดไปในเทวดาและมนุษย์

[๒๒๘๙] ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันเป็นผู้อันผู้คนสักการบูชาแล้วเป็นนิจตลอด ๗ ชาติ หม่อมฉันไม่พ้นจากความเป็นหญิงตลอด ๖ ชาติ

[๒๒๙๐] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ชาติที่ ๗ หม่อมฉันจักได้เกิดเป็นเทวดาผู้ชาย เป็นเทพบุตรผู้มีฤทธิ์มาก เป็นผู้สูงสุดในหมู่เทวดา[๒๒๙๑] แม้วันนี้ นางอัปสรทั้งหลายก็ยังร้อยดอกไม้เป็นพวงมาลัยอยู่ในนันทวัน เทพบุตรที่รับพวงมาลัยของหม่อมฉันชื่อว่าชวะ

[๒๒๙๒] ๑๖ ปีในมนุษย์นี้ราวครู่หนึ่งของเทวดา ๑๐๐ ปีในมนุษย์เป็นคืนหนึ่งกับวันหนึ่งของเทวดา

[๒๒๙๓] กรรมทั้งหลายย่อมติดตามไปทุก ๆ ชาติแม้ตั้งอสงไขย ด้วยว่ากรรมจะเป็นกรรมดีหรือกรรมชั่วก็ตามย่อมไม่พินาศหมดไปดังที่ได้กราบทูลให้ทรงทราบมานี้{๘๖๕} [๒๒๙๔] ชายใดปรารถนาจะเป็นชายไปทุก ๆ ชาติ ก็พึงเว้นภรรยาของผู้อื่นเสีย เหมือนคนที่ล้างเท้าสะอาดแล้วหลบเปือกตมฉะนั้น[๒๒๙๕] หญิงใดปรารถนาจะเป็นชายไปทุก ๆ ชาติ ก็พึงอ่อนน้อมต่อสามีเหมือนนางเทพอัปสรผู้เป็นบาทบริจาริกาอ่อนน้อมต่อองค์อินทร์ ฉะนั้น[๒๒๙๖] ผู้ใดปรารถนาโภคทรัพย์ อายุ ยศ และสุขอันเป็นทิพย์ ก็พึงเว้นบาปทั้งหลายเสีย แล้วประพฤติแต่สุจริตธรรม ๓ อย่าง

[๒๒๙๗] สตรีก็ตาม บุรุษก็ตาม ควรเป็นผู้ไม่ประมาทด้วยกาย วาจา ใจ เป็นผู้มีปัญญาประจักษ์เพื่อประโยชน์ตน

[๒๒๙๘] มนุษย์เหล่าใดในโลกนี้เป็นคนมียศ มีโภคทรัพย์บริบูรณ์ทุกอย่าง มนุษย์เหล่านั้นได้สั่งสมกรรมดีไว้ในชาติก่อนแล้วโดยไม่ต้องสงสัย สัตว์ทั้งปวงล้วนมีกรรมเป็นของตัว

[๒๒๙๙] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอพระองค์ทรงดำริด้วยพระองค์เถิด ข้าแต่พระจอมชน พระสนมผู้งามสคราญปานดังนางเทพอัปสรผู้ประดับประดาคลุมกายด้วยแหทองเหล่านี้ิ พระองค์ทรงได้มาเพราะผลแห่งกรรมอะไร’[๒๓๐๐] พระนางรุจาราชกัญญาผู้มีวัตรอันดีงาม ทรงยังพระเจ้าอังคติชนกนาถให้ทรงยินดี ทรงกราบทูลทางสุคติแก่พระชนกนาถดังหนึ่งบอกทางให้แก่คนหลงทาง และได้ทรงกราบทูลข้อธรรมถวายโดยนัยต่าง ๆ ดังนี้แล{๘๖๖} [๒๓๐๑] ในกาลนั้น นารทมหาพรหมตรวจดูชมพูทวีป ได้เห็นพระเจ้าอังคติผู้ทรงมีความเห็นผิด จึงมาจากพรหมโลกถึงถิ่นมนุษย์

[๒๓๐๒] ลำดับนั้น นารทมหาพรหมได้ยืนอยู่ที่ปราสาทเบื้องพระพักตร์พระเจ้าวิเทหราช ฝ่ายพระนางรุจาราชธิดาเห็นนารทฤๅษีนั้นมาถึง จึงน้อมนมัสการ

{๘๖๗} [๒๓๐๓] ครั้งนั้น พระราชาทรงหวาดหวั่นพระทัยเสด็จลงจากพระราชอาสน์ เมื่อจะตรัสถามนารทฤๅษี ได้ตรัสว่า

[๒๓๐๔] ‘ท่านมีผิวพรรณงามดังเทวดา มีรัศมีส่องสว่างไปทั่วทุกทิศดังดวงจันทร์ ท่านมาจากไหนเล่า ข้าพเจ้าถามท่าน ขอจงบอกนามและโคตรแก่ข้าพเจ้า ในมนุษยโลกเขารู้จักท่านอย่างไรหนอ’(นารทมหาพรหมโพธิสัตว์ผู้มาในเพศฤๅษีกล่าวตอบว่า)

{๘๖๘} [๒๓๐๕] อาตมาผู้ส่องรัศมีสว่างจ้าไปทั่วทุกทิศดังดวงจันทร์มาจากเทวโลกเดี๋ยวนี้เอง มหาบพิตรตรัสถามแล้ว อาตมาขอถวายพระพรนามและโคตรให้ทรงทราบ คนทั้งหลายเขารู้จักอาตมาโดยนามว่านารทะ และโดยโคตรว่ากัสสปะ

(พระเจ้าอังคติตรัสถามว่า)

{๘๖๙} [๒๓๐๖] สัณฐานของท่านและการที่ท่านเหาะไปและยืนอยู่บนอากาศได้ช่างน่าอัศจรรย์ ดูก่อนท่านนารทะ ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนี้กะท่าน เออก็เพราะเหตุอะไร ท่านจึงมีฤทธิ์เช่นนี้(นารทฤๅษีโพธิสัตว์กล่าวตอบว่า)

{๘๗๐} [๒๓๐๗] คุณธรรม ๔ ประการนี้ คือ สัจจะ ๑ ธรรม ๑ ทมะ ๑ จาคะ ๑ อาตมาได้บำเพ็ญไว้แล้วในภพก่อน เพราะคุณธรรมที่อาตมาเสพสมมาดีแล้วนั้นแล ทำให้อาตมาไปไหน ๆ ได้เร็วทันใจตามความปรารถนา(พระเจ้าอังคติตรัสถามว่า)

{๘๗๑} [๒๓๐๘] เมื่อท่านบอกความสำเร็จแห่งบุญ ชื่อว่าบอกความอัศจรรย์ ถ้าเป็นจริงอย่างที่ท่านกล่าว ดูก่อนท่านนารทะ ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนี้กะท่าน ข้าพเจ้าถาม ขอท่านจงพยากรณ์ให้ดี(นารทฤๅษีโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๘๗๒} [๒๓๐๙] ขอถวายพระพร ข้อใดมหาบพิตรทรงสงสัย เชิญมหาบพิตรตรัสถามข้อนั้นกะอาตมาเถิด อาตมาจะถวายวิสัชนาให้มหาบพิตรทรงสิ้นสงสัยด้วยนัย ด้วยความรู้ และด้วยเหตุผล

(พระเจ้าอังคติตรัสถามว่า)

{๘๗๓} [๒๓๑๐] ดูก่อนท่านนารทะ ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนี้กะท่าน ท่านถูกถามแล้ว อย่าได้กล่าวมุสาแก่ข้าพเจ้า ที่คนเขาพูดอันว่าเทวดามี มารดาบิดามี ปรโลกมีนั้น เป็นจริงหรือ(นารทฤๅษีโพธิสัตว์กล่าวตอบว่า)

{๘๗๔} [๒๓๑๑] ที่คนเขาพูดอันว่าเทวดามี มารดาบิดามี และปรโลกมีนั้นเป็นจริงทั้งนั้น แต่เหล่านรชนผู้หลงงมงาย ติดใจอยู่แต่ในกามประกอบด้วยโมหะ ย่อมไม่รู้จักปรโลก

(พระเจ้าอังคติตรัสถามว่า)

{๘๗๕} [๒๓๑๒] ดูก่อนท่านนารทะ ถ้าท่านเชื่อว่าปรโลกมีจริง สถานที่อยู่ในปรโลกของเหล่าสัตว์ผู้ตายไปแล้วก็ต้องมี ขอท่านจงให้ทรัพย์ ๕๐๐ กหาปณะแก่ข้าพเจ้าในโลกนี้ ข้าพเจ้าจะใช้คืนท่าน ๑,๐๐๐ ในปรโลก(นารทฤๅษีโพธิสัตว์กล่าวตอบว่า)

{๘๗๖} [๒๓๑๓] ถ้าอาตมารู้ว่ามหาบพิตรทรงมีศีล ทรงรู้ความประสงค์ของสมณพราหมณ์ อาตมาก็จะให้มหาบพิตรทรงยืมสัก ๕๐๐ แต่มหาบพิตรเป็นผู้หยาบช้า ทรงจุติจากโลกนี้แล้วจะต้องไปอยู่ในนรก ใครจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกเล่า[๒๓๑๔] ผู้ใดในโลกนี้เป็นผู้ไม่มีศีลธรรม ประพฤติชั่ว เกียจคร้าน มีกรรมอันหยาบช้า บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่ให้ผู้นั้นเป็นหนี้ เพราะจะไม่ได้ทรัพย์คืนจากคนเช่นนั้น

[๒๓๑๕] ส่วนบุคคลผู้ขยันหมั่นพียร มีศีล รู้ความประสงค์ คนทั้งหลายรู้แล้วย่อมนำโภคทรัพย์มาเชื้อเชิญเอง ด้วยคิดว่าคนผู้นี้ทำการงานสำเร็จแล้วพึงนำมาใช้คืนให้

{๘๗๗} [๒๓๑๖] ขอถวายพระพร มหาบพิตรเสด็จจุติจากโลกนี้แล้วจักทอดพระเนตรเห็นพระองค์เองอยู่ในนรกนั้น ซึ่งถูกฝูงการุมยื้อแย่งฉุดคร่าอยู่ ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกะมหาบพิตรผู้ตกอยู่ในนรก ถูกฝูงกา ฝูงแร้ง ฝูงสุนัขรุมกัดกินตัวขาดกระจัดกระจายเลือดไหลโทรม{๘๗๘} [๒๓๑๗] ในโลกันตรนรกนั้นมืดที่สุด ไม่มีดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ โลกันตรนรกมืดตื้ออยู่ทุกเมื่อ น่ากลัว กลางคืนกลางวันไม่ปรากฏ ผู้ต้องการทรัพย์คนไรเล่าจะพึงเที่ยวไปในสถานที่เช่นนั้นได้

{๘๗๙} [๒๓๑๘] ในโลกันตรนรกนั้นมีสุนัข ๒ พวก คือ พวกหนึ่งด่าง พวกหนึ่งดำ ล้วนมีร่างกายกำยำล่ำสันแข็งแรง ย่อมพากันมากัดกินผู้ที่จุติจากมนุษยโลกนี้ไปตกอยู่ในโลกันตรนรกด้วยเขี้ยวเหล็ก

[๒๓๑๙] ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกะมหาบพิตรผู้ตกอยู่ในนรก ถูกสุนัขที่ทารุณร้ายกาจ นำแต่ทุกข์มาให้ รุมกัดกินตัวขาดกระจัดกระจายเลือดไหลโทรม

{๘๘๐} [๒๓๒๐] และในนรกอันร้ายกาจ พวกนายนิรยบาลชื่อกาละและอุปกาละผู้ไม่เป็นมิตร พากันเอาดาบและหอกอันคมกริบมาประหารทิ่มแทงสัตว์นรกผู้ทำกรรมชั่วไวัในภพก่อน

[๒๓๒๑] ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกะมหาบพิตรผู้ถูกทิ่มแทง ที่พระอุทร ที่พระปรัศว์ มีพระอุทรพรุนวิ่งอยู่ในนรกตัวขาดกระจัดกระจายเลือดไหลโทรม

{๘๘๑} [๒๓๒๒] ในโลกันตรนรกนั้น มีห่าฝนอาวุธหลายอย่างต่างชนิด คือ ฝนหอก ฝนดาบ ฝนแหลน ฝนหลาว มีประกายวาวดังถ่านเพลิงตกลงบนศีรษะ สายอัสนีบาต ศิลาที่แดงโชนก็ตกต้องสัตว์นรกผู้มีกรรมหยาบช้า[๒๓๒๓] และในนรกนั้นมีลมร้อนยากที่จะทนได้ สัตว์ในนรกนั้นย่อมไม่ได้รับความสุขแม้แต่น้อย ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกะมหาบพิตรซึ่งทรงกระเสือกกระสนวิ่งไปมาหาที่ซ่อนเร้นมิได้{๘๘๒} [๒๓๒๔] ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกะมหาบพิตรผู้ถูกเทียมในรถวิ่งไปวิ่งมา ต้องเหยียบแผ่นดินที่ลุกโพลง ถูกแทงด้วยปฏักอยู่

{๘๘๓} [๒๓๒๕] ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกะมหาบพิตรซึ่งทนไม่ได้ วิ่งไปขึ้นภูเขาอันดาดไปด้วยขวากกรด ลุกโชนน่าสยดสยองอย่างยิ่ง ตัวขาดกระจัดกระจายเลือดไหลโทรม{๘๘๔} [๒๓๒๖] ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกะมหาบพิตรซึ่งต้องวิ่งขึ้นเหยียบถ่านเพลิงกองเท่าภูเขา ลุกโพลงน่ากลัว มีตัวถูกไฟไหม้ ทนไม่ไหวร้องครวญครางอยู่{๘๘๕} [๒๓๒๗] ต้นงิ้วสูงเทียมเมฆ เต็มไปด้วยหนามเหล็กคมกริบ กระหายเลือดคน

[๒๓๒๘] หญิงผู้ประพฤติล่วงใจสามี และชายผู้คบชู้กับภรรยาของผู้อื่นถูกนายนิรยบาลผู้ทำตามสั่งของพญายมถือหอกไล่ทิ่มแทงให้ขึ้นต้นงิ้วนั้น

[๒๓๒๙] ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์จำนวนนั้นกะมหาบพิตรซึ่งต้องขึ้นต้นงิ้วในนรก เลือดไหลเปรอะเปื้อน มีกายไหม้เกรียม หนังปอกเปิกกระสับกระส่ายเสวยเวทนาอย่างหนัก[๒๓๓๐] ใครเล่าจะไปขอทรัพย์จำนวนนั้นกะมหาบพิตรผู้หอบแล้วหอบอีกอันเป็นโทษของบุรพกรรม หนังปอกเปิก เดินทางผิดได้

{๘๘๖} [๒๓๓๑] ต้นงิ้วสูงเทียมเมฆเต็มไปด้วยใบเหล็กคมกริบดังดาบ กระหายเลือดคน

[๒๓๓๒] ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกะมหาบพิตรผู้ขึ้นต้นงิ้วใบดาบนั้น ถูกใบงิ้วอันคมนั้นบาดอยู่ มีตัวขาดกระจัดกระจายเลือดไหลโทรมได้{๘๘๗} [๒๓๓๓] ใครเล่าจะไปขอทรัพย์จำนวนนั้นกะมหาบพิตรซึ่งเดินหนีออกจากขุมนรกไม้งิ้วที่มีใบเป็นดาบ ไปพลัดตกลงในแม่น้ำเวตรณี{๘๘๘} [๒๓๓๔] แม่น้ำเวตรณีมีนํ้าเป็นนํ้ากรด ร้อนแรง ยากที่จะข้ามได้ ดาดาษไปด้วยบัวเหล็กที่มีใบคมกริบ ไหลไปอยู่

[๒๓๓๕] ใครเล่าจะไปขอทรัพย์นั้นกะมหาบพิตรซึ่งมีตัวขาดกระจัดกระจายเปรอะเปื้อนไปด้วยโลหิต ลอยอยู่ในเวตรณีนทีซึ่งหาที่เกาะมิได้(พระเจัาอังคติตรัสว่า)

{๘๘๙} [๒๓๓๖] ข้าพเจ้าแทบจะล้มเหมือนต้นไม้ที่ถูกตัด ข้าพเจ้าหลงสำคัญผิดจึงไม่รู้จักทิศทาง ท่านฤๅษี ข้าพเจ้าได้ฟังคาถาภาษิตของท่านแล้วก็ให้ร้อนใจนักเพราะกลัวมหาภัย[๒๓๓๗] ท่านฤๅษี ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้าดังหนึ่งนํ้าเป็นที่พึ่งแก้กระหายในเวลาร้อน ดังเกาะเป็นที่พึ่งในห้วงมหาสมุทร และดังประทีปเป็นที่พึ่งส่องสว่างในที่มีดด้วยเถิด

[๒๓๓๘] ท่านฤๅษี ขอท่านจงสอนอรรถและธรรมแก่ข้าพเจ้า ในกาลก่อนข้าพเจ้าได้ทำความผิดไว้ส่วนเดียว ข้าแต่ท่านนารทะ ขอท่านจงบอกทางบริสุทธิ์แก่ข้าพเจ้าโดยที่ข้าพเจ้าจะไม่ต้องตกนรกด้วยเถิด(นารทฤๅษีโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๘๙๐} [๒๓๓๙] พระราชา ๖ พระองค์นี้ คือ ท้าวธตรฐ ท้าวเวฬสามิต ท้าวอัฏฐกะ ท้าวยมทัตติ ท้าวอุสสินนระ ท้าวสีวิราช และพระราชาพระองค์อื่น ๆ ได้ทรงบำรุงสมณพราหมณ์ทั้งหลายแล้ว[๒๓๔๐] เสด็จไปยังสวรรค์ ฉันใด ดูก่อนมหาบพิตรผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน แม้มหาบพิตรก็ฉันนั้น จงทรงเว้นอธรรมแล้วทรงประพฤติธรรมเถิด

[๒๓๔๑] ราชบุรุษทั้งหลายจงถืออาหารไปประกาศภายในพระราชนิเวศน์และภายในพระนครว่า ‘ใครหิว ใครกระหาย ใครปรารถนามาลา ใครปรารถนาเครื่องลูบไล้ ใครไม่มีผ้านุ่งห่ม ก็จงนุ่งห่มผ้าสีต่าง ๆ ตามปรารถนา[๒๓๔๒] ใครต้องการร่ม ใครต้องการรองเท้าที่อ่อนนุ่มสวยงามบ้าง’ ราชบุรุษทั้งหลายจงประกาศดังนี้ ในพระนครของพระองค์ทั้งเวลาเย็นและเวลาเข้า

[๒๓๔๓] มหาบพิตรอย่าได้ใช้คนแก่เฒ่าและโคม้าที่แก่ชราเหมือนดังก่อน และจงพระราชทานเครื่องบริหารแก่บุคคลที่เป็นกำลัง เคยทำความดีไว้เท่าเดิมเถิด

{๘๙๑} [๒๓๔๔] มหาบพิตรจงทรงสำคัญพระวรกายของพระองค์ว่าเป็นดังรถที่มีใจเป็นนายสารถี กระปรี้กระเปร่า มีอวิหิงสาเป็นเพลาที่เรียบร้อยดี มีการบริจาคเป็นหลังคา

[๒๓๔๕] มีการสำรวมเท้าเป็นกง มีการสำรวมมือเป็นดุม มีการสำรวมท้องเป็นนํ้ามันหยอด มีการสำรวมวาจาเป็นความเงียบสนิท

[๒๓๔๖] มีการกล่าวคำสัตย์เป็นองค์รถอันบริบูรณ์ มีการไม่กล่าวคำส่อเสียดเป็นการเข้าหน้าไม้สนิท มีการกล่าวคำอ่อนหวานเป็นเครื่องรถอันเกลี้ยงเกลา มีการกล่าวพอประมาณเป็นเครื่องผูกรัด[๒๓๔๗] มีศรัทธาและอโลภะเป็นเครื่องประดับ มีการถ่อมตนและกราบไหว้เป็นทูบ มีความไม่กระด้างเป็นงอนรถ มีการสำรวมศีลเป็นเชือกขันชะเนาะ[๒๓๔๘] มีความไม่โกรธเป็นเครื่องกันกระทบ มีกุศลธรรมเป็นเศวตฉัตร มีพาหุสัจจะเป็นสายทาบ มีการตั้งจิตมั่นเป็นที่มั่น

[๒๓๔๙] มีความคิดที่รู้จักกาลเป็นไม้แก่น มีความแกล้วกล้าเป็นไม้คํ้า มีความประพฤติถ่อมตนเป็นเชือกขันแอก มีความไม่เย่อหยิ่งเป็นแอกเบา

[๒๓๕๐] มีจิตไม่หดหู่เป็นเครื่องลาด มีการคบบุคคลผู้เจริญเป็นเครื่องกำจัดธุลี มีสติของนักปราชญ์เป็นปฏัก มีความเพียรเป็นสายบังเหียน

[๒๓๕๑] มีใจที่ฝึกฝนดีแล้วเช่นดังม้าที่ฝึกแล้วคอยนำไปตามทาง ความปรารถนาและความโลภเป็นทางคด ส่วนความสำรวมเป็นทางตรง

[๒๓๕๒] ขอถวายพระพร ปัญญาเป็นเครื่องกระตุ้นเตือนม้าในรถคือพระวรกายของมหาบพิตรที่กำลังแล่นไปในรูป เสียง กลิ่น รส มีพระองค์นั้นแลเป็นสารถี[๒๓๕๓] ถ้าความประพฤติชอบและความเพียรมั่นมีอยู่ด้วยยานนี้ รถนั้นจะให้สิ่งที่น่าใคร่ทุกอย่าง จะไม่นำไปเกิดในนรก’

(พระบรมศาสดาตรัสประมวลชาดกว่า)

{๘๙๒} [๒๓๕๔] อลาตเสนาบดีเป็นพระเทวทัต สุนามอำมาตย์เป็นพระภัททชิ วิชัยอำมาตย์เป็นพระสารีบุตร วีชกบุรุษเป็นพระโมคคัลลานะ[๒๓๕๕] สุนักขัตตะเป็นลิจฉวีบุตร คุณาชีวกเป็นอเจลก พระนางรุจาราชธิดาผู้ทรงยังพระราชาให้เลื่อมใสเป็นพระอานนท์[๒๓๕๖] พระเจ้าอังคติราชผู้มีทิฏฐิชั่วในกาลนั้นเป็นพระอุรุเวลกัสสปะ มหาพรหมโพธิสัตว์เป็นเราตถาคต ท่านทั้งหลายจงทรงชาดกไว้ด้วยประการฉะนี้แล

จบ มหานารทกัสสปชาดกที่ ๘

๙. วิธูรชาดก (๕๔๖)

ว่าด้วยพระวิธูรบัณฑิตบำเพ็ญสัจจบารมี

โทหฬกัณฑ์

ตอนว่าด้วยความแพ้ท้อง

(พญานาควรุณตรัสถามนางนาควิมลามเหสีว่า)

{๘๙๓} [๒๓๕๗] ดูเธอผอมเหลือง แรงน้อย เมื่อก่อนรูปพรรณของเธอมิได้เป็นเช่นนั้นเลย ดูก่อนน้องวิมลา พี่ถามเธอ ขอจงบอกมาว่าเวทนาในร่างกายของเธอเป็นเช่นไร(นางนาควิมลาทูลตอบว่า)

{๘๙๔} [๒๓๕๘] ข้าแต่พระจอมหมู่นาค ชื่อว่าความแพ้ท้องเรียกว่าเป็นธรรมดาของพวกผู้หญิงในหมู่มนุษย์ ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสุดในหมู่นาค หม่อมฉันปรารถนาหัวใจของวิธูรบัณฑิตที่ถูกนำมาโดยชอบ(พญานาควรุณตรัสว่า)

{๘๙๕} [๒๓๕๙] ดูก่อนพระน้องวิมลา เธอแพ้ท้องอยากได้หัวใจของวิธูรบัณฑิตดังจะปรารถนาดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ หรือลม เพราะว่าวิธูรบัณฑิตยากที่บุคคลจะเห็นได้ ใครจักนำวิธูรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้ได้