๘. เมณฑกปัญหาชาดก เล่ม ๒๗

๘. เมณฑกปัญหาชาดก (๔๗๑)

ว่าด้วยปัญหาเรื่องแพะเป็นสหายกับสุนัข

(พระราชาตรัสถามปัญหาว่า)

{๑๖๘๖} [๑๗๔๑] สัตว์เหล่าใดในโลกนี้ไม่เคยเป็นเพื่อนกันได้เลยแม้เพียงเดินด้วย กันสัก ๗ ก้าวในทุกยุคทุกสมัยมา แต่บัดนี้สัตว์ที่เป็นศัตรูกัน นั้นกลับมาเป็นสหายกันได้ เที่ยวไปด้วยกันได้ด้วยความเชื่อใจกัน เพราะเหตุไร{๑๖๘๗} [๑๗๔๒] ในเวลาอาหารเช้าวันนี้ ถ้าท่านทั้งหลายไม่สามารถจะแก้ปัญหา นี้ของเราได้เราจักขับไล่ท่านทุกคนให้ออกไปจากแว่นแคว้นของเรา เพราะเราไม่ต้องการคนโง่เขลา(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๑๖๘๘} [๑๗๔๓] เมื่อสมาคมแห่งมหาชนอึกทึก เมื่อชุมนุมชนเกิดโกลาหล พวกข้าพระองค์มีจิตใจฟุ้งซ่าน จิตไม่แน่วแน่ จึงไม่สามารถที่จะตอบปัญหานั้นได้

{๑๖๘๙} [๑๗๔๔] ขอเดชะพระจอมชน นักปราชญ์ทั้งหลายเป็นผู้มีจิตแน่วแน่ แต่ละคนอยู่ในที่ลับ ไตร่ตรองพิจารณาเนื้อความอยู่ในที่เงียบสงัดแล้ว ภายหลังจึงจักกราบทูลแก้เนื้อความข้อนั้นได้ พระเจ้าข้า(ต่อมาเสนกบัณฑิตได้กราบทูลตามที่ตนได้ไปศึกษามาว่า)

{๑๖๙๐} [๑๗๔๕] เนื้อแพะย่อมเป็นที่รักเป็นที่พอใจของบุตรอำมาตย์ระดับสูงและ ราชโอรสทั้งหลาย คนเหล่านั้นย่อมไม่บริโภคเนื้อสุนัข ดังนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกันได้

(ปุกกุสบัณฑิตกราบทูลตามที่ตนได้ไปศึกษามาว่า)

{๑๖๙๑} [๑๗๔๖] คนทั้งหลายย่อมใช้หนังแพะทำเป็นเครื่องลาดบนหลังม้าเพราะ เหตุที่นั่งสบายแต่ไม่ใช้หนังสุนัขทำเป็นเครื่องลาดบนหลังม้า ดังนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกันได้(กามินทบัณฑิตกราบทูลตามที่ตนได้ไปศึกษามาว่า)

{๑๖๙๒} [๑๗๔๗] ความจริง แพะมีเขาคุด ส่วนสุนัขไม่มีเขาเลย แพะกินหญ้า สุนัขกินเนื้อ ดังนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกันได้

(เวมินทบัณฑิตกราบทูลตามที่ตนได้ไปศึกษามาว่า)

{๑๖๙๓} [๑๗๔๘] แพะกินหญ้า กินใบไม้ ส่วนสุนัขไม่กินหญ้าไม่กินใบไม้ สุนัข จับกระต่ายหรือแมวกิน ดังนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกันได้(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลตามที่ตนได้ไปศึกษามาว่า)

{๑๖๙๔} [๑๗๔๙] แพะมี ๔ เท้า ๘ กีบ ๘ เล็บ ไม่ปรากฏตัว สุนัขนี้นำหญ้ามา เพื่อแพะนี้ ส่วนแพะนี้ก็นำเนื้อมาเพื่อสุนัขโน้น

{๑๖๙๕} [๑๗๕๐] นัยว่าพระผู้เป็นจอมชนผู้ประเสริฐกว่าชาววิเทหรัฐประทับอยู่ บนปราสาทอันประเสริฐ ได้ทอดพระเนตรเห็นการนำอาหาร มาแลกกันกินโดยประจักษ์ และได้ทอดพระเนตรเห็นมิตรภาพ ระหว่างสุนัขกับแพะด้วยพระองค์เอง(พระราชาตรัสว่า)

{๑๖๙๖} [๑๗๕๑] เป็นลาภของเราไม่ใช่น้อยเลยที่มีบัณฑิตเช่นนี้อยู่ในราชสกุล นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมแทงตลอด ซึ่งเนี้อความแห่งปัญหาที่ ละเอียดลึกซึ้งได้ด้วยคำสุภาษิต

{๑๖๙๗} [๑๗๕๒] เรามีความพอใจเป็นอย่างยิ่งด้วยคำสุภาษิต จะให้รถเทียมด้วยม้าอัสดรคนละหนึ่งคัน และบ้านส่วยที่เจริญคนละหนึ่งหมู่บ้าน แก่ท่านทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิต

๙. มหาปทุมชาดก (๔๗๒)

ว่าด้วยมหาปทุมกุมารโพธิสัตว์

(พวกผู้ใหญ่เช่นพระราชามหาศาลและเหล่าอำมาตย์ได้พากันกราบทูล พระเจ้าพรหมทัตผู้เชื่อคำของพระอัครมเหสีที่เพ็ดทูลให้ประหารพระมหา ปทุมกุมารโพธิสัตว์ว่า)

{๑๖๙๘} [๑๗๕๓] พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินเมื่อยังไม่ทรงเห็นความผิดของ ผู้อื่นว่าน้อยหรือมากโดยประการทั้งปวงยังไม่พิจารณาด้วย พระองค์เองก่อน ไม่พึงลงโทษ

{๑๖๙๙} [๑๗๕๔] กษัตริย์พระองค์ใดยังไม่ได้พิจารณาเลยก็ทรงลงโทษกษัตริย์ พระองค์นั้นชื่อว่ากลืนพระกระยาหารที่มีหนามเหมือนคน ตาบอดกลืนอาหารที่มีแมลงวัน

{๑๗๐๐} [๑๗๕๕] กษัตริย์พระองค์ใดทรงลงพระอาญาต่อผู้ไม่ควรจะลงพระอาญา แต่ไม่ทรงลงพระอาญาต่อผู้ที่ควรลงพระอาญา กษัตริย์พระองค์ นั้นชื่อว่าไม่ทรงทราบถึงความเรียบหรือไม่เรียบเหมือนคน ตาบอดเดินไปตามทางที่ไม่เรียบฉะนั้น{๑๗๐๑} [๑๗๕๖] กษัตริย์พระองค์ใดทรงเห็นเหตุที่ควรลงพระอาญาและไม่ควร ลงพระอาญาโดยประการทั้งปวงเป็นอย่างดีแล้วทรงปกครองบ้านเมือง กษัตริย์พระองค์นั้นสมควรที่จะครองราชสมบัติ